Với Tiến sĩ Trần Thị Mai Sen, hành trình gắn bó với ngành Lâm nghiệp không chỉ được tạo nên từ những năm tháng nghiên cứu, giảng dạy mà còn từ những chuyến đi thực địa, nơi các vấn đề chuyên môn hiện lên qua điều kiện sống và sinh kế của người dân.
Từ những cánh rừng đến giảng đường đại học
Yêu và lựa chọn Lâm nghiệp, cô gắn bó với Trường Đại học Lâm nghiệp từ khi còn là sinh viên, trước khi bắt đầu công tác giảng dạy tại trường vào năm 2005. Hơn hai mươi năm công tác cũng là chừng ấy thời gian cô kết nối ba hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và tham gia các chương trình, đề tài, dự án tại địa phương. Hiện nay, Tiến sĩ Trần Thị Mai Sen đảm nhận vị trí Trưởng Bộ môn Lâm sinh, Khoa Lâm học.
"Nghiên cứu khoa học giúp tôi đi sâu vào những vấn đề, câu hỏi mình quan tâm; giảng dạy buộc tôi phải không ngừng học hỏi, cập nhật và hệ thống lại kiến thức; còn thực tiễn giúp tôi kiểm nghiệm lại những điều mà mình đã đọc, đã làm và đã biết", cô chia sẻ.
Sự gắn kết ấy được hình thành qua những lần trực tiếp đến địa phương, gặp gỡ cán bộ cơ sở và người dân tham gia quản lý, bảo vệ rừng. Có những vấn đề khi tiếp cận qua tài liệu tưởng chừng đã rõ ràng, nhưng khi đặt vào hoàn cảnh cụ thể lại xuất hiện nhiều yếu tố cần xem xét.
Một trong những hướng nghiên cứu cô theo đuổi từ khá sớm là rừng ngập mặn. Từ những chuyến đi đầu tiên đến vùng ven biển đến các nghiên cứu về phục hồi rừng, quản lý rừng bền vững và phát triển sinh kế cộng đồng, góc nhìn của cô về lâm nghiệp ngày càng được mở rộng.
Với người làm chuyên môn, một cánh rừng có thể được tiếp cận từ các yếu tố sinh thái, đất đai, nguồn nước và thảm thực vật. Nhưng phía sau hệ sinh thái ấy còn là cuộc sống của người dân, những sinh kế phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên và các lựa chọn liên quan trực tiếp đến việc bảo vệ, sử dụng rừng.
Từ thực tế đó, cô nhận ra bảo vệ và phát triển rừng không thể chỉ dựa vào một giải pháp kỹ thuật. Một phương án dù có cơ sở chuyên môn tốt cũng khó phát huy hiệu quả nếu không phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và đời sống của cộng đồng địa phương.
Quá trình tham gia các đề tài, dự án còn giúp cô nhận thấy những vấn đề thực tiễn hiếm khi nằm trọn trong phạm vi của một chuyên ngành. Có câu hỏi cần kiến thức lâm sinh, sinh thái, nhưng cũng có vấn đề phải tiếp cận từ góc độ kinh tế, xã hội, sinh kế hoặc quản trị tài nguyên. Vì vậy, trao đổi với đồng nghiệp, chuyên gia và những người trực tiếp tham gia thực hiện tại địa phương là một phần quan trọng trong quá trình nghiên cứu.
Với cô, giá trị của khoa học không chỉ nằm ở những giải pháp có thể áp dụng ngay. Có công trình góp phần giải quyết vấn đề cụ thể, có nghiên cứu bổ sung dữ liệu hoặc hoàn thiện phương pháp, cũng có những kết quả tạo cơ sở khoa học cho các hướng nghiên cứu tiếp theo. Điều quan trọng là nghiên cứu giúp con người hiểu đúng bản chất vấn đề, từ đó đưa ra những quyết định có căn cứ và phù hợp hơn với thực tiễn.
Nhiều năm công tác cũng giúp cô học cách lựa chọn và sắp xếp công việc. Khi giảng dạy, nghiên cứu và triển khai dự án cùng diễn ra, việc hoàn thành thật nhiều nhiệm vụ không quan trọng bằng xác định đúng ưu tiên, bảo đảm mỗi công việc mang lại giá trị thực chất.
Điều giữ cô tiếp tục gắn bó với nghiên cứu là những câu hỏi còn muốn tìm lời giải, những địa bàn cần tiếp tục tìm hiểu và mong muốn đóng góp cho thực tiễn. Với cô, sự bền bỉ trong khoa học đôi khi đơn giản là sau nhiều năm vẫn còn đủ tò mò để đặt câu hỏi, đủ kiên nhẫn tìm câu trả lời và đủ trách nhiệm với công việc đã lựa chọn.
Để sinh viên nhìn thấy rõ ý nghĩa của nghề
Nếu nghiên cứu giúp Tiến sĩ Trần Thị Mai Sen tìm hiểu sâu hơn về những vấn đề của rừng thì giảng dạy đặt ra cho cô một câu hỏi khác: Làm thế nào để sinh viên hiểu ý nghĩa của kiến thức đang học và hình dung rõ hơn về công việc sau khi tốt nghiệp?
Ngành Lâm sinh đôi khi vẫn được hình dung chủ yếu gắn với trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng. Trong khi đó, lĩnh vực này ngày càng mở rộng, liên quan đến phục hồi hệ sinh thái, quản lý tài nguyên, ứng dụng công nghệ, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Sự thay đổi ấy tạo thêm cơ hội nghề nghiệp, đồng thời đòi hỏi sinh viên chủ động trang bị kiến thức và kỹ năng.
Trong giảng dạy, cô thường đưa những vấn đề từng gặp trong nghiên cứu và thực tế vào bài học, giúp sinh viên nhận ra mối liên hệ giữa kiến thức trong giáo trình với những tình huống ngoài thực địa.
Một phương pháp điều tra, nguyên tắc lâm sinh hay kiến thức về sinh thái đều có thể liên quan trực tiếp đến việc đánh giá một cánh rừng, tìm hiểu đời sống cộng đồng hoặc lựa chọn phương án quản lý tài nguyên tại địa phương. Khi hiểu ý nghĩa của điều mình học, sinh viên không chỉ ghi nhớ kiến thức để vượt qua kỳ thi mà còn có thể vận dụng vào những vấn đề gặp phải trong công việc.
Bên cạnh giờ học trên lớp, cô khuyến khích sinh viên tham gia nghiên cứu khoa học, thực hành và hoạt động thực tế từ sớm. Cô không đặt kỳ vọng các em phải ngay lập tức tạo ra công trình xuất sắc, mà chú trọng việc hình thành kỹ năng quan sát, đặt câu hỏi, tìm kiếm bằng chứng và chủ động giải quyết vấn đề.
Theo cô, nghiên cứu và công việc thực tế không phải lúc nào cũng diễn ra theo dự kiến. Một kết quả ban đầu có thể chưa đáp ứng yêu cầu, một giả thuyết có thể cần xem xét lại. Những trải nghiệm như vậy giúp người học hiểu rằng kiến thức chuyên môn phải đi cùng khả năng tư duy độc lập và thích ứng.
Niềm vui của người làm công tác giảng dạy, với cô, là chứng kiến sinh viên trưởng thành qua từng giai đoạn. Có những em ban đầu còn lúng túng, thiếu tự tin nhưng dần biết chủ động tìm tài liệu, trao đổi học thuật, bảo vệ quan điểm và đưa ra nhận định của riêng mình. Sự thay đổi ấy cho thấy các em đang từng bước hình thành năng lực làm việc độc lập.
Quá trình giảng dạy cũng mang lại cho chính người thầy những cơ hội học hỏi. Sinh viên tiếp cận công nghệ mới nhanh chóng, đồng thời đưa ra những câu hỏi và góc nhìn khác biệt. Có những vấn đề do sinh viên đặt ra khiến cô phải tìm đọc thêm tài liệu, suy nghĩ lại cách giải thích hoặc xem xét một vấn đề quen thuộc dưới góc độ mới.
Với cô, đó là biểu hiện của mối quan hệ hai chiều trong giáo dục. Người thầy truyền đạt tri thức nhưng cũng cần liên tục cập nhật và hoàn thiện bản thân để đáp ứng sự thay đổi của người học.
Sự quan tâm của cô dành cho sinh viên không chỉ dừng lại ở hoạt động chuyên môn. Cô còn chú ý đến điều kiện học tập của những em có hoàn cảnh khó khăn, bởi không phải sinh viên nào cũng có cùng điểm xuất phát.
Trong khả năng của mình, cô cố gắng kết nối các nguồn lực phù hợp để các em có thêm điều kiện tiếp tục học tập và tham gia hoạt động chuyên môn. Cô cũng không cho rằng tất cả sinh viên Lâm sinh đều phải trở thành nhà nghiên cứu. Các em có thể lựa chọn giảng dạy, quản lý, tư vấn, làm việc tại doanh nghiệp hoặc trực tiếp tham gia hoạt động lâm nghiệp ở địa phương.
Điều cô mong muốn là sau khi rời giảng đường, mỗi người hiểu được năng lực của bản thân, xác định hướng đi phù hợp và có sự chuẩn bị cần thiết để theo đuổi lựa chọn ấy.
Bản lĩnh của người phụ nữ theo đuổi khoa học
Nghiên cứu khoa học đòi hỏi thời gian và sự tích lũy lâu dài. Với lĩnh vực Lâm nghiệp, công việc còn gắn với những chuyến khảo sát thực địa, địa bàn xa xôi và tiến độ của các chương trình, dự án. Bởi vậy, phụ nữ theo đuổi khoa học không chỉ cần phát triển chuyên môn mà còn phải chủ động sắp xếp những trách nhiệm khác trong cuộc sống.
Từ trải nghiệm của bản thân, Tiến sĩ Trần Thị Mai Sen cho rằng phụ nữ hiện nay có nhiều điều kiện thuận lợi hơn để tiếp cận thông tin, nâng cao trình độ và mở rộng hợp tác nghiên cứu. Tuy nhiên, khoa học vẫn là con đường cần sự kiên trì, bởi kết quả không phải lúc nào cũng đến ngay sau những nỗ lực ban đầu.
Thay vì mặc định giới tính là một bất lợi quyết định, cô cho rằng mỗi người cần nhìn nhận những thách thức cụ thể và chủ động tìm cách giải quyết. "Không ai có thể làm mọi thứ cùng một lúc và cũng không nhất thiết phải làm như vậy", cô chia sẻ khi nói về việc cân bằng giữa công việc chuyên môn và những trách nhiệm khác.
Qua nhiều năm công tác, cô ngày càng coi trọng khả năng tự chủ. Điều đó không có nghĩa là tự mình làm tất cả, mà còn là biết khi nào cần hợp tác, lắng nghe và tìm kiếm sự hỗ trợ. Trong môi trường có nhiều nhiệm vụ cùng lúc, khả năng xác định ưu tiên và chịu trách nhiệm với quyết định của mình là điều cần thiết.
"Đối với phụ nữ làm khoa học, sự tự tin cũng cần được xây dựng từ năng lực thực chất. Đó là quá trình tích lũy kiến thức, giải quyết vấn đề và trưởng thành qua cả thành công lẫn thất bại, chứ không phải cố gắng chứng minh bản thân giỏi hơn người khác hay đáp ứng mọi kỳ vọng", cô Sen bộc bạch.
Cô đặc biệt nhấn mạnh việc duy trì học tập và phát triển chuyên môn. Khi công việc hằng ngày ngày càng nhiều, người làm khoa học dễ dành phần lớn thời gian để xử lý nhiệm vụ trước mắt. Nếu không còn thời gian đọc tài liệu, suy nghĩ và trao đổi học thuật, kinh nghiệm có thể tăng lên nhưng năng lực chuyên môn chưa chắc phát triển tương ứng.
Cô trân trọng hình ảnh người phụ nữ có tri thức, độc lập trong suy nghĩ và tự chủ trong công việc cũng như cuộc sống. Tuy nhiên, cô không muốn sự độc lập trở thành một khuôn mẫu mà tất cả phụ nữ đều phải đáp ứng.
Không phải lúc nào một người cũng cần mạnh mẽ; thành công cũng không nhất thiết được đo bằng cùng một tiêu chuẩn. Mỗi người có quyền lựa chọn cách sống và con đường nghề nghiệp phù hợp, miễn là hiểu rõ lựa chọn của mình, có năng lực thực hiện và sẵn sàng chịu trách nhiệm.
Đó cũng là cách nữ tiến sĩ nhìn nhận hành trình của một người phụ nữ làm khoa học: Hiểu điều mình muốn theo đuổi và kiên trì phát triển bản thân trên con đường đã chọn.
Giáo dục không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức
Trong thời gian tới, Tiến sĩ Trần Thị Mai Sen mong muốn tiếp tục đi theo hướng nghiên cứu đã gắn bó trong nhiều năm qua, đặc biệt là nghiên cứu về phục hồi rừng, quản lý rừng bền vững và phát triển sinh kế gắn với bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Cô đồng thời quan tâm đến việc tiếp cận các phương pháp, công nghệ mới trong điều tra, giám sát và đánh giá tài nguyên rừng.
Theo cô, biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học, yêu cầu phục hồi hệ sinh thái và chuyển đổi xanh đang đặt ra những vấn đề mới cho ngành Lâm nghiệp. Những thách thức này đòi hỏi nghiên cứu và đào tạo phải liên tục cập nhật, mở rộng cách tiếp cận và tăng cường hợp tác giữa các lĩnh vực.
Cô mong muốn những nghiên cứu mình tham gia có thể đóng góp cơ sở khoa học cho các địa phương và đơn vị liên quan trong việc lựa chọn giải pháp quản lý, bảo vệ và phát triển rừng. Việc phối hợp với đồng nghiệp, cơ quan chuyên môn và cộng đồng địa phương cũng cần được duy trì để kết quả nghiên cứu có cơ hội kiểm nghiệm, hoàn thiện từ thực tế.
Trong đào tạo, cô kỳ vọng sinh viên Lâm sinh và Lâm nghiệp nhìn thấy rõ hơn những hướng phát triển nghề nghiệp đang mở ra. Khi lĩnh vực này ngày càng gắn với công nghệ, môi trường, quản lý tài nguyên và phát triển bền vững, người học cần được trang bị nền tảng chuyên môn cùng khả năng thích ứng với yêu cầu mới.
Bên cạnh nghiên cứu và giảng dạy, một công việc cô muốn tiếp tục duy trì là hỗ trợ sinh viên có hoàn cảnh khó khăn. Trong quá trình công tác, cô đã có cơ hội kết nối với Quỹ Thiện Tâm, phối hợp cùng nhà trường giới thiệu sinh viên, rà soát hồ sơ và hỗ trợ các em hoàn thiện thủ tục để tiếp cận học bổng.
Với cô, ý nghĩa của công việc ấy nằm ở những cơ hội học tập được giữ lại cho người trẻ. Một khoản hỗ trợ học phí hoặc sinh hoạt phí không thể giải quyết mọi khó khăn, nhưng có thể giúp sinh viên giảm bớt áp lực và có thêm điều kiện tập trung vào việc học.
Theo nữ tiến sĩ, giáo dục không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức. Khi người làm giáo dục có thể góp phần tạo điều kiện để sinh viên tiếp tục học tập, tự tin và phát triển bằng năng lực của mình, giá trị của nghề còn được thể hiện qua những việc làm thiết thực như vậy.
Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, thông điệp tôi muốn gửi tới các nữ sinh không phải là lời khuyên phải lựa chọn một nghề nghiệp cụ thể hay trở thành một hình mẫu nhất định. Tôi mong các em đừng chọn một con đường chỉ vì người khác cho rằng nó phù hợp với phụ nữ, nhưng cũng đừng từ bỏ điều mình yêu thích chỉ vì có người nghĩ rằng con đường ấy quá khó khăn. Nếu yêu thích khoa học, công nghệ, lâm nghiệp hay những công việc đòi hỏi phải đi thực địa, các em hãy tìm hiểu kỹ và chuẩn bị năng lực để theo đuổi. Nếu lựa chọn hướng đi khác, điều đó cũng đáng được tôn trọng. Không có một công thức chung cho thành công hay một thước đo duy nhất để đánh giá giá trị của mỗi người. Điều quan trọng là giữ được khả năng học hỏi, sự độc lập trong suy nghĩ và quyền tự chủ đối với những lựa chọn của mình.