Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố Dự thảo Thông tư quy định về tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông.
Đáng chú ý, dự thảo cho phép tổ chức hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường (tại cơ sở sản xuất, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng...) trên nguyên tắc tự nguyện, an toàn, có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh và không nhằm mục đích quảng cáo, bán hàng.
Theo lãnh đạo một số cơ sở giáo dục phổ thông, tổ chức hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường là hướng mở cần thiết để nâng cao chất lượng, song để đảm bảo hiệu quả cần lưu ý về kinh phí thực hiện hoạt động và làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan.
Học sinh có thêm cơ hội trải nghiệm thực tế, giáo viên được học hỏi phương pháp giảng dạy mới
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Lương Cao Thắng - Phó Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Nghĩa Đô (xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai) đánh giá, nếu cho phép tổ chức hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường sẽ phù hợp với bối cảnh dạy và học hiện nay.
Theo thầy Thắng, giáo dục STEM không thể chỉ dừng lại trong phạm vi lớp học mà cần phải gắn với đời sống thực tế. Giá trị rõ nhất khi tổ chức hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường là học sinh được học từ thực tiễn, tiếp xúc với quy trình sản xuất, thiết bị, công nghệ và nghề nghiệp cụ thể. Hơn nữa, tổ chức hoạt động giáo dục STEM tại cơ sở sản xuất, làng nghề, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu,... cũng sẽ giúp học sinh nhận thức rõ hơn về cách vận dụng lý thuyết vào thực tế.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ hoạt động STEM với chuyến tham quan, trải nghiệm thông thường. Hoạt động phải có mục tiêu, nhiệm vụ và sản phẩm học tập cụ thể, nằm trong kế hoạch giáo dục của nhà trường và bảo đảm an toàn cho học sinh.
Thầy Thắng cũng cho biết, thực tế tại trường, giáo dục STEM đã được triển khai từ nhiều năm, từ xây dựng không gian STEM/STEAM, tổ chức ngày hội STEM đến dạy học gắn với sản xuất, kinh doanh và đời sống địa phương. Học sinh đã được trải nghiệm nghề sửa chữa xe máy, nuôi ong và quay mật ong, sản xuất tinh dầu quế; đặc biệt là trực tiếp học nghề đan lát truyền thống tại địa phương và tham gia các hoạt động gắn với bảo tồn văn hóa các dân tộc. Qua những hoạt động đó, học sinh thấy kiến thức khoa học không xa rời cuộc sống, đồng thời hiểu thêm về nghề nghiệp và giá trị văn hóa ngay tại địa phương mình.
Cùng chung quan điểm, cô Nguyễn Thị Thúy Minh - Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Chu Văn An (phường Tây Hồ, Hà Nội) nhận định, hiện nay tại các trường học, giáo dục STEM chủ yếu vẫn đang dừng lại ở việc lồng ghép, tích hợp vào nội dung các môn học và chưa có không gian thực hành chuyên biệt.
Do đó, việc dự thảo đề xuất cho phép tổ chức các hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường là một bước chuyển biến rất tích cực.
Đối với học sinh, việc được tiếp xúc, trải nghiệm môi trường học tập giàu tính thực tiễn sẽ kích thích hứng thú học tập của các em. Khi được trực tiếp bước vào các viện nghiên cứu, trường đại học hay xí nghiệp sản xuất, học sinh sẽ được trải nghiệm các hoạt động giáo dục chuyên nghiệp, sinh động và chuyên sâu. Những chuyến học tập thực địa này giúp các em vận dụng kiến thức được học với thực tiễn cuộc sống, nâng cao khả năng quan sát, tư duy và kỹ năng ứng dụng.
Hơn nữa, đối với đội ngũ giáo viên, việc đưa học sinh đi trải nghiệm STEM ngoài nhà trường cũng mở ra cơ hội học tập chuyên môn quý giá. Khi đồng hành cùng học sinh đến các cơ sở sản xuất trường đại học,...giáo viên không chỉ đóng vai trò quản lý mà còn có cơ hội quan sát, tiếp thu các phương pháp dạy học tiên tiến, cách thức vận hành thiết bị hiện đại và mô hình tổ chức STEM chuyên nghiệp từ các chuyên gia. Từ những trải nghiệm thực tế này, các thầy cô có thể tích lũy thêm kinh nghiệm, học hỏi thêm phương pháp giảng dạy mới để cải tiến và nâng cao chất lượng các giờ dạy STEM tại trường.
Còn theo thầy Đoàn Quốc Phú - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Vân Hà số 2 (phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh), việc triển khai giáo dục STEM tại nhà trường hiện gặp một số khó khăn do hạn chế về cơ sở vật chất và nguồn lực.
Vì vậy, nếu Bộ Giáo dục và Đào tạo cho phép tổ chức các hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường sẽ góp phần khắc phục về điều kiện tổ chức của các trường, đồng thời giải quyết nhu cầu trải nghiệm thực hành của học sinh hiện nay.
“Điểm tích cực lớn nhất nằm ở khả năng vận dụng những lý thuyết trên sách vở thành năng lực thực tiễn. Trên thực tế, nếu chỉ dừng lại ở các bài giảng trên lớp, học sinh dù nắm vững công thức, định lý nhưng lại thường lúng túng khi bắt tay vào thao tác kỹ thuật cơ bản. Khi bước ra thực địa tại các viện nghiên cứu, trường đại học hay xí nghiệp sản xuất, các em không chỉ được hướng dẫn để khắc phục những hạn chế này, mà còn được trực tiếp quan sát, tiếp cận và vận hành các thiết bị, công nghệ hiện đại mà cơ sở vật chất nhà trường chưa thể đáp ứng”, thầy Phú bày tỏ.
Cũng theo thầy Phú, những năm qua, nhà trường vẫn định kỳ mời các chuyên gia đến để chia sẻ kiến thức về giáo dục STEM cho học sinh, từ đó, giúp các em vừa tích lũy thêm hiểu biết thực tế, vừa định hướng nghề nghiệp sớm. Về lâu dài, để các chương trình giáo dục STEM diễn ra có chất lượng tốt hơn thay vì chỉ mang tính thời điểm, thì việc xây dựng thêm những mô hình hợp tác đa dạng, phù hợp với hoàn cảnh thực tế của từng trường vẫn là yêu cầu then chốt.
Cần xây dựng phương án đảm bảo an toàn, quy định rõ trách nhiệm của nhà trường và đơn vị phối hợp
Mặc dù mở ra không gian trải nghiệm thực tiễn, việc đưa học sinh ra khỏi khuôn viên nhà trường để học tập STEM cũng đặt ra thách thức về công tác quản lý.
Theo thầy Đoàn Quốc Phú, để tổ chức hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường thuận lợi, hiệu quả, các trường cần xây dựng một kế hoạch chi tiết, bài bản với hệ thống mục tiêu cần đạt được xác định rõ ràng. Trước mỗi chuyến đi, giáo viên cần làm rõ cho học sinh và phụ huynh biết những giá trị về mặt tư duy, kỹ năng hay ứng dụng thực tế.
Mặt khác, công tác quản lý, giám sát và đảm bảo an toàn cho học sinh phải được đặt lên hàng đầu. Vì vậy, nhà trường cần hợp tác với các đơn vị tiếp nhận (doanh nghiệp, xí nghiệp, viện nghiên cứu) có uy tín và cam kết rõ ràng về các phương án an toàn. Bên cạnh đó, sự đồng hành, chỉ đạo và giám sát trực tiếp từ phía đội ngũ giáo viên trong suốt hành trình cũng có vai trò quan trọng nhằm kiểm soát rủi ro, đảm bảo mọi hoạt động diễn ra an toàn, minh bạch và phát huy tối đa giá trị giáo dục.
Ngoài ra, cũng cần lưu ý đối với việc vận động phụ huynh đóng góp chi phí. Bởi, trong lớp học sẽ có cả những học sinh tham gia và không tham gia, dẫn đến sự mặc cảm hoặc so sánh với nhau. Từ thực tế đó, giải pháp có thể tính đến là có nguồn ngân sách nhà nước hoặc xây dựng cơ chế hỗ trợ tài chính thích hợp. Khi tháo gỡ được vấn đề chi phí cho người học, các hoạt động giáo dục thực tế mới có thể diễn ra thuận lợi, đảm bảo tính nhân văn và quyền bình đẳng tiếp cận giáo dục cho mọi học sinh.
Cùng chia sẻ về vấn đề này, theo cô Nguyễn Thị Thúy Minh, để triển khai hiệu quả việc tổ chức hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa trường học và các đơn vị liên quan.
Trước hết, việc đưa đón học sinh ra khỏi nhà trường luôn kèm theo các bài toán về kinh phí, công tác tổ chức và việc sắp xếp thời gian cân đối với chương trình học chính khóa. Vì vậy, nhà trường cần phải lên kế hoạch dài hạn ngay từ đầu năm học. Nội dung chương trình trải nghiệm STEM ngoài nhà trường phải được thiết kế phù hợp với lứa tuổi, tính chất thiết thực và phải qua kiểm duyệt chuyên môn từ các cấp quản lý, các bộ phận phụ trách.
Bên cạnh đó, việc tổ chức phải dựa trên sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và đơn vị tiếp nhận, đồng thời phải xây dựng một bộ thước đo đánh giá kết quả rõ ràng sau mỗi chuyến đi.
Hơn nữa, nhà trường cần thực hiện khảo sát thực tế địa điểm, lập kế hoạch chi tiết và phương án bảo vệ an toàn cụ thể trước khi đưa học sinh di chuyển. Khi chương trình học được thiết kế thực sự thiết thực và hấp dẫn, nhà trường công khai, tuyên truyền thông tin rõ ràng, thì học sinh sẽ hào hứng tham gia và cha mẹ học sinh sẽ tự nguyện đăng ký, đồng thuận ủng hộ.
Trong khi đó, theo thầy Lương Cao Thắng, nếu tổ chức hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường, cần có các cơ chế quản lý, giám sát cụ thể để đảm bảo hiệu quả, minh bạch.
Hoạt động giáo dục STEM phải nằm trong kế hoạch giáo dục và được nhà trường phê duyệt. Đồng thời, cần xác định rõ thời gian, địa điểm, kinh phí, đơn vị phối hợp, phương án an toàn và kết quả học tập sau khi tổ chức hoạt động.
Từ thực tế của nhà trường, thầy Thắng cho biết, khi đưa học sinh đến cơ sở sản xuất hoặc làng nghề, giáo viên không chỉ cho học sinh quan sát mà phải giao nhiệm vụ cụ thể. Ví dụ, với nghề đan lát, học sinh được trực tiếp tìm hiểu nguyên liệu, dụng cụ, quy trình và thực hành cùng nghệ nhân ở làng nghề. Sau hoạt động, các em phải có sản phẩm hoặc báo cáo kết quả lại cho các thầy cô phụ trách.
Ngoài ra, khi tổ chức hoạt động giáo dục STEM ngoài nhà trường, trách nhiệm tổ chức phải được quy định rõ ràng. Nhà trường chịu trách nhiệm về kế hoạch, tổ chức và quản lý học sinh; đơn vị tiếp nhận chịu trách nhiệm về điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị, môi trường và nhân sự hướng dẫn tại địa điểm; phụ huynh được cung cấp đầy đủ thông tin và phối hợp với nhà trường.
Mặt khác, việc yêu cầu phải đánh giá rủi ro, có phương án di chuyển, y tế, phòng cháy chữa cháy, bảo hiểm và xử lý tình huống khẩn cấp là rất cần thiết.
Hoạt động giáo dục STEM của Trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Nghĩa Đô (xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai). Ảnh: NVCC
Thầy Thắng cũng bày tỏ sự đồng tình khi dự thảo nhấn mạnh việc khai thác ngành nghề, sản phẩm, tài nguyên và tri thức bản địa.
“Đối với các trường học tại miền núi, giáo dục STEM ngoài nhà trường không nhất thiết phải đến các trung tâm khoa học hay doanh nghiệp công nghệ lớn. Ngay tại địa phương đã có nhiều nguồn lực rất tốt. Thực tế nhà trường đã khai thác nghề sửa xe máy, nuôi ong, sản xuất tinh dầu quế, nghề đan lát và văn hóa bản địa để tổ chức dạy học.
Một nghề truyền thống, cơ sở sản xuất hay vấn đề của đời sống địa phương đều có thể trở thành không gian học tập STEM nếu giáo viên tổ chức cho học sinh thực sự quan sát, thực hành, vận dụng kiến thức và tạo ra sản phẩm”, thầy Thắng chia sẻ.
