Dự thảo Thông tư quy định về tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông đang nhận được nhiều sự quan tâm từ phía các cơ sở giáo dục.
Về kinh phí, dự thảo khuyến khích xã hội hóa nguồn lực từ doanh nghiệp, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, quỹ phát triển khoa học và công nghệ, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước; ưu tiên bố trí nguồn lực cho bồi dưỡng giáo viên, vật tư tiêu hao, bảo đảm an toàn, học liệu và tổ chức hoạt động, không tập trung toàn bộ nguồn lực vào mua sắm thiết bị.
Việc huy động nguồn lực xã hội không làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp đối với học sinh, cha mẹ học sinh; không gắn việc tham gia hoạt động giáo dục STEM với việc mua sản phẩm, dịch vụ, thiết bị hoặc sử dụng nền tảng của tổ chức, cá nhân tài trợ.
Nguồn lực xã hội hóa được kỳ vọng giúp tăng hiệu quả của giáo dục STEM
Chia sẻ về việc tổ chức hoạt động STEM tại đơn vị, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Lê Hữu Tuấn - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Bình Gia (xã Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn), cho biết: “Đơn vị triển khai hoạt động STEM theo nhiều hình thức. Nội dung được tích hợp vào các tiết dạy trong kế hoạch giáo dục của nhà trường, được giáo viên lựa chọn và tổ chức phù hợp với nội dung môn học và chương trình trong năm học. Bên cạnh đó, nhà trường tổ chức các câu lạc bộ trong hoạt động dạy học buổi hai, có câu lạc bộ STEM và câu lạc bộ Robotics.
Ngoài hoạt động dạy học, nhà trường còn phối hợp với Đoàn Thanh niên tổ chức các hoạt động trưng bày và chấm sản phẩm STEM của học sinh. Thông qua cách làm này, STEM không chỉ nằm trong các tiết học mà trở thành một hoạt động thường xuyên của học sinh. Chúng tôi nhận thấy học sinh có rất nhiều ý tưởng và sản phẩm sáng tạo. Quan trọng hơn, các em có cơ hội được trình bày, giới thiệu và nhìn thấy sản phẩm của mình được đánh giá, ghi nhận. Đây là động lực để học sinh tiếp tục nghiên cứu và phát triển những ý tưởng mới”.
Đặc biệt, Trường Trung học phổ thông Bình Gia đã có cơ hội tiếp cận với Liên minh STEM Việt Nam, trong đó có sự hỗ trợ của Kỹ sư Đỗ Hoàng Sơn. Từ sự kết nối đó, nhà trường được hỗ trợ tài liệu, thiết bị và đặc biệt là 11 robot, với giá trị khoảng 2 triệu đồng/robot. Đây là nguồn lực rất thiết thực để nhà trường tổ chức các hoạt động STEM và thành lập câu lạc bộ Robotics cho học sinh, nhất là với một trường ở khu vực còn khó khăn.
Khi tiếp nhận nguồn lực xã hội hóa, nhà trường thực hiện theo các quy định hiện hành về tài trợ cho cơ sở giáo dục. Nhà trường đưa nguồn tài trợ vào quản lý tài sản chung, theo dõi và sử dụng đúng mục đích, đồng thời phải phát huy hiệu quả của nguồn lực đó.
Cùng chia sẻ về vấn đề này, thầy Huỳnh Ngọc Mai - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hòa Bình (phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai) nhận định: "Nếu có thêm nguồn lực xã hội hóa hợp pháp sẽ giúp hoạt động STEM được tổ chức đa dạng và hiệu quả hơn vì nguồn kinh phí dành riêng cho các hoạt động giáo dục STEM của nhà trường còn hạn chế. Đơn vị phải có sự chủ động, tính toán và lựa chọn những hoạt động thực sự cần thiết, có giá trị giáo dục rõ ràng nhằm cân đối nguồn chi thường xuyên. Không phải hoạt động nào cũng nhất thiết phải tổ chức với quy mô lớn hoặc phải huy động nhiều kinh phí".
Theo quan điểm của thầy Hồ Đức Cương - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hương Khê (xã Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh) việc khuyến khích xã hội hóa nguồn lực từ doanh nghiệp, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, quỹ phát triển khoa học và công nghệ, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước tham gia vào hoạt động STEM là cần thiết. Thực tế, để học sinh được tiếp cận chuyên sâu, cần có chuyên gia, cơ sở thực hành, thiết bị, vật tư và môi trường trải nghiệm. Đây là những nguồn lực mà một trường phổ thông khó có thể tự đáp ứng đầy đủ.
Mặc dù vậy, tính khả thi của xã hội hóa giáo dục STEM còn phụ thuộc rất lớn vào điều kiện kinh tế của từng địa phương. Ở những nơi có nhiều doanh nghiệp, nhà máy, cơ sở sản xuất, việc kết nối, huy động nguồn lực có thể thuận lợi hơn. Tại các trường ở miền núi, nông thôn, vùng khó khăn, mức độ xã hội hóa rất thấp, thậm chí gần như không có. Khi đó, học sinh chủ yếu vẫn phải trông vào nguồn chi thường xuyên của nhà trường để triển khai STEM. Muốn doanh nghiệp tham gia bài bản hơn thì cần có cơ chế và chính sách khuyến khích cụ thể.
Sản phẩm STEM của học sinh Trường Trường Trung học phổ thông Hương Khê (xã Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh).
Cơ chế xã hội hóa hoạt động giáo dục STEM cần được quy định chặt chẽ
Với vấn đề huy động nguồn lực xã hội không làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp đối với học sinh, cha mẹ học sinh, thầy Lê Hữu Tuấn cho hay: "Các nhà trường phải chủ động tổ chức, bảo đảm học sinh được tiếp cận giáo dục STEM mà không phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn xã hội hóa. Xã hội hóa nên được hiểu là nguồn lực bổ sung để nâng cao chất lượng và mở rộng cơ hội trải nghiệm, không phải điều kiện bắt buộc để học sinh được học STEM.
Nếu muốn doanh nghiệp và các tổ chức sẵn sàng đầu tư nguồn lực cho các dự án STEM trong trường học, yếu tố con người là vô cùng quan trọng. Nhà trường phải có đội ngũ cán bộ, giáo viên chủ động, có tâm huyết và mong muốn phát triển STEM, nếu chỉ tiếp nhận nguồn lực một cách thụ động sẽ rất khó tạo ra hiệu quả. Đồng thời, phải có lộ trình cụ thể. Khi đã nhận được nguồn lực, nhà trường phải xác định rõ sẽ sử dụng nguồn lực đó như thế nào, triển khai trong thời gian bao lâu và kỳ vọng tạo ra kết quả gì. Như vậy, doanh nghiệp hoặc tổ chức hỗ trợ mới nhìn thấy được hiệu quả của khoản đầu tư dành cho giáo dục".
Thầy Huỳnh Ngọc Mai chỉ ra, để việc xã hội hóa nguồn lực từ doanh nghiệp, các cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu hay các quỹ phát triển khoa học và công nghệ diễn ra thuận lợi thì cần có cơ chế khuyến khích phù hợp. Bởi trên thực tế, nếu chỉ trông chờ doanh nghiệp tự tìm đến trường và đầu tư sẽ không dễ, nhất là khi nguồn lực doanh nghiệp bỏ ra nhưng không được đặt vấn đề về lợi ích thương mại trực tiếp.
Tuy nhiên, cần xác định rõ ranh giới giữa việc doanh nghiệp được ghi nhận, lan tỏa hình ảnh và việc biến hoạt động giáo dục thành quảng cáo, bán hàng. Khi nhà trường liên hệ và hợp tác với doanh nghiệp, hai bên cần thống nhất ngay từ đầu các điều kiện hợp tác. Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể giới thiệu về quy trình sản xuất, công nghệ, sản phẩm hoặc hoạt động nghiên cứu của mình để học sinh hiểu hơn về thực tế sản xuất, nhưng không được đặt ra yêu cầu học sinh hoặc giáo viên phải mua sản phẩm.
Nguyên tắc này cần được thể hiện rõ trong thỏa thuận hoặc nội dung hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp. Doanh nghiệp có quyền được ghi nhận sự đóng góp và giới thiệu những giá trị mà họ đang tạo ra, nhưng việc học sinh tham gia trải nghiệm phải hoàn toàn phục vụ mục tiêu giáo dục, không đi kèm nghĩa vụ mua hàng hay sử dụng sản phẩm của doanh nghiệp.
Đối với các nguồn lực như kinh phí, thiết bị, vật tư, học liệu mà doanh nghiệp hỗ trợ, nhà trường cũng cần có cam kết sử dụng đúng mục đích và phát huy hiệu quả.
Nếu doanh nghiệp đầu tư thiết bị phục vụ giáo dục STEM, nhà trường phải có trách nhiệm khai thác thiết bị đó một cách hợp lý, tránh tình trạng tiếp nhận nhưng không sử dụng hoặc sử dụng không đúng mục tiêu. Bên cạnh đó, cũng cần có những hướng dẫn cụ thể để tạo hành lang pháp lý thông thoáng cho sự phối hợp này, tránh thủ tục phức tạp, rườm rà.
"Sản phẩm quan trọng nhất của sự phối hợp giữa cơ sở giáo dục và doanh nghiệp không chỉ là một thiết bị hay một khoản kinh phí được trao cho nhà trường mà phải là học sinh được nâng cao kiến thức khoa học, công nghệ và kỹ năng. Đó mới là giá trị lâu dài nhất của hoạt động xã hội hóa giáo dục" - vị Hiệu trưởng khẳng định.
Dưới góc nhìn của thầy Hồ Đức Cương, cơ chế xã hội hóa trong hoạt động giáo dục STEM cần được quy định chặt chẽ và minh bạch, tránh biến tướng thành các khoản thu trong nhà trường, trường học nên giữ vai trò tư vấn, định hướng và đánh giá kết quả về mặt giáo dục. Khi đã có nguồn lực xã hội hóa phải đi cùng cơ chế hướng dẫn và giám sát rõ ràng. Nội dung hỗ trợ, cách thức sử dụng và trách nhiệm của các bên cần được xác định cụ thể.
Đặc biệt, phải có sự giám sát lẫn nhau giữa nhà trường, doanh nghiệp, phụ huynh và các đối tượng tham gia hoạt động STEM. Nhà trường có thể là cầu nối giữa doanh nghiệp với học sinh, nhóm nghiên cứu hoặc những người trực tiếp tạo ra sản phẩm STEM, đồng thời chịu trách nhiệm về chuyên môn và bảo đảm hoạt động đúng mục tiêu giáo dục.