Trong bối cảnh ngành công nghiệp bán dẫn được xác định là một trong những lĩnh vực công nghệ chiến lược, nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao đang ngày càng trở nên cấp thiết. Theo Chương trình “Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050”, Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, trong đó 15.000 kỹ sư thiết kế vi mạch và 35.000 kỹ sư làm việc trong các công đoạn sản xuất, đóng gói.
Để đáp ứng yêu cầu này, nhiều cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng đã đẩy mạnh đầu tư, mở rộng và phát triển các chương trình đào tạo liên quan đến vi mạch, bán dẫn, từng bước tham gia vào quá trình cung cấp nguồn nhân lực cho ngành công nghiệp được kỳ vọng có tốc độ phát triển mạnh trong những năm tới.
Đào tạo vi mạch bán dẫn không chạy theo số lượng, gắn chặt với nhu cầu doanh nghiệp
Theo giới thiệu trên website, Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh là cơ sở giáo dục nghề nghiệp có thế mạnh trong đào tạo nhân lực kỹ thuật trực tiếp phục vụ lĩnh vực sản xuất và dịch vụ. Hiện nay, nhà trường tổ chức đào tạo tại các khoa gồm: Điện - Điện tử, Công nghệ cơ khí, Công nghệ ô tô và Khoa học - Kinh tế - Công nghệ thông tin.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Vũ Quang Khuê - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh cho biết, đối với lĩnh vực công nghiệp bán dẫn, khối giáo dục nghề nghiệp có vai trò chủ yếu trong đào tạo đội ngũ kỹ thuật viên, tập trung vào việc vận hành thiết bị và hệ thống kỹ thuật tại các công đoạn sản xuất. Theo đó, người học sau khi được đào tạo có thể đảm nhiệm các vị trí vận hành trạm cơ điện tử, thiết bị và hệ thống phục vụ các công đoạn khác nhau trong chuỗi sản xuất bán dẫn.
Tại Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh, chương trình đào tạo được định hướng vào nhóm công đoạn back-end của ngành công nghiệp bán dẫn, liên quan đến kiểm tra, sản xuất và xử lý phiến, bóc tách linh kiện trên phiến, đóng gói, hàn, kiểm thử sản phẩm trước khi xuất xưởng. Đây là những công đoạn đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật viên có khả năng vận hành thiết bị, tuân thủ quy trình kỹ thuật và đáp ứng yêu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Theo Tiến sĩ Vũ Quang Khuê, một trong những thuận lợi lớn của nhà trường khi triển khai đào tạo nhân lực cho lĩnh vực này là nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp tương đối cao. Điều này tạo điều kiện để nhà trường phối hợp với doanh nghiệp trong xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo theo nhu cầu, thậm chí triển khai đào tạo theo địa chỉ và đơn đặt hàng của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, nhu cầu theo học các ngành, lĩnh vực liên quan đến công nghệ cao của người học cũng ngày càng tăng, tạo thuận lợi cho công tác tuyển sinh và mở rộng quy mô đào tạo nhân lực phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn.
Về quy mô tuyển sinh, Tiến sĩ Vũ Quang Khuê cho biết trong hai năm gần đây, nhà trường đều tuyển sinh vượt chỉ tiêu được giao. Hiện trường tổ chức đào tạo các ngành liên quan đến lĩnh vực bán dẫn và tiệm cận bán dẫn theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp. Vì vậy, chỉ tiêu tuyển sinh được tính toán trên cơ sở năng lực đào tạo, khả năng tiếp nhận và nhu cầu sử dụng nhân lực thực tế từ doanh nghiệp.
Theo đó, đối với chuyên ngành vi mạch bán dẫn, trung bình mỗi năm nhà trường đào tạo khoảng 70 sinh viên. Trong khi đó, những ngành có tính chất tiệm cận như tự động hóa, quy mô đào tạo có thể lên tới vài trăm sinh viên mỗi ngành. Riêng ngành điện - điện tử, số lượng tuyển sinh đầu vào có thể lên tới khoảng 1.200 sinh viên.
Theo Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh, mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp giúp nhà trường chủ động xác định quy mô phù hợp, đồng thời tạo điều kiện để người học được thực hành trong môi trường thực tế và có cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp. Với các chương trình đào tạo chuyên sâu, nhà trường không chạy theo việc tăng số lượng tuyển sinh mà ưu tiên cân đối giữa năng lực đào tạo, nhu cầu của doanh nghiệp và khả năng đáp ứng việc làm cho người học.
Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh cũng xác định mở rộng đào tạo nhân lực kỹ thuật là một trong những định hướng quan trọng. Theo đề xuất của nhà trường với tỉnh Bắc Ninh (nay là thành phố Bắc Ninh) và được phê duyệt cho giai đoạn 2026-2030, quy mô tuyển sinh của trường dự kiến nâng lên hơn 1.000 sinh viên mỗi năm. Đáng chú ý, ngay trong năm 2026, nhà trường đã tuyển sinh vượt chỉ tiêu được giao.
Trước yêu cầu mở rộng đào tạo lĩnh vực này, Tiến sĩ Vũ Quang Khuê cho biết các quy định hiện hành đang tạo điều kiện thuận lợi hơn để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp chủ động phát triển quy mô đào tạo. Theo đó, nhà trường có thể căn cứ vào đội ngũ giảng viên, trong đó có giảng viên thỉnh giảng, cơ sở vật chất hiện có và các chương trình hợp tác với doanh nghiệp để linh hoạt mở rộng quy mô, thay vì phải đăng ký quy mô đào tạo theo những giới hạn cứng như trước đây.
Cùng với hành lang pháp lý, chính sách hỗ trợ của thành phố Bắc Ninh cũng tạo thêm nguồn lực để nhà trường phát triển đào tạo nhân lực cho các lĩnh vực công nghệ cao. Bên cạnh chính sách của Chính phủ về hỗ trợ người học theo học các lĩnh vực này, địa phương cũng có cơ chế thu hút giảng viên, nhân lực chất lượng cao về giảng dạy. Đây là những yếu tố quan trọng giúp nhà trường có thêm điều kiện mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng đào tạo và từng bước đáp ứng nhu cầu nhân lực ngày càng tăng của doanh nghiệp.
Những vấn đề đặt ra khi mở rộng quy mô đào tạo nhân lực vi mạch, bán dẫn
Từ mục tiêu mở rộng số lượng đến yêu cầu về chất lượng nhân lực là một khoảng cách không dễ rút ngắn. Với ngành công nghiệp bán dẫn, đào tạo không chỉ cần đáp ứng đủ số lượng người học mà còn phải bảo đảm họ có nền tảng kiến thức phù hợp, được thực hành trên thiết bị tương ứng và tiếp cận đúng vật tư của quá trình sản xuất. Đây chính là những yêu cầu khiến bài toán đào tạo nhân lực bán dẫn ở khối giáo dục nghề nghiệp có những đặc thù riêng.
Theo Tiến sĩ Vũ Quang Khuê, các vấn đề lớn cần được quan tâm hiện nay trong hoạt động đào tạo nhân lực ngành vi mạch bán dẫn chính là chất lượng đầu vào của người học, trang thiết bị phục vụ đào tạo kỹ năng chuyên sâu và vật tư thực hành đặc thù.
Đối với chất lượng đầu vào, để theo học các ngành định hướng bán dẫn và những lĩnh vực tiệm cận, sinh viên cần có nền tảng kiến thức về STEM, đặc biệt là Toán, Vật lý, Hóa học. Tuy nhiên, thực tế số học sinh lựa chọn các tổ hợp môn liên quan đến STEM hiện chưa nhiều so với các tổ hợp khác. Điều này đặt ra yêu cầu các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải dành thêm thời lượng trong chương trình đào tạo để bổ sung kiến thức nền tảng như Toán, Vật lý trước khi người học đi sâu vào các nội dung chuyên ngành.
Không chỉ bài toán đầu vào, yêu cầu về trang thiết bị phục vụ đào tạo kỹ năng chuyên sâu cũng là một thách thức đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Theo Tiến sĩ Vũ Quang Khuê, hiện Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh mới chủ yếu có hệ thống thiết bị phục vụ đào tạo ở mức cơ bản, trong khi lĩnh vực bán dẫn đòi hỏi các thiết bị chuyên dụng để người học có thể rèn luyện những kỹ năng gắn với quy trình sản xuất thực tế. Đáng chú ý, một số thiết bị chuyên dụng hiện chưa phổ biến tại Việt Nam, trong khi những thiết bị phải nhập khẩu thường có chi phí đầu tư rất lớn. Vì vậy, việc tăng cường phối hợp với doanh nghiệp là giải pháp quan trọng để người học có điều kiện tiếp cận thiết bị, công nghệ và quy trình sản xuất thực tế.
Bên cạnh yêu cầu về thiết bị, vật tư phục vụ thực hành cũng là một vấn đề đặc thù trong đào tạo nhân lực bán dẫn. Đối với các công đoạn back-end, vật tư thực hành phải được chuyển tiếp từ công đoạn front-end, tức những phiến đã trải qua quá trình chế tạo ở công đoạn trước để tiếp tục thực hiện các bước kiểm tra, bóc tách, đóng gói và kiểm thử. Đây là loại vật tư đặc thù, không phổ biến trên thị trường và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp khó có thể chủ động mua để phục vụ đào tạo. Điều này khiến việc tổ chức thực hành trong lĩnh vực bán dẫn có sự phụ thuộc nhất định vào doanh nghiệp và chuỗi sản xuất thực tế.
Theo Tiến sĩ Vũ Quang Khuê, những phiến bán dẫn này thường gắn với hoạt động sản xuất của các nhà máy, doanh nghiệp, trong đó có những sản phẩm được sản xuất ở nước ngoài rồi đưa vào Việt Nam. Do đó, việc chủ động nguồn vật tư thực hành rất khó khăn.
“Với những đặc thù trên, đào tạo nhân lực bán dẫn cần được triển khai song hành với doanh nghiệp, hoặc thực hiện theo địa chỉ tại doanh nghiệp. Đây không chỉ là giải pháp giúp người học tiếp cận trực tiếp với thiết bị, vật tư và quy trình sản xuất thực tế, mà còn giúp chương trình đào tạo bám sát hơn yêu cầu của từng vị trí việc làm trong ngành công nghiệp bán dẫn”, thầy Khuê nhấn mạnh.
Trong bối cảnh ngày càng có nhiều cơ sở tham gia đào tạo nhân lực cho ngành công nghiệp vi mạch, bán dẫn, theo Tiến sĩ Vũ Quang Khuê, bài toán đặt ra không chỉ là đào tạo được bao nhiêu người mà quan trọng hơn là nguồn nhân lực sau đào tạo có đáp ứng đúng yêu cầu của doanh nghiệp hay không. Bởi đây không phải là một ngành nghề đơn lẻ mà là lĩnh vực có tính liên ngành, với nhu cầu nhân lực đa dạng ở nhiều vị trí và chuyên môn khác nhau. Vì vậy, mỗi cơ sở đào tạo có thể lựa chọn hướng đi phù hợp với thế mạnh, năng lực và điều kiện thực tế của mình, nhưng cần bảo đảm chương trình đào tạo gắn với yêu cầu cụ thể của thị trường lao động.
Đối với Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh, chương trình đào tạo được xây dựng trên cơ sở tham khảo ý kiến chuyên gia nghề nghiệp, đồng thời khảo sát trực tiếp các vị trí việc làm và yêu cầu năng lực của doanh nghiệp. Cách tiếp cận này giúp nhà trường xác định rõ người học cần được trang bị những kiến thức, kỹ năng nào cho từng vị trí cụ thể, thay vì xây dựng chương trình theo hướng chung chung hoặc chỉ dựa trên quy mô tuyển sinh.
Liên kết thực chất, doanh nghiệp cùng nhà trường đào tạo nhân lực
Với đặc thù của lĩnh vực vi mạch bán dẫn, đào tạo nhân lực đòi hỏi các cơ sở giáo dục phải có sự chuẩn bị đồng bộ về cơ sở vật chất, thiết bị thực hành và môi trường đào tạo gắn với sản xuất. Trong quá trình này, sự đồng hành, hỗ trợ từ Nhà nước và địa phương có ý nghĩa quan trọng, góp phần nâng cao năng lực đào tạo và từng bước hiện thực hóa mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030.
Đối với Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh, theo Tiến sĩ Vũ Quang Khuê, nhờ được thành phố Bắc Ninh hỗ trợ triển khai dự án trường chất lượng cao, nhà trường đã cơ bản đầu tư hệ thống cơ sở vật chất, thiết bị phục vụ đào tạo. Với những kỹ năng chuyên sâu, trường tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp chiến lược và triển khai đào tạo tại doanh nghiệp, qua đó tạo điều kiện để người học tiếp cận trực tiếp với thiết bị, công nghệ và quy trình sản xuất.
Bên cạnh việc khai thác nguồn lực từ doanh nghiệp, nhà trường cũng chủ động nghiên cứu, phát triển một số thiết bị phục vụ đào tạo. Theo Tiến sĩ Vũ Quang Khuê, đây là hướng đi giúp trường từng bước chủ động về mô hình thực hành, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào các thiết bị đào tạo chuyên dụng trên thị trường.
Trong liên kết nhà trường - doanh nghiệp, Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh hiện hợp tác với nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghệ, bán dẫn như Samsung, Tập đoàn ITM Hàn Quốc, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Công nghệ Mano SGL...Qua quá trình phối hợp, người học có điều kiện tiếp cận trực tiếp với vật tư, thiết bị tại doanh nghiệp. Doanh nghiệp cũng có thể tham gia hỗ trợ kinh phí học tập và tuyển chọn người học ngay từ năm thứ nhất thông qua hình thức đào tạo theo địa chỉ.
Theo Tiến sĩ Vũ Quang Khuê, cách thức phối hợp này giúp mối liên kết giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp không chỉ dừng ở khâu tiếp nhận sinh viên thực tập hay tuyển dụng sau tốt nghiệp mà được triển khai xuyên suốt quá trình đào tạo. Đặc biệt, doanh nghiệp có thể tham gia trực tiếp vào việc hình thành kỹ năng nghề cho người học, trong khi nhà trường có điều kiện cập nhật chương trình theo yêu cầu thực tế của vị trí việc làm.
Bên cạnh đó, Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh cũng đang đẩy mạnh hoạt động đào tạo nghiệp vụ sư phạm cho kỹ sư tại doanh nghiệp, qua đó hình thành đội ngũ có thể trực tiếp tham gia giảng dạy, hướng dẫn sinh viên trong môi trường sản xuất. Trong năm vừa qua, nhà trường đã đào tạo nghiệp vụ sư phạm cho 36 kỹ sư của Goertek và 15 kỹ sư của Công Ty Trách nhiệm hữu hạn Thiết Bị Công Nghiệp ICHI Việt Nam.
Tiến sĩ Vũ Quang Khuê cho rằng, khi đội ngũ kỹ sư doanh nghiệp vừa có chuyên môn thực tế, vừa được trang bị nghiệp vụ sư phạm, sinh viên có thể được hướng dẫn ngay tại môi trường sản xuất, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào việc giảng viên của trường phải thường xuyên di chuyển đến doanh nghiệp. Nếu mô hình này được mở rộng, đây sẽ là phương thức phù hợp với đặc thù của các ngành yêu cầu cao về kỹ năng thực hành như vi mạch bán dẫn.
Song song với việc mở rộng đào tạo, nhà trường cũng chú trọng đánh giá hiệu quả đầu ra để làm cơ sở điều chỉnh quy mô và chương trình. Hằng năm, thông qua hoạt động lần vết sinh viên sau tốt nghiệp, trường theo dõi tỷ lệ có việc làm, mức độ làm đúng chuyên ngành và thu nhập của người học.
"Những dữ liệu này không chỉ giúp đánh giá chất lượng đào tạo mà còn cung cấp cơ sở để dự báo nhu cầu nhân lực, từ đó quyết định mở mới hoặc điều chỉnh ngành đào tạo phù hợp với xu hướng và nhu cầu của thị trường lao động", thầy Khuê cho hay.