Tại buổi làm việc với Đại học Huế, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng, các công trình khoa học xã hội, nhân văn và nghệ thuật cần được nhìn nhận từ những giá trị mà chúng tạo ra cho đất nước và xã hội. Những đóng góp trong tư vấn, phản biện, hoạch định chính sách, bảo tồn văn hóa hay sáng tạo nghệ thuật có thể mang lại giá trị lớn, dù không nhất thiết thể hiện qua số lượng công bố quốc tế.
Quan điểm này đang nhận được nhiều sự đồng tình cao từ các chuyên gia trong lĩnh vực nghệ thuật cũng như các nghệ sĩ.
Mở rộng khái niệm công trình khoa học đối với lĩnh vực nghệ thuật
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Họa sĩ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Minh - Giảng viên cao cấp, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh: "Quan điểm cần đánh giá các công trình dựa trên giá trị và những đóng góp mà công trình tạo ra cho xã hội, thay vì quá chú trọng vào số lượng bài báo hay công bố quốc tế là đúng đắn, thể hiện sự thấu hiểu về các công trình khoa học xã hội, nhân văn và nghệ thuật, hầu như không nhìn thấy được sự đóng góp vật chất một cách cụ thể, thầm lặng nhưng có thể làm thay đổi cả một “thế hệ”.
Một công trình nghệ thuật (cần hiểu là bao gồm cả công trình nghiên cứu, lý luận phê bình và sáng tác tác phẩm) có giá trị cần được nhìn nhận trên những phương diện thẩm mỹ (hình thức đẹp - giá trị sáng tạo) và ý nghĩa (nội dung thông điệp - giá trị văn hóa).
Giá trị quan trọng của một công trình nghệ thuật là phát huy được bản sắc nghệ thuật dân tộc trên sự nhận định, phân tích, chứng minh (đối với công trình nghiên cứu, lý luận phê bình) hoặc tìm tòi, thể nghiệm mới (đối với công trình sáng tác) mang tính thời đại".
Dưới góc nhìn của Tiến sĩ Phạm Trí Thành - Giảng viên khoa Kịch hát dân tộc, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, đây là quan điểm hoàn toàn chính xác. Đích đến của lĩnh vực nghệ thuật cũng như các công trình nghệ thuật vốn là con người, xã hội. Vì vậy, các công trình khoa học trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật phải tạo ra những sản phẩm có khả năng tồn tại và được cộng đồng tiếp nhận.
Tất nhiên, không nên loại trừ giá trị của các bài báo hay công bố quốc tế nhưng cần nhìn nhận đa chiều, chỉ dựa vào số lượng công bố để đánh giá thì chưa thực sự toàn diện. Theo đó, cần xem xét các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật cũng như công trình khoa học có thực sự tạo ra tác động đối với xã hội hay không, khả năng ứng dụng ra sao?
Thầy Thành phân tích, một công trình nghệ thuật có giá trị trước hết phải được xem xét trên hai phương diện. Đầu tiên là tính khoa học, thể hiện ở cơ sở lý luận, chuyên môn, chiều sâu nghệ thuật. Thứ hai là tính thực tiễn, thể hiện qua sự đón nhận lan tỏa được trong xã hội, trong cộng đồng; đồng thời đáp ứng được những nhu cầu, những biến đổi mới của xã hội và cuộc sống. Công trình đó cũng phải được những người làm nghề, cũng như những người thụ hưởng nghệ thuật tiếp nhận.
Ở góc độ của người trực tiếp sáng tạo và nghiên cứu nghệ thuật, Nghệ sĩ Ưu tú Lộc Huyền (nghệ thuật Tuồng) cho rằng cần có sự song hành giữa lý thuyết và thực tiễn. Các công trình nghiên cứu không chỉ dừng lại ở phạm vi học thuật mà cần được đưa đến với nghệ sĩ, từ đó tạo ra những chuyển biến về nghệ thuật ở chiều sâu.
Sự kết hợp giữa nghiên cứu và thực hành cũng có thể mở ra những hướng đi mới, vừa góp phần gìn giữ, vừa phát triển nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật truyền thống.
Ngược lại, việc công nhận các công trình mang tính thực hành nghệ thuật cũng cần được chú trọng, qua đó ghi nhận đầy đủ hơn những đóng góp của nghệ sĩ. Thực hành giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong nghệ thuật. Những kỹ năng nghề nghiệp, quá trình sáng tạo, biểu diễn và sự tìm tòi trong thực tiễn đều có thể tạo ra những giá trị mới.
Vì vậy, nếu chỉ coi những công trình được thể hiện dưới dạng nghiên cứu, bài viết hay công bố khoa học là thành quả có giá trị, việc đánh giá có thể chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của nghệ thuật.
Đề xuất thành phần của hội đồng chuyên môn đánh giá
Ngoài ra, Bộ trưởng Vũ Hải Quân còn đề cập tới việc có thể thành lập hội đồng chuyên môn để đánh giá công trình dựa trên tác động thực tế và giá trị mang lại.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Minh cho rằng, để xây dựng một cơ chế đánh giá vừa có cơ sở khoa học, vừa tôn trọng đặc thù sáng tạo của nghệ thuật cần có một hội đồng chuyên môn sâu. Hội đồng này sẽ đề xuất tiêu chí thẩm định, đánh giá, phản biện đối với công trình nghệ thuật đó. Với lĩnh vực nghệ thuật, để bảo đảm khách quan, hội đồng cần có những nhà chuyên môn đúng ngành nghề và phương thức đánh giá toàn diện, bao gồm: đánh giá công trình hoặc tác phẩm, đánh giá qua phản hồi của người đọc hoặc người xem (người thụ hưởng) và đánh giá từ đồng nghiệp.
Cùng với đó, thầy Minh cũng chỉ ra, việc thay đổi cách đánh giá theo hướng coi trọng giá trị sáng tạo, giá trị văn hóa và tác động xã hội có thể tạo ra những thay đổi tích cực hơn đối với hoạt động nghiên cứu, sáng tác của giảng viên, nhà nghiên cứu và nghệ sĩ trong các cơ sở giáo dục đại học, tránh được hình thức qua số lượng công bố quốc tế nhưng chất lượng và hiệu quả từ công trình và nhất là hiệu ứng xã hội của công trình chưa hẳn đã lan tỏa.
"Việc thay đổi cách đánh giá công trình nghệ thuật, theo tôi là cấp thiết trong giai đoạn hiện nay nhằm tránh sự đánh giá rập khuôn, máy móc cho tất cả các ngành trong công nhận học hàm, học vị nhưng quan trọng hơn, đó là thay đổi cách đánh giá để trả lại cho hoạt động nghiên cứu, sáng tác của giảng viên, nhà nghiên cứu và nghệ sĩ trong các cơ sở giáo dục đại học đúng thực chất của niềm đam mê, cảm hứng và trách nhiệm xã hội của mình, không phải vì quy định làm lệch chuẩn trong ý nghĩa và giá trị của nghiên cứu và sáng tác" - thầy Minh bày tỏ.
Theo quan điểm của Tiến sĩ Phạm Chí Thành, để xây dựng cơ chế đánh giá công trình nghệ thuật, trước hết cần dựa trên hệ thống cơ chế, chính sách của Đảng và Nhà nước cùng với sự phối hợp chặt chẽ của Bộ Giáo dục và Đào tạo; Bộ Khoa học và Công nghệ; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Bên cạnh hệ thống chính sách và đánh giá chuyên môn, một yếu tố đặc biệt quan trọng là thực tiễn xã hội và đối tượng thụ hưởng công trình. Trong việc đánh giá phải có đại diện của những người hưởng thụ. Công trình phải đến được với đúng đối tượng và đối tượng đó phải thực sự nhận được giá trị từ công trình. Đồng thời cần mở rộng cách tiếp cận đối với khái niệm công trình khoa học trong lĩnh vực nghệ thuật, thay vì bó hẹp công trình phải được thể hiện dưới dạng một bài viết hay một công trình lý luận.
Còn Nghệ sĩ Ưu tú Lộc Huyền nhấn mạnh, với những loại hình nghệ thuật truyền thống như tuồng, không thể đánh giá giá trị của một công trình chỉ dựa trên mức độ phổ biến hay số lượng công chúng tiếp cận, bởi đây là những loại hình nghệ thuật có phạm vi khán giả đặc thù.
Do đó, để đánh giá chính xác hơn tác động và ảnh hưởng của một công trình nghệ thuật truyền thống đối với xã hội và đời sống, cần nhìn nhận thông qua phương pháp tiếp cận, ứng dụng và khả năng duy trì sự sống của các loại hình nghệ thuật trong đời sống.