Dấu ấn phía sau dự án "Chuyện của rơm: Hành trình tái sinh" của nhóm sinh viên HUNRE

Vừa qua, đội Green Tab của Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội (HUNRE) đã giành giải Khuyến khích Cuộc thi "Sáng tạo trẻ - Hành động vì bầu không khí trong lành" với dự án "Chuyện của rơm: Hành trình tái sinh".

Dự án "Chuyện của rơm: Hành trình tái sinh" xuất phát từ thực trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch tại nhiều địa phương. Nhóm đề xuất xây dựng mô hình "Nông thôn không khói", kết hợp truyền thông thay đổi hành vi với vận động người dân chuyển từ đốt rơm rạ sang ủ phân vi sinh ngay tại đồng ruộng. Giải pháp hướng tới giảm khói bụi và các chất ô nhiễm phát sinh từ hoạt động đốt phụ phẩm nông nghiệp; đồng thời tận dụng rơm rạ làm nguồn nguyên liệu hữu ích, góp phần thúc đẩy sản xuất tuần hoàn và thân thiện với môi trường.

Tại vòng chung kết, các sinh viên HUNRE đã trực tiếp trình bày, bảo vệ sáng kiến và trả lời phản biện của Hội đồng chuyên gia và giành được Giải Khuyến khích. Đây là sự ghi nhận đối với tư duy sáng tạo, khả năng vận dụng kiến thức chuyên ngành và tinh thần trách nhiệm của sinh viên nhà trường trước những vấn đề môi trường trong thực tiễn.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, em Lăng Ngân Anh - sinh viên lớp ĐH13QM3 ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, đại diện nhóm Green Tab chia sẻ, ý tưởng về rơm rạ đã được nhóm quan tâm đến từ lâu.

Mỗi mùa gặt, bên cạnh niềm vui về một vụ mùa bội thu, tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch vẫn diễn ra ở nhiều nơi, kéo theo những tác động không nhỏ đến môi trường, sức khỏe và đời sống người dân.

Là sinh viên Khoa Môi trường, nhóm từng nghĩ đến những vấn đề ở tầm vĩ mô như đề xuất chính sách quản lý hay ứng dụng công nghệ mới trong nông nghiệp xanh. Tuy nhiên, trong quá trình tìm hiểu, các thành viên nhận thấy nhiều kỹ thuật xử lý rơm rạ đã được nghiên cứu và phát triển hiện đại.

"Từ đó, chúng em đặt câu hỏi: Tại sao đa số các giải pháp lại hướng đến người trẻ - nhóm đối tượng dễ tiếp cận công nghệ, mà chưa tập trung vào người nông dân, những người chịu ảnh hưởng trực tiếp từ khói đốt rơm rạ?", Ngân Anh chia sẻ.

Từ câu hỏi này, Green Tab xác định hướng đi của dự án không chỉ nằm ở việc tìm một phương pháp xử lý rơm rạ, mà còn phải giải quyết bài toán tiếp cận người sử dụng.

Theo nhóm, người nông dân đã quen với một phương thức canh tác trong nhiều năm nên để thay đổi hành vi, chỉ đưa ra một giải pháp kỹ thuật là chưa đủ. Giải pháp đó cần tạo được niềm tin, đồng thời phải thuận tiện và phù hợp với điều kiện thực tế. Vì vậy, nhóm lựa chọn hình ảnh “Rơm” làm trung tâm để kể câu chuyện theo cách gần gũi, qua đó từng bước đưa vấn đề môi trường đến gần hơn với cộng đồng nông dân.

Ngân Anh cho hay: "Ngay từ đầu, chúng em xác định đây không đơn thuần là bài toán kỹ thuật xử lý phụ phẩm nông nghiệp, mà còn là bài toán về đúng người - làm sao tiếp cận, thấu hiểu và đồng hành cùng chính nhóm đối tượng dễ bị bỏ quên nhất trong các câu chuyện về không khí sạch".

Kết hợp giải pháp kỹ thuật với truyền thông thay đổi hành vi

Một trong những điểm nhóm Green Tab tập trung trong mô hình "Nông thôn không khói" là kết hợp giữa giải pháp kỹ thuật và truyền thông thay đổi hành vi. Theo Ngân Anh, Green Tab không đặt mục tiêu phát minh một kỹ thuật xử lý rơm rạ mới, bởi công nghệ vi sinh xử lý rơm đã được nghiên cứu và thử nghiệm tại một số địa phương.

"Chúng em nhận ra có những giải pháp kỹ thuật rất tốt nhưng khi đưa ra thực địa lại gặp khó khăn, không hẳn vì kỹ thuật chưa phù hợp mà có thể vì thiếu một cách tiếp cận đủ tinh tế để đưa giải pháp đến đúng người, đúng cách", nữ sinh cho biết.

Từ đó, nhóm xây dựng mô hình "Nông thôn không khói", trong đó người nông dân vừa được cung cấp thông tin về tác hại của việc đốt rơm rạ, vừa được tiếp cận một phương án xử lý phù hợp.

Về mặt kỹ thuật, chế phẩm vi sinh nhóm sử dụng cho phép xử lý phân hủy được cả phần gốc rạ ngay tại ruộng chứ không chỉ phần thân rơm phía trên như nhiều phương pháp trước đây. Nghĩa là người nông dân không cần thêm bất kỳ công đoạn thu gom hay xử lý riêng nào, cứ để nguyên tại ruộng và xử lý trực tiếp mà hiệu quả gấp nhiều lần so với phương pháp ủ rơm khác.

Song song với đó, Green Tab xây dựng hệ thống truyền thông đa kênh, kết hợp các hình thức quen thuộc như loa xã, hội phụ nữ với mạng xã hội, video và sổ tay hình ảnh.

Theo nhóm, việc kết hợp nhiều kênh giúp thông tin có thể tiếp cận những nhóm người khác nhau, đặc biệt là người lớn tuổi vốn quen với các phương thức truyền thông truyền thống, đồng thời tạo khả năng lan tỏa rộng hơn thông qua các nền tảng số.

"Cả hai lớp cải tiến này đều hướng đến một mục tiêu cốt lõi là giải quyết đúng rào cản khiến người nông dân lựa chọn đốt rơm thay vì xử lý theo phương pháp khác, đó là sự tiện lợi", Ngân Anh phân tích.

Khi kiến thức trên giảng đường được "dịch" thành giải pháp thực tế

Cũng theo Ngân Anh, quá trình xây dựng dự án cũng giúp các thành viên Green Tab nhận rõ hơn giá trị của kiến thức chuyên ngành được học tại HUNRE.

Trong thiết kế bộ câu hỏi khảo sát thực địa, nhóm vận dụng kiến thức về phương pháp nghiên cứu tài nguyên và môi trường, đánh giá tác động môi trường để xây dựng câu hỏi vừa bảo đảm yêu cầu chuyên môn, vừa phù hợp với cách giao tiếp của người dân.

Bên cạnh đó, kiến thức về công nghệ môi trường và quá trình phân hủy hữu cơ cũng giúp nhóm hiểu rõ hơn bản chất của giải pháp kỹ thuật, từ đó có thể chuyển tải những nội dung khoa học thành ngôn ngữ dễ hiểu.

Một ví dụ được Ngân Anh nhắc đến là quá trình xây dựng sổ tay hướng dẫn. Ban đầu, nhóm dự định trình bày khá chi tiết về cơ chế sinh học của quá trình phân hủy. Tuy nhiên, sau khi cân nhắc đối tượng sử dụng, nhóm rút gọn nội dung thành quy trình 6 bước dễ hiểu.

"Việc học chuyên môn vững giúp chúng em có thể 'dịch' kiến thức khoa học sang ngôn ngữ đời thường mà không làm sai lệch bản chất. Đây là điều chúng em nhận thấy rõ nhất khi triển khai dự án", Ngân Anh cho biết thêm.

Ngân Anh nhìn nhận, với Green Tab, giá trị của cuộc thi không chỉ nằm ở kết quả đạt được mà còn ở cơ hội đưa kiến thức từ giảng đường đến một cộng đồng cụ thể. Theo em, dự án ban đầu có thể được nhìn nhận như một bài tập hoặc đồ án, nhưng quá trình triển khai thực tế đã khiến các thành viên thay đổi cách nhìn.

"Dự án không còn là một bài tập trên giảng đường hay một đồ án nộp rồi thôi, mà đã thực sự chạm đến đời sống của một cộng đồng cụ thể, có tên xã, tên thôn và có những gương mặt nông dân mà chúng em từng khảo sát", Ngân Anh chia sẻ.

Việc tham gia và đạt giải tại cuộc thi cũng giúp các thành viên có thêm cơ sở để hình dung rõ hơn về định hướng nghề nghiệp trong lĩnh vực môi trường. Quan trọng hơn, trải nghiệm này củng cố niềm tin của nhóm rằng sinh viên hoàn toàn có thể tham gia vào quá trình giải quyết các vấn đề môi trường thực tiễn, không chỉ ở vai trò quan sát hay tiếp nhận kiến thức mà còn có thể trở thành cầu nối giữa nghiên cứu, chuyên môn và cộng đồng.

"Chúng em càng tin rằng sinh viên và thế hệ trẻ có thể là một mắt xích thực sự trong việc giải quyết các vấn đề môi trường, từ nghiên cứu đến thực tiễn", Ngân Anh nhấn mạnh.

HUNRE tạo không gian để sinh viên đưa kiến thức vào thực tiễn

Để một ý tưởng sinh viên có thể phát triển thành dự án thực tế, theo đại diện nhóm Green Tab, sự đồng hành của giảng viên và môi trường học tập có vai trò quan trọng.

Ngân Anh cho biết, bên cạnh kiến thức trên giảng đường, sinh viên HUNRE được khuyến khích tham gia các hoạt động thực tế, nghiên cứu khoa học, các cuộc thi sáng tạo và khởi nghiệp. Đây là điều kiện để sinh viên có cơ hội thử nghiệm những kiến thức đã học trong những bối cảnh cụ thể.

Nhìn lại hành trình của Green Tab, Ngân Anh cho rằng giá trị lớn nhất nhóm nhận được ngoài thành tích là cách nhìn mới về các vấn đề môi trường. Theo nữ sinh, một vấn đề môi trường không chỉ cần được nhìn dưới góc độ khoa học mà còn phải được tiếp cận từ góc độ con người.

"Chúng em học được cách hiểu vì sao một người vẫn lựa chọn một hành vi gây hại dù biết hành vi đó có tác động không tốt. Từ đó, thay vì áp đặt điều mình cho là đúng, chúng em học cách kiên nhẫn tìm giải pháp phù hợp với hoàn cảnh thực tế của họ", Ngân Anh chia sẻ.

Quá trình khảo sát, thiết kế tài liệu, hoàn thiện dự án và thuyết trình trước ban giám khảo cũng giúp các thành viên rèn luyện nhiều kỹ năng như làm việc nhóm, quản lý thời gian, trình bày và phản biện.

Nhưng với Green Tab, điều đáng trân trọng hơn cả là được trực tiếp tham gia vào một vấn đề của cộng đồng và nhìn thấy ý nghĩa của kiến thức chuyên môn khi được đặt trong đời sống thực tế.

"Điều chúng em trân trọng nhất là cảm giác được trở thành một phần, dù rất nhỏ, trong nỗ lực chung vì một bầu không khí trong lành hơn. Đó cũng là động lực để chúng em tiếp tục theo đuổi con đường này sau khi ra trường", Ngân Anh bày tỏ.