Trong bối cảnh thị trường lao động liên tục thay đổi và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nhân lực, nhiều cơ sở giáo dục đại học đang đẩy mạnh mở ngành mới theo hướng gắn với nhu cầu thực tiễn và công nghệ hiện đại.
Năm 2026, Đại học Phenikaa mở thêm 20 ngành đào tạo trình độ đại học. Đáng chú ý, ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian không chỉ là ngành mới của cơ sở giáo dục đại học mà còn lần đầu xuất hiện trong hệ thống đào tạo đại học tại Việt Nam.
Chương trình được xây dựng nhằm thay đổi cách nhìn về thiên văn học vốn thường được xem là lĩnh vực thiên về nghiên cứu hàn lâm, xa rời ứng dụng thực tiễn. Thay vì chỉ tập trung vào quan sát vũ trụ hay các thiên thể, chương trình tích hợp thêm Khoa học dữ liệu không gian và các công nghệ xử lý dữ liệu hiện đại.
Để hiểu rõ hơn về định hướng và triển vọng của ngành học này, phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quốc Tuấn - Trưởng nhóm nghiên cứu, Viện nghiên cứu tiên tiến Phenikaa, Đại học Phenikaa đồng thời là người chủ trì chương trình đào tạo ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian.
Phóng viên: Thưa Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quốc Tuấn, năm 2026 Đại học Phenikaa lần đầu tuyển sinh ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian.
Thầy có thể chia sẻ lý do nhà trường quyết định mở ngành học này? Đồng thời, nhà trường đã chuẩn bị những điều kiện gì về đội ngũ, chương trình đào tạo và cơ sở vật chất để đáp ứng yêu cầu đào tạo của ngành?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quốc Tuấn: Trong bối cảnh Đảng, Nhà nước và Chính phủ đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực khoa học cơ bản nhằm phục vụ mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, Đại học Phenikaa mong muốn góp phần đào tạo đội ngũ nhà nghiên cứu, giảng viên khoa học cơ bản chất lượng cao cho Việt Nam.
Một trong những lĩnh vực khoa học cơ bản được Đại học Phenikaa ưu tiên phát triển là ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian. Đây là ngành học được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa hai hướng đào tạo và nghiên cứu thế mạnh mà nhà trường đang tập trung phát triển.
Trước hết, Đại học Phenikaa sở hữu đội ngũ nhà khoa học có chuyên môn sâu trong lĩnh vực Vật lý, đặc biệt là Vật lý thiên văn và Vũ trụ học. Đây được xem là nền tảng quan trọng để phát triển chương trình đào tạo theo định hướng chuyên sâu và nghiên cứu.
Bên cạnh đó, nhà trường cũng quy tụ nhiều chuyên gia, nhà khoa học đang làm việc trong lĩnh vực Khoa học dữ liệu - một trong những mảng công nghệ có tốc độ phát triển nhanh và nhu cầu nhân lực lớn hiện nay.
Một điểm nhấn đáng chú ý khác là việc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội phối hợp với Đại học Phenikaa đăng cai tổ chức kỳ thi Olympic Thiên văn học và Vật lý thiên văn Quốc tế 2026. Thông qua sự kiện này, sinh viên ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian sẽ có cơ hội tiếp cận, thực hành với các thiết bị quan sát thiên văn chuyên sâu như nhà chiếu hình vũ trụ, phòng thực hành thiên văn học cùng nhiều hệ thống phục vụ nghiên cứu hiện đại.
Ngoài ra, nhà trường hiện có hai hệ thống tính toán hiệu năng cao, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đào tạo, mô phỏng và nghiên cứu dữ liệu không gian.
Phóng viên: So với các ngành đào tạo truyền thống, chương trình ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian của Đại học Phenikaa có những điểm mới và khác biệt nào nổi bật, thưa thầy?
Đồng thời, việc tích hợp thêm Khoa học dữ liệu không gian vào chương trình đào tạo mang lại lợi thế gì cho sinh viên so với các ngành Vật lý và Thiên văn học thông thường?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quốc Tuấn: Quá trình hình thành ý tưởng và thiết kế chương trình đào tạo ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian được thực hiện dựa trên những thế mạnh Đại học Phenikaa đang có. Ngoài ra, mục tiêu của chương trình hoàn toàn đồng điệu với những ưu tiên phát triển đào tạo về khoa học cơ bản và công nghệ của Đại học Phenikaa nói riêng và Bộ Giáo dục và Đào tạo nói chung.
Điểm mới của chương trình so với những chương trình Vật lý và Thiên văn học thông thường nằm ở sự kết hợp giữa hai lĩnh vực tưởng chừng không liên quan với nhau là thiên văn học và khoa học dữ liệu.
Sự phát triển của thiên văn học hiện đại đang gắn chặt với khả năng xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ thu thập từ các đài quan sát mặt đất và vệ tinh ngoài không gian. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu không chỉ có nền tảng về vật lý và thiên văn học mà còn cần thành thạo khoa học dữ liệu, lập trình và các công cụ tính toán hiện đại.
Từ thực tiễn đó, chương trình đào tạo ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian tại Đại học Phenikaa được thiết kế theo định hướng liên ngành. Sinh viên sẽ được trang bị kiến thức nền tảng về vật lý, thiên văn học, đồng thời học các kỹ năng về khoa học dữ liệu, lập trình và xử lý dữ liệu lớn. Đây là những kỹ năng có tính ứng dụng rộng, không chỉ phục vụ nghiên cứu thiên văn mà còn có thể áp dụng trong nhiều lĩnh vực như tài chính, ngân hàng hay các ngành công nghệ cần xử lý lượng dữ liệu lớn.
Ngoài các học phần cốt lõi, sinh viên còn có cơ hội tiếp cận những lĩnh vực mới như công nghệ không gian, công nghệ vệ tinh, viễn thám, công nghệ hàng không và khoa học địa cầu. Đây đều là các lĩnh vực được đánh giá có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, khoa học công nghệ cũng như bảo đảm an ninh, quốc phòng của đất nước.
Phóng viên: Hiện nay, việc liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp được xem là giải pháp hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, đặc biệt trong việc gắn kết đào tạo với nhu cầu thực tế.
Thầy có thể chia sẻ cụ thể hơn về các hoạt động hợp tác của nhà trường với doanh nghiệp hiện nay, đặc biệt trong việc hỗ trợ sinh viên thực hành, thực tập và đảm bảo đầu ra sau tốt nghiệp đối với ngành mới mở?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quốc Tuấn: Trong quá trình xây dựng chương trình đào tạo, chúng tôi đã tham vấn ý kiến từ các doanh nghiệp, viện nghiên cứu hoạt động trong lĩnh vực thiên văn, vũ trụ và công nghệ không gian. Từ đó, chương trình đào tạo được phát triển theo hai định hướng chính gồm Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian.
Trong đó, định hướng Vật lý thiên văn tập trung đào tạo nguồn nhân lực nghiên cứu chuyên sâu về vũ trụ, hướng tới bổ sung đội ngũ khoa học kế cận cho các viện nghiên cứu và cơ sở giáo dục đại học. Với định hướng khoa học dữ liệu không gian, sinh viên sẽ được đào tạo theo hướng ứng dụng, gắn với các lĩnh vực như công nghệ không gian, xử lý dữ liệu không gian, vệ tinh, viễn thám, khí hậu, công nghệ quốc phòng, thông tin và truyền thông.
Phản hồi từ các đơn vị được khảo sát khá tích cực bởi đây vẫn là lĩnh vực còn thiếu nguồn nhân lực tại Việt Nam, trong khi có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế, khoa học công nghệ và quốc phòng. Đại học Phenikaa sẽ tiếp tục phối hợp với các doanh nghiệp, viện nghiên cứu và đơn vị liên quan trong quá trình đào tạo, cập nhật chương trình và kết nối sử dụng nhân lực, nhằm đáp ứng tốt hơn các nhu cầu thực tiễn của quốc gia, trường đại học và doanh nghiệp.
Phóng viên: Sinh viên theo học ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian sẽ có cơ hội việc làm như thế nào sau khi ra trường, thưa thầy?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quốc Tuấn: Theo định hướng đào tạo, sinh viên ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian tại Đại học Phenikaa sẽ được trang bị kiến thức liên ngành về Vật lý, Thiên văn học, Công nghệ không gian và Khoa học dữ liệu.
Sự kết hợp giữa tư duy logic, khả năng phân tích của lĩnh vực Vật lý, Thiên văn với tư duy hệ thống, khai thác dữ liệu của khoa học dữ liệu sẽ giúp người học nâng cao năng lực giải quyết các bài toán thực tiễn một cách chính xác và hiệu quả.
Về triển vọng nghề nghiệp, người học có thể trở thành chuyên gia hoặc nhà quản lý trong lĩnh vực vật lý thiên văn, khoa học và công nghệ không gian, tổ chức liên quan đến dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Hoặc cũng có thể tiếp tục học tập nâng cao trình độ thạc sĩ, tiến sĩ trong và ngoài nước trong các lĩnh vực vật lý lý thuyết, vật lý thiên văn, khoa học không gian, dữ liệu lớn.
Đồng thời, sinh viên có thể làm tại các trường đại học, viện nghiên cứu, trung tâm quan trắc hoặc làm tại các công ty, doanh nghiệp, tập đoàn đa ngành, đa lĩnh vực liên quan đến phân tích dữ liệu, mô phỏng, mô hình cho viễn thám, vệ tinh, định vị, thông tin, quân sự,...
Trong bối cảnh dữ liệu vệ tinh, dữ liệu khí hậu, bản đồ số và công nghệ không gian ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quản trị đô thị, nông nghiệp thông minh, môi trường, logistics và quốc phòng, nhu cầu nhân lực có khả năng xử lý và phân tích dữ liệu không gian được dự báo sẽ tiếp tục tăng trong những năm tới.
Phóng viên: Năm 2026, nhà trường tuyển sinh ngành mới mở trên như thế nào, thưa thầy?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quốc Tuấn: Ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian sẽ tuyển sinh theo quy định chung của nhà trường và của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Nhà trường tuyển sinh theo 5 phương thức gồm: Xét tuyển dựa vào kết quả kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026; Xét tuyển thẳng theo Quy chế tuyển sinh của Bộ Giáo dục và Đào tạo; Xét tuyển dựa vào kết quả bài thi đánh giá năng lực của Đại học Quốc gia Hà Nội hoặc Kết quả kỳ thi đánh giá tư duy của Đại học Bách khoa Hà Nội hoặc Kết quả kỳ thi SPT 2026 của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội; Sử dụng kết quả Kỳ thi V-SAT do đơn vị khác tổ chức để xét tuyển; Xét tuyển dựa vào học bạ trung học phổ thông.
Các tổ hợp xét tuyển sẽ ưu tiên những tổ hợp có môn Toán và Vật lý. Trong năm đầu tiên, ngành dự kiến tuyển khoảng 20 sinh viên. Ngoài ra, đây là chương trình đào tạo mang tính đặc thù, gắn với định hướng phát triển khoa học và công nghệ quốc gia nên được ưu tiên đầu tư về nguồn lực đào tạo và nghiên cứu. Mức học phí dự kiến được xây dựng theo hướng bảo đảm trách nhiệm học tập và cam kết theo đuổi chuyên môn của người học; chính sách học bổng áp dụng theo quy định chung của nhà trường đối với các ngành đào tạo khác.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn chia sẻ của thầy.
