Sau quá trình sắp xếp mạng lưới trường học, nhiều cơ sở giáo dục có quy mô lớn hơn, số lượng cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh tăng lên. Đặc biệt đối với các trường ở vùng sâu, vùng xa, nhiều điểm trường cách xa nhau hàng chục cây số.
Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với công tác quản trị nhà trường, từ phân quyền, bố trí nhân sự, tổ chức dạy học đến bảo đảm chất lượng giáo dục và điều kiện học tập cho học sinh.
Phân quyền giúp quản trị trường học hiệu quả
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Hoàng Đức Hòa - Hiệu trưởng Trường Phổ thông Nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Thượng Trạch (tỉnh Quảng Trị) cho biết, sau sáp nhập, nhà trường phải vận hành một trường liên cấp có 46 lớp, 865 học sinh, 110 cán bộ, giáo viên, nhân viên và nhiều điểm trường trải rộng trên địa bàn biên giới. Trong bối cảnh đó, việc cấp bách nhất là nhanh chóng ổn định bộ máy để việc dạy học không bị gián đoạn, học sinh được chăm sóc an toàn và không em nào bị bỏ sót chế độ.
Để bảo đảm hoạt động của trường mới không bị xáo trộn, Ban Giám hiệu tập trung triển khai đồng thời nhiều nhiệm vụ, từ hoàn thiện quy chế, phân công nhân sự đến rà soát cơ sở vật chất và chế độ chính sách.
Trước hết, nhà trường kịp thời ban hành quy chế làm việc, quy chế tổ chức và hoạt động; xây dựng các quy định về chuyên môn, nội trú, tài chính, tài sản, trách nhiệm của từng bộ phận.
Cùng với việc hoàn thiện quy chế, bài toán phân quyền cũng được đặt lên hàng đầu. Nhà trường phân công nhiệm vụ cho từng thành viên Ban Giám hiệu, tổ chuyên môn, tổ văn phòng và các bộ phận chăm sóc, quản lý học sinh; xác định người phụ trách từng cấp học, từng địa bàn, từng điểm bản.
“Để việc quản lý không bị phụ thuộc vào khoảng cách địa lý, nhà trường tổ chức theo nguyên tắc phân quyền gắn với trách nhiệm cụ thể. Chúng tôi quản lý theo địa bàn gắn với trách nhiệm đến từng người. Hiệu trưởng chỉ đạo chung; các Phó Hiệu trưởng phụ trách cấp học, lĩnh vực và các cụm điểm bản. Ở mỗi điểm trường, giáo viên được phân công làm đầu mối theo dõi việc dạy học, sĩ số, cơ sở vật chất và an toàn học sinh; vấn đề vượt thẩm quyền được báo ngay cho cán bộ quản lý phụ trách.
Thực tế địa bàn khiến công tác quản lý đòi hỏi phải sát cơ sở hơn thay vì chỉ dựa vào một chỉ đạo chung. Vì vậy, nhà trường duy trì kế hoạch tuần, chế độ báo cáo và kiểm tra trực tiếp; đặc biệt chú ý việc học sinh vắng học, tự ý rời trường và những thời điểm thời tiết xấu, đường đến bản có nguy cơ mất an toàn. Giáo viên chủ nhiệm phối hợp với gia đình, trưởng bản và các lực lượng tại địa phương để nắm tình hình từng em. Cùng với phương thức quản lý trực tiếp, công nghệ được sử dụng để rút ngắn khoảng cách giữa Ban Giám hiệu và các điểm trường” – thầy Hòa cho hay.
Ở khâu tổ chức dạy học và cơ sở vật chất, nhà trường tiến hành rà soát toàn diện để xác định những vấn đề cần xử lý ngay. Đội ngũ, lớp học, phòng học và cơ sở vật chất được kiểm tra; việc dạy học cấp tiểu học tại các điểm bản vẫn được duy trì trong lúc điều kiện tập trung học sinh còn hạn chế. Giáo viên được giao quản lý công việc hằng ngày tại điểm trường, cán bộ quản lý phụ trách theo địa bàn để kiểm tra và xử lý vấn đề phát sinh.
Một nhiệm vụ không kém phần quan trọng là bảo đảm đầy đủ quyền lợi của giáo viên, nhân viên và học sinh sau sáp nhập. Nhà trường rà soát chế độ của giáo viên, nhân viên và từng nhóm học sinh miền núi; đối chiếu khoản đã thực hiện, khoản còn thiếu, nhu cầu kinh phí sau khi chuyển từ các trường cũ sang trường mới.
Song song với đó, những điều kiện phục vụ sinh hoạt và học tập tại các điểm trường cũng được kiểm tra từng hạng mục. Nhà trường khảo sát điều kiện bếp ăn, điện, nước, phòng học và chỗ ở giáo viên để xác định việc cần sửa chữa, bổ sung trước mắt, nhất là ở các điểm bản xa.
Theo thầy Hòa, khó khăn lớn nhất hiện nay là tổ chức bộ máy đã được hợp nhất nhưng các điều kiện bảo đảm hoạt động chưa thể đồng bộ ngay. Nhà trường phải vừa dạy học, vừa hoàn thiện từng khâu vận hành; trong mọi quyết định, an toàn và quyền lợi của học sinh phải được đặt lên trước.
Cùng bàn luận về chủ đề này, thầy Trần Văn Chiến - Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Mường Lạn (tỉnh Sơn La) chia sẻ: “Sau sáp nhập, vấn đề cấp bách nhất đối với Ban Giám hiệu là nhanh chóng ổn định tổ chức, thống nhất phương thức quản trị và bảo đảm hoạt động giáo dục diễn ra liên tục, hiệu quả.
Đối với Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Mường Lạn, chúng tôi xác định ổn định tổ chức phải gắn với đổi mới quản trị, tăng tính công khai, minh bạch, phân cấp trách nhiệm và phát huy sự chủ động của các tổ chuyên môn, cá nhân, lấy chất lượng giáo dục và sự tiến bộ của học sinh làm trọng tâm.”
Về quản lý giáo viên, Ban Giám hiệu phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng đồng chí trong Ban Giám hiệu, tổ trưởng chuyên môn và các bộ phận phụ trách. Trong đó, tăng cường vai trò của tổ trưởng chuyên môn trong quản lý nền nếp, sinh hoạt chuyên môn, theo dõi việc thực hiện kế hoạch giáo dục và kịp thời báo cáo những khó khăn phát sinh. Việc kiểm tra, đánh giá được thực hiện thông qua kế hoạch công tác, hồ sơ chuyên môn, dự giờ, kiểm tra nội bộ và kết quả thực hiện nhiệm vụ.
Đối với học sinh, nhà trường thực hiện quản lý theo lớp, giáo viên chủ nhiệm và từng điểm trường; chú trọng duy trì sĩ số, nền nếp học tập, bảo đảm an toàn trường học, nắm bắt hoàn cảnh và diễn biến tâm lý của học sinh. Tăng cường phối hợp giữa giáo viên chủ nhiệm, gia đình và chính quyền địa phương, nhất là đối với học sinh ở xa trường, học sinh có hoàn cảnh khó khăn và học sinh bán trú.
Ứng dụng công nghệ giúp Ban Giám hiệu cập nhật thông tin nhanh hơn, theo dõi tiến độ thực hiện nhiệm vụ, tổng hợp số liệu, quản lý chuyên môn và trao đổi công việc giữa các điểm trường mà không phải tổ chức quá nhiều cuộc họp trực tiếp.
“Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi dữ liệu được cập nhật đầy đủ, chính xác, thống nhất và đội ngũ có kỹ năng sử dụng. Vì vậy, nhà trường cần tiếp tục bồi dưỡng năng lực số cho cán bộ, giáo viên, nhân viên; đồng thời quan tâm đến hạ tầng mạng, thiết bị và điều kiện tiếp cận công nghệ tại các điểm trường” – thầy Chiến cho hay.
Về quản trị trường học sau sáp nhập, thầy Hoàng Quang Cẩn - Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở A Ngo (tỉnh Quảng Trị) chia sẻ: “Chúng tôi xác định sáp nhập không phải là phép cộng cơ học hai nhà trường, mà là cơ hội tái thiết kế một hệ thống giáo dục thống nhất, trong đó mọi điểm trường cùng hướng tới một mục tiêu và một chuẩn chất lượng”.
Nhà trường tổ chức mạng lưới theo mô hình "điểm trung tâm - điểm lẻ". Học sinh từ lớp 4 đến lớp 9 từng bước tập trung về điểm trường phổ thông nội trú trung tâm; các điểm lẻ tiếp tục được duy trì ở thôn, bản để học sinh nhỏ tuổi học gần nhà, phụ huynh đưa đón thuận tiện. Khi điều kiện hạ tầng và tâm lý phụ huynh phù hợp, nhà trường sẽ vận động học sinh tất cả các khối lớp chuyển dần về điểm chính theo lộ trình, bảo đảm tự nguyện và không gây xáo trộn.
Cùng với đó, toàn trường được thống nhất một cách vận hành: một kế hoạch giáo dục, một quy chế làm việc, một hệ thống tiêu chí đánh giá, phân công rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm tại từng điểm trường.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là phát huy hiệu quả đội ngũ. Giáo viên các môn đặc thù như Tiếng Anh, Tin học, Âm nhạc, Mỹ thuật được điều phối hợp lý giữa các điểm trường; đội ngũ giáo viên tiểu học và trung học cơ sở tăng cường phối hợp để học sinh chuyển cấp thuận lợi. Việc bố trí dựa trên vị trí việc làm, năng lực, sở trường của từng thầy cô, không điều chuyển cơ học.
Đồng thời, nhà trường từng bước kiểm kê, hợp nhất việc quản lý tài chính, tài sản, dữ liệu của hai đơn vị, hướng tới quản trị minh bạch, ra quyết định dựa trên dữ liệu và sử dụng hiệu quả từng nguồn lực.
Đặc biệt, điểm trường phổ thông nội trú trung tâm được đầu tư xây mới theo chủ trương của Bộ Chính trị về xây dựng trường nội trú liên cấp tại các xã biên giới, với hệ thống cơ sở vật chất đồng bộ từ phòng học, phòng bộ môn, thư viện, bếp ăn, khu nội trú đến sân chơi, bãi tập.
Với học sinh vùng cao, theo thầy Cẩn, đó là niềm hy vọng lớn để các em không còn ngại đường xa. Nhà trường kỳ vọng đây sẽ là môi trường để học sinh vùng biên giới được học tập an toàn, sinh hoạt thuận lợi và phát triển toàn diện; giáo viên có điều kiện đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng giáo dục.
“Phương châm của nhà trường là "một trường, nhiều điểm, một nhịp điều hành". Với học sinh ở điểm nội trú trung tâm, nhà trường chú trọng tổ chức tốt việc ăn, ở, học tập buổi tối, chăm sóc sức khỏe và rèn kỹ năng sống; thầy cô đồng hành sát sao như người thân trong gia đình.
Với học sinh ở điểm lẻ, các em vẫn học gần nhà nhưng không "đứng ngoài" nhịp chung của nhà trường: các điểm trường được kết nối qua hoạt động chung, giao lưu và trải nghiệm, giúp học sinh từng bước làm quen với môi trường trung tâm.
Nhà trường theo dõi chuyên cần hằng ngày, kịp thời phối hợp với gia đình, thôn, bản khi học sinh nghỉ học; đồng thời quản lý hồ sơ học tập, sức khỏe để có sự hỗ trợ phù hợp, nhất là với học sinh dân tộc thiểu số” – thầy Cẩn cho hay.
Đề xuất giải pháp hỗ trợ trường học sau sáp nhập
Để mô hình trường học sau sáp nhập vận hành ổn định, hiệu quả, thầy Cẩn cho rằng cần triển khai đồng bộ 5 nhóm giải pháp.
Thứ nhất, tăng quyền chủ động cho nhà trường, hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền để chủ động điều hòa giáo viên, sử dụng kinh phí và tổ chức hoạt động giáo dục phù hợp với đặc thù địa bàn.
Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện cơ sở vật chất, ưu tiên nhà công vụ, phòng học, bếp ăn và các hạng mục thiết yếu; đồng thời nâng cao chất lượng quản lý nội trú.
Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản trị, bảo đảm hạ tầng, thiết bị, kết nối giữa các điểm trường và từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu, nền tảng quản trị dùng chung.
Thứ tư, xây dựng đội ngũ chuyên nghiệp, thích ứng, chú trọng bồi dưỡng năng lực quản trị, năng lực số, ngoại ngữ và kỹ năng quản lý học sinh nội trú; có chính sách phù hợp để thu hút, giữ chân giáo viên vùng biên giới.
Thứ năm, tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng, cùng chăm lo, vận động học sinh; đồng thời gắn giáo dục văn hóa dân tộc, kỹ năng sống và hướng nghiệp với chương trình giáo dục.
Thầy Chiến nhận định, để nâng cao hiệu quả quản trị nhà trường sau sáp nhập, trước hết cần hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền, xác định rõ trách nhiệm của Ban Giám hiệu, tổ trưởng chuyên môn và người phụ trách các điểm trường, tạo điều kiện để từng bộ phận chủ động xử lý công việc nhưng vẫn bảo đảm thống nhất trong chỉ đạo.
Cùng với đó, nhà trường cần rà soát định mức giáo viên, nhân viên theo quy mô học sinh, số lớp, môn học và điều kiện địa bàn; có phương án điều tiết, bổ sung nhân lực phù hợp, hạn chế thiếu giáo viên cục bộ hoặc việc di chuyển quá nhiều giữa các điểm trường.
Cơ sở vật chất và hạ tầng công nghệ thông tin cũng cần được ưu tiên đầu tư, nhất là phòng học, phòng bộ môn, thiết bị dạy học, đường truyền Internet và hệ thống dữ liệu dùng chung. Công tác kiểm tra, đánh giá cần chuyển theo hướng hỗ trợ, tư vấn và tháo gỡ khó khăn cho giáo viên, hạn chế áp lực về hồ sơ, sổ sách và báo cáo không cần thiết.
Bên cạnh đó, cần chú trọng bồi dưỡng năng lực quản trị cho cán bộ quản lý, nhất là về nhân sự, tài chính, dữ liệu, chuyển đổi số và quản trị sự thay đổi sau sáp nhập. Nhà trường cũng cần tăng cường phối hợp với chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn để được hướng dẫn kịp thời về tổ chức bộ máy, nhân sự, tài chính và cơ sở vật chất.
Theo thầy Chiến, quản trị trường học sau sáp nhập chỉ hiệu quả khi cơ chế phù hợp, đội ngũ đủ năng lực, cơ sở vật chất đáp ứng yêu cầu và tập thể có sự đồng thuận. Trong đó, người đứng đầu giữ vai trò quan trọng, nhưng hiệu quả lâu dài cần sự chủ động và trách nhiệm của mỗi cán bộ, giáo viên, nhân viên.
Từ thực tế vận hành sau sáp nhập, thầy Hòa cho rằng, nhà trường cần được hướng dẫn thống nhất về cơ chế, chính sách đối với học sinh.
Theo thầy Hòa, hiện có hai văn bản cùng điều chỉnh lĩnh vực này: Nghị định số 66/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chính sách cho trẻ em nhà trẻ, học sinh, học viên ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo và cơ sở giáo dục có trẻ em nhà trẻ, học sinh hưởng chính sách và Nghị định số 188/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chính sách cho học sinh trường phổ thông nội trú và trường phổ thông nội trú tại các xã biên giới đất liền.
Thực tế cho thấy, nhiều em là học sinh dân tộc thiểu số chuyển từ trường phổ thông dân tộc nội trú sang học nội trú tại trường phổ thông nội trú mới thì mức hỗ trợ bị cắt giảm đáng kể. Cụ thể, mức hỗ trợ từ 80% mức lương cơ sở giảm xuống còn 1.170.000 đồng/tháng, tương đương khoảng 16.000 đồng cho mỗi bữa trưa và bữa tối. Với học sinh bán trú, mức hỗ trợ chỉ còn 450.000 đồng/tháng.
Thầy Hòa cho rằng cần có hướng dẫn cụ thể về cách xác định đối tượng, thời điểm chuyển tiếp và từng khoản hỗ trợ, để nhà trường có cơ sở lập dự toán, chi trả đúng quy định, tránh trùng lặp và không làm gián đoạn quyền lợi của học sinh.
Một vấn đề khác được thầy Hòa kiến nghị là mức kinh phí hỗ trợ tổ chức nấu ăn, nhất là theo chính sách tại Nghị định 66/2025/NĐ-CP. Mức 4.738.500 đồng/tháng cho một định mức nấu ăn, theo thầy, là quá thấp so với thực tế. Tại khu vực đặc biệt khó khăn, với mức này, các trường gần như không thể ký hợp đồng với người nấu ăn (cô nuôi).
Cuối cùng, thầy Hòa mong tỉnh và các sở, ngành ưu tiên bố trí chế độ cho cô nuôi; đầu tư sửa chữa phòng học, bếp ăn, nhà ở cho giáo viên; bảo đảm điện, nước và kết nối mạng tại các điểm bản. Đồng thời, cần có đầu mối hướng dẫn kịp thời các vấn đề về tài chính, tài sản, nhân sự và dữ liệu phát sinh sau sáp nhập.