Sau 5 năm thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc tổ chức dạy học môn Khoa học tự nhiên theo định hướng tích hợp tại cấp trung học cơ sở vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ. Không chỉ khác biệt về điều kiện đội ngũ, các trường còn phải linh hoạt trong cách phân công giáo viên để đáp ứng yêu cầu của chương trình và bảo đảm chất lượng dạy học.
Thực tế tại các trường cho thấy, có nơi một giáo viên được phân công đảm nhiệm nhiều mạch kiến thức của môn Khoa học tự nhiên. Tuy nhiên, cũng có trường lựa chọn phương án bố trí giáo viên theo chuyên môn Vật lý, Hóa học, Sinh học, cùng tham gia giảng dạy và mỗi người phụ trách một phần nội dung.
Linh hoạt phân công giáo viên theo từng khối lớp
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, cô Ngô Thị Thanh Thoa - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Nguyễn Thiện Thuật (Đà Nẵng) cho biết, việc tổ chức dạy học môn Khoa học tự nhiên tại trường được thực hiện theo hướng linh hoạt, căn cứ vào năng lực chuyên môn của đội ngũ và yêu cầu của từng khối lớp.
Đối với khối 6 và 7, nhà trường bố trí những giáo viên được đào tạo ngành Khoa học tự nhiên tại các trường đại học trực tiếp đảm nhiệm môn học. Ở hai khối lớp này, yêu cầu đối với nội dung Khoa học tự nhiên chưa quá sâu, giáo viên được đào tạo theo hướng tích hợp có thể đảm nhiệm các mạch kiến thức.
Trong khi đó, với khối 8 và 9, nội dung môn Khoa học tự nhiên được phân công cho giáo viên theo từng phân môn Vật lý, Hóa học và Sinh học. Mỗi giáo viên phụ trách một phần kiến thức thuộc lĩnh vực được đào tạo do kiến thức từng phân môn ngày càng chuyên sâu khiến việc yêu cầu một giáo viên cùng lúc đảm nhiệm cả 3 lĩnh vực Vật lý, Hóa học và Sinh học trở nên khó khăn.
Tuy nhiên, việc phân công nhiều giáo viên cùng tham gia một môn học cũng kéo theo những yêu cầu phức tạp trong tổ chức dạy học. Chẳng hạn, khi xây dựng thời khóa biểu, nhà trường phải bố trí phù hợp với lịch dạy của giáo viên ở từng phân môn. Công tác kiểm tra, đánh giá cũng được thực hiện trên cơ sở phối hợp giữa các giáo viên. Mỗi giáo viên sẽ xây dựng phần đề thuộc lĩnh vực mình phụ trách, sau đó phối hợp để hình thành đề kiểm tra chung của môn Khoa học tự nhiên.
“Bên cạnh việc sắp xếp đội ngũ, bài toán tuyển dụng giáo viên cũng là một khó khăn đối với các trường. Khả năng tuyển được giáo viên tốt nghiệp ngành Khoa học tự nhiên phụ thuộc nhiều vào quy mô học sinh và số lớp của từng trường. Những trường có số lớp tăng, phát sinh nhu cầu bổ sung nhân sự sẽ có điều kiện tuyển giáo viên mới được đào tạo theo ngành Khoa học tự nhiên.
Tại Trường Trung học cơ sở Nguyễn Thiện Thuật, số lượng lớp tăng qua các năm và hiện nay trường có khoảng 84 lớp. Khi quy mô lớp học tăng, nhà trường có nhu cầu tuyển thêm giáo viên và có thể bổ sung những giáo viên tốt nghiệp ngành Khoa học tự nhiên. Trong khi đó, với những trường không tăng số lớp, số lượng giáo viên cơ bản ổn định, việc tuyển mới gần như không phát sinh. Khi đó, đội ngũ hiện có chủ yếu vẫn là giáo viên được đào tạo chuyên sâu ở từng phân môn Vật lý, Hóa học hoặc Sinh học, dẫn đến khó khăn khi triển khai dạy học theo hướng tích hợp.
Ngoài ra, việc bồi dưỡng để giáo viên đơn môn có thể đảm nhiệm cả ba lĩnh vực chưa phải là giải pháp dễ dàng. Việc chỉ tham gia các khóa bồi dưỡng để chuyển sang dạy tích hợp khó có thể thay thế quá trình đào tạo chuyên môn bài bản”, cô Ngô Thị Thanh Thoa cho hay.
Việc dạy học tích hợp cũng đặt ra yêu cầu về bồi dưỡng học sinh năng khiếu. Dù học Khoa học tự nhiên theo hướng tích hợp ở cấp trung học cơ sở nhưng khi tham gia các kỳ thi học sinh giỏi, học sinh vẫn phải được ôn luyện riêng theo từng môn Vật lý, Hóa học hoặc Sinh học, đòi hỏi giáo viên có chuyên môn sâu ở từng lĩnh vực.
Đây cũng là vấn đề cần tính đến trong quá trình học sinh chuyển lên cấp trung học phổ thông, khi các nội dung Vật lý, Hóa học và Sinh học được tổ chức thành các môn riêng. Do đó, việc dạy học ở cấp trung học cơ sở cần bảo đảm nền tảng kiến thức đủ vững để học sinh tiếp tục học chuyên sâu ở bậc học tiếp theo.
Nhìn lại quá trình 5 năm triển khai, cô Ngô Thị Thanh Thoa nhận định cách tổ chức môn Khoa học tự nhiên cũng đã được điều chỉnh theo thực tế. Thời gian đầu, yêu cầu đặt ra là một giáo viên có thể đảm nhiệm cả ba mạch kiến thức. Sau quá trình thực hiện, khi nhận thấy việc này khó bảo đảm ở tất cả các trường, cách phân công được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn.
Từ thực tế tại trường, nếu tiếp tục duy trì môn Khoa học tự nhiên theo hướng tích hợp, việc rà soát chương trình và cách tổ chức đội ngũ là cần thiết.
Giáo viên phải bao quát cả 3 phân môn khi ra đề thi, bảo đảm cân đối kiến thức
Còn tại Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Chương Dương (Hà Nội), cô Nguyễn Thị Vân Hồng - Hiệu trưởng nhà trường cho biết, việc triển khai môn Khoa học tự nhiên được trường thực hiện theo đúng định hướng tích hợp của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Một giáo viên có thể đảm nhiệm cả ba phân môn Vật lý, Hóa học và Sinh học, áp dụng đối với tất cả các khối lớp từ 6 đến 9.
“Quá trình triển khai ban đầu cũng đặt ra không ít yêu cầu đối với đội ngũ, bởi phần lớn giáo viên được đào tạo chuyên sâu ở một phân môn nhưng phải giảng dạy cả ba lĩnh vực. Tuy nhiên, nhà trường lựa chọn cách chủ động bù đắp khoảng trống chuyên môn thông qua việc khuyến khích giáo viên tự học và hỗ trợ, chia sẻ kiến thức cho nhau.
Cụ thể, giáo viên được đào tạo chuyên sâu ở phân môn nào sẽ trực tiếp chia sẻ, hướng dẫn đồng nghiệp các nội dung thuộc lĩnh vực đó. Hoạt động này được tổ chức luân phiên hằng tuần: giáo viên Hóa học phụ trách chia sẻ kiến thức Hóa học, sau đó đến Sinh học và Vật lý. Qua hình thức học tập nội bộ này, giáo viên từng bước bổ sung kiến thức ở các phân môn còn lại, qua đó hỗ trợ việc đảm nhiệm môn Khoa học tự nhiên theo hướng tích hợp. Giáo viên của trường cũng tham gia các khóa bồi dưỡng, có chứng chỉ theo quy định để đáp ứng yêu cầu giảng dạy môn Khoa học tự nhiên”, cô Nguyễn Thị Vân Hồng cho hay.
Từ thực tế triển khai, cô Vân Hồng cho rằng yêu cầu đào tạo đội ngũ giáo viên Khoa học tự nhiên ngay từ bậc đại học vẫn rất cần thiết. Thay vì chủ yếu dựa vào việc bồi dưỡng, tự học sau khi đã tốt nghiệp, việc hình thành chương trình đào tạo giáo viên theo hướng tích hợp ngay từ đầu sẽ tạo nền tảng thuận lợi hơn cho quá trình giảng dạy sau này. Đây cũng là đề xuất được nhà trường đặt ra ngay từ những năm đầu thực hiện chương trình mới.
Dù vậy, điều quan trọng là giáo viên cần chủ động cập nhật kiến thức, sẵn sàng thay đổi phương pháp và mở rộng chuyên môn. Với kiến thức ở bậc phổ thông, giáo viên có nền tảng chuyên môn ở một lĩnh vực hoàn toàn có thể tiếp tục tự học để đáp ứng yêu cầu giảng dạy các nội dung liên quan.
“Kiến thức ở bậc đại học có thể chuyên sâu nhưng yêu cầu kiến thức ở phổ thông ở mức phù hợp với chương trình. Nếu giáo viên có nền tảng và thực sự chủ động học hỏi thì hoàn toàn có thể bổ sung kiến thức để giảng dạy”, cô Vân Hồng bày tỏ.
Một vấn đề khác được Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Chương Dương đặc biệt lưu ý là tính thống nhất trong tổ chức chương trình giữa các cấp học. Ở cấp trung học cơ sở học sinh học Khoa học tự nhiên theo hướng tích hợp nhưng khi lên cấp trung học phổ thông, các lĩnh vực Vật lý, Hóa học, Sinh học lại được tổ chức thành các môn riêng; ngay cả việc bồi dưỡng học sinh giỏi, giáo viên giỏi cũng chủ yếu thực hiện theo từng phân môn.
Theo đó, nếu đã lựa chọn phương án tích hợp các phân môn ở cấp trung học cơ sở thì cần nghiên cứu cách tổ chức phù hợp ở các cấp học tiếp theo, tránh tình trạng học sinh đang học theo mô hình tích hợp ở cấp này nhưng khi lên cấp trung học phổ thông lại chuyển sang các môn học tách biệt.
Ngoài ra, trong công tác kiểm tra, đánh giá, nhà trường cũng yêu cầu giáo viên chủ động xây dựng đề theo đặc trưng của môn Khoa học tự nhiên tích hợp. Mỗi giáo viên không chỉ ra đề ở phân môn mình được đào tạo mà phải xây dựng đề bao quát cả ba nội dung Vật lý, Hóa học và Sinh học, sau đó gửi về nhà trường để tổng hợp, xây dựng ngân hàng đề.
Cách làm này giúp bảo đảm sự cân đối kiến thức giữa Vật lý, Hóa học và Sinh học trong một bài kiểm tra. Người xây dựng đề phải tính toán mức độ và tỷ trọng câu hỏi giữa các phân môn, từ đó bảo đảm đề thi phù hợp với yêu cầu chung của môn Khoa học tự nhiên và khả năng của học sinh. Các câu hỏi sau khi được giáo viên xây dựng sẽ được gửi về nhà trường để tổng hợp, xây dựng ngân hàng đề. Qua đó, công tác kiểm tra không chỉ dựa vào chuyên môn riêng của từng giáo viên mà còn có sự phối hợp giữa các lĩnh vực, phù hợp với đặc trưng của một môn học tích hợp.