Theo khảo sát của Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam cho thấy, các đại học đa lĩnh vực (đại học quốc gia, đại học vùng) có tình trạng trùng hoặc gần trùng tên khoa, ngành, lĩnh vực đào tạo giữa các trường đại học thành viên, khoa, viện thuộc/trực thuộc đại học.
Chẳng hạn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh có 30 ngành được từ hai trường thành viên trở lên cùng đào tạo; riêng ngành Công nghệ thông tin và Khoa học dữ liệu có tới 5 trường cùng mở. Tại Đại học Huế, 5 khoa trùng tên hoàn toàn giữa Trường Đại học Sư phạm và Trường Đại học Khoa học (gồm Ngữ văn, Toán, Lịch sử, Hóa học, Sinh học), cùng 6 ngành được nhiều đơn vị tham gia đào tạo...
Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cũng đề cập đến thực trạng nhiều trường đại học thành viên trong cùng một đại học đào tạo những chuyên ngành tương tự nhau. Theo Phó Thủ tướng, khi mỗi trường phải đầu tư đội ngũ và nguồn lực riêng cho cùng một ngành đào tạo, nguồn lực vốn đã hạn chế càng bị phân tán, dẫn đến thiếu hụt và lãng phí. Vì vậy, cần tính toán lại để tập trung nguồn lực phù hợp.
Theo nhiều chuyên gia giáo dục đồng tình với việc rà soát lại cơ cấu tổ chức, phân định lĩnh vực đào tạo và nghiên cứu giữa các trường thành viên. Việc sắp xếp, tổ chức lại cần dựa trên sứ mệnh, thế mạnh, năng lực của từng đơn vị, đồng thời tính đến khả năng hợp tác, bổ trợ lẫn nhau trong cùng một đại học.
Trùng lặp ngành đào tạo gây phân tán nguồn lực và giảm sức mạnh chung
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức - nguyên Trưởng Ban Đào tạo Đại học Quốc gia Hà Nội, nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, cần phân biệt trùng tên ngành, tên chương trình với trùng lặp về chuẩn đầu ra, chức năng thế mạnh của cơ sở đào tạo và đầu tư. Cùng đào tạo một ngành, một chương trình nhưng khác định hướng, trình độ và nhóm người học, các trường vẫn có thể bổ trợ cho nhau.
Ví dụ ngành có cùng tên, cùng đào tạo về chính sách công nhưng có trường đào tạo về mô hình quản lý nhà nước; có trường đào tạo về phương thức quản trị, điều hành; có trường lại đào tạo về quản lý kinh tế hoặc cũng tên như vậy nhưng ở đại học khác lại có thể tập trung về thúc đẩy và quản trị đổi mới sáng tạo.
Bất cập xuất hiện khi các đơn vị cùng đào tạo những ngành, chương trình, chuẩn đầu ra giống nhau, trong khi đội ngũ, phòng thí nghiệm và kinh phí đều thiếu. Khi đó, nguồn lực bị chia nhỏ, đầu tư dàn trải; các trường có thể cạnh tranh tuyển sinh với nhau thay vì cùng nâng cao chất lượng đào tạo.
Mặt khác, những ngành mới, trùng nhau dễ được mở theo xu hướng và sức hút thị trường, thiếu sự quy hoạch và đầu tư trọng tâm, trong khi những ngành nền tảng cần đầu tư dài hạn lại thiếu nguồn lực. Lúc này đại học có nhiều đơn vị nhưng khó hình thành sức mạnh chung. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào ngành trùng tên làm căn cứ duy nhất để sáp nhập. Điều cần loại bỏ là sự trùng lặp giống nhau và không tạo thêm giá trị. Hiệu quả của mô hình đại học phải thể hiện ở chất lượng và những giá trị mới mà từng trường riêng lẻ khó đạt được.
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức cũng cho rằng, khi nguồn lực phân tán có thể khiến các trường thành viên thiếu giảng viên; giảng viên thiếu đầu tư, thiết bị, thiếu nhóm nghiên cứu đủ mạnh; việc yêu cầu về tăng quy mô, tự chủ tài chính làm cho giảng viên phải dành nhiều thời gian cho giảng dạy, tuyển sinh, thủ tục.
Người giỏi sẽ khó phát huy năng lực nếu mỗi đơn vị chỉ giữ một phần nguồn lực và việc hợp tác liên trường gặp rào cản. Việc này dẫn đến nguy cơ chảy máu chất xám - vì giảng viên lựa chọn không chỉ từ thu nhập, mà còn từ việc thiếu cơ hội làm nghiên cứu có ý nghĩa, thiếu cơ chế ghi nhận công bằng và thiếu triển vọng nghề nghiệp trong tương lai.
Bên cạnh đó, việc trùng lặp ngành, phân tán nguồn lực cũng dẫn đến các chính sách đãi ngộ và thu nhập của giảng viên cùng một chương trình giống nhau, nhưng ở các đơn vị khác nhau có thể rất khác nhau. Từ đó, có thể dẫn tới chảy máu chất xám giữa các trường thành viên trong đại học.
Như vậy, khi các ngành đào tạo giống nhau, nguồn lực bị phân tán, việc tái cấu trúc là tất yếu. Quá trình này nhằm mở rộng không gian phát triển, tập trung tiềm lực để tạo đột phá ở một số lĩnh vực, ngành đào tạo trong đại học. Đồng thời, việc tái cấu trúc còn tạo điều kiện tăng đầu tư cho giảng viên triển khai đề tài, tham gia các nhóm nghiên cứu và hướng dẫn học viên giữa các trường. Giảng viên cũng có thể tiếp cận hệ thống thiết bị dùng chung và được ghi nhận đóng góp khoa học, bất kể kết quả nghiên cứu thuộc đơn vị nào.
Quan trọng hơn quản trị đại học cần hướng tới giảm thủ tục, dành thời gian cho giảng viên nghiên cứu và có chính sách đãi ngộ thỏa đáng theo đóng góp, không cào bằng. Muốn giữ người giỏi, phải tạo điều kiện để họ được tin tưởng, được mạnh dạn giao trọng trách, làm được việc lớn ngay trong đại học của mình.
Cùng bàn về vấn đề này, Tiến sĩ Lê Đông Phương - chuyên gia giáo dục đại học, nguyên cán bộ nghiên cứu của Viện Khoa học giáo dục Việt Nam (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, việc các trường đại học thành viên/trực thuộc trong cùng một đại học đào tạo những ngành giống hoặc gần giống nhau có thể gây lãng phí nguồn lực. Khi cùng triển khai một ngành hoặc chương trình đào tạo, các trường sẽ phải đầu tư đội ngũ giảng viên, phòng học, phòng thí nghiệm và các điều kiện bảo đảm chất lượng. Trong khi đó, nguồn lực vốn đã hạn chế lại bị phân tán, khiến các trường khó tập trung đầu tư để nâng cao chất lượng đào tạo.
Tình trạng trùng lặp ngành đào tạo cũng đặt ra yêu cầu xem xét lại cách phân chia lĩnh vực chuyên môn giữa các trường thành viên. Nếu mỗi trường được tổ chức theo những thế mạnh riêng nhưng vẫn có nhiều ngành đào tạo trùng nhau, cần đánh giá lại việc phân chia lĩnh vực chuyên môn này đã thực sự hợp lý hay chưa. Bên cạnh đó, sự phát triển các chương trình đào tạo liên ngành cũng đặt ra yêu cầu điều chỉnh cách tổ chức các chương trình đào tạo, các lĩnh vực nghiên cứu để thích ứng với sự thay đổi của khoa học và phù hợp với thực tiễn của các đơn vị.
Về tuyển sinh, khi nhiều trường cùng đào tạo một ngành, phụ huynh và thí sinh sẽ có thêm nhiều lựa chọn, nhưng cũng có thể gặp khó khăn hơn trong việc quyết định chọn ngành, chọn trường. Thậm chí, khi cùng đào tạo một ngành sẽ khiến nguồn tuyển sinh và nguồn lực đào tạo bị phân tán, thay vì tập trung vào những đơn vị có thế mạnh.
Từ thực tế trên, chuyên gia này nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mô hình tổ chức và cơ chế điều phối trong các đại học, bởi vấn đề không chỉ nằm ở việc rà soát các ngành đào tạo trùng lặp, mà quan trọng hơn là phải cải tổ cách thức vận hành giữa các trường của đại học. Hiện nay, theo đánh giá của Tiến sĩ Lê Đông Phương, tại hai đại học quốc gia và ba đại học vùng, các trường thành viên có mức độ độc lập tương đối lớn, khiến vai trò điều phối của cấp đại học chưa được phát huy đầy đủ. Điều này ảnh hưởng rất nhiều đến hiệu quả sử dụng nguồn lực chung.
Do đó, các đại học đa lĩnh vực (đại học quốc gia, đại học vùng) cần phải tái cấu trúc căn bản theo hướng tăng cường tính thống nhất trong quản trị và điều phối hoạt động giữa các trường đại học thành viên. Khi các đơn vị hoạt động trong một cơ cấu thống nhất, việc phối hợp giữa các trường, tổ chức bộ máy hay thực hiện thủ tục hành chính sẽ thuận lợi hơn, đồng thời hạn chế sự chồng chéo trong quản lý.
Trên cơ sở đó, việc phân công lĩnh vực đào tạo cần được thực hiện phù hợp với thế mạnh chuyên môn của từng đơn vị, đồng thời bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực chung. Thay vì để nhiều trường cùng đầu tư và đào tạo những ngành tương tự nhau cần có cơ chế điều phối để bố trí ngành học, chương trình đào tạo hợp lý, phát huy năng lực của từng trường, hạn chế trùng lặp.
Cần phân định rõ thế mạnh từng trường
Tình trạng trùng lặp ngành đào tạo giữa các trường thành viên đặt ra yêu cầu rà soát, sắp xếp lại hệ thống đại học. Tuy nhiên, việc tái cấu trúc cần dựa trên thế mạnh chuyên môn và năng lực thực tế của từng đơn vị, thay vì chỉ giảm đầu mối cơ học.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thiện Tống - chuyên gia giáo dục, việc xuất hiện các khoa, ngành hoặc lĩnh vực đào tạo trùng, gần trùng nhau giữa các trường đại học thành viên thuộc cùng một đại học đặt ra yêu cầu rà soát lại cơ cấu tổ chức và phân định rõ chức năng chuyên môn của từng đơn vị. Tuy nhiên việc rà soát, sắp xếp lại không nên chỉ nhằm giảm đầu mối một cách cơ học, mà cần căn cứ vào đặc thù chuyên môn cũng như năng lực thực tế của từng đơn vị để tránh chồng chéo cũng như nâng cao hiệu quả đào tạo và nghiên cứu khoa học.
Khi tổ chức lại hệ thống các cơ sở giáo dục cần xem xét lại cách phân chia các lĩnh vực đào tạo, nghiên cứu, chức năng của từng đơn vị. Đối với tình trạng trùng hoặc gần trùng ngành và lĩnh vực đào tạo giữa các trường thành viên thuộc hoặc trực thuộc đại học cần rà soát để xác định rõ phạm vi chuyên môn, tránh tình trạng các đơn vị phát triển riêng lẻ, thiếu sự liên kết và phối hợp trong đào tạo, nghiên cứu khoa học.
Cùng với đó, cần phân định rõ những lĩnh vực chuyên môn có thể kết hợp, bổ trợ cho nhau và xây dựng cơ chế để các đơn vị tăng cường hợp tác. Việc sáp nhập hoặc điều chỉnh các ngành đào tạo cần dựa trên năng lực thực tế, đội ngũ giảng viên, tiềm lực nghiên cứu, khả năng phát triển của từng đơn vị, thay vì áp dụng một phương án chung cho tất cả. Những đơn vị có thế mạnh, định hướng chuyên môn riêng và hoạt động hiệu quả cần được tạo điều kiện phát huy năng lực; ngược lại, những ngành đào tạo yếu, thiếu tiềm lực và không có khả năng phát triển cần được xem xét tổ chức lại hoặc sáp nhập với đơn vị có năng lực phù hợp.
Trong khi đó Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức nhìn nhận, để các đại học vùng, đại học quốc gia thực sự phát huy hiệu quả, nâng cao chất lượng đào tạo, tạo ra nhiều kết quả nghiên cứu khoa học phải xác định rõ sứ mệnh và thế mạnh của đại học cũng như của từng trường thành viên của đại học trước khi sắp xếp bộ máy. Đại học quốc gia cần tập trung năng lực nghiên cứu và đào tạo trình độ cao, dẫn dắt khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo của quốc gia. Đại học vùng cần gắn chặt với nhu cầu nhân lực, khoa học và công nghệ của vùng, đồng thời phát triển những lĩnh vực truyền thống, hoặc có thế mạnh, có khả năng vươn tầm quốc tế.
Việc rà soát cần dựa vào mục tiêu sứ mệnh của đại học, dựa trên chất lượng đào tạo và việc làm của người học; năng lực đội ngũ; kết quả nghiên cứu và chuyển giao; hiệu quả sử dụng cơ sở vật chất, tài chính; mức độ khác biệt và đóng góp của từng đơn vị. Không nên chỉ nhìn quy mô, năng lực tuyển sinh hay khả năng tự cân đối thu chi để quyết định số phận các ngành đào tạo, các đơn vị đào tạo trong đại học.
Các đại học có thể giao đơn vị mạnh làm đầu mối ở từng lĩnh vực, tổ chức chương trình liên trường, liên đơn vị và dùng chung phòng thí nghiệm, dữ liệu, học phần và cả nguồn lực. Trong khi nguồn lực có hạn, việc mở quá nhiều ngành, quá nhiều đơn vị thuộc và trực thuộc, một mặt có thể giúp tăng quy mô, nhưng mặt khác cũng dễ kéo theo giảm năng lực đầu tư, không kiểm soát được chất lượng. Trong trường hợp này, việc tái cấu trúc, sáp nhập là cần thiết.
Tuy nhiên, môi trường giáo dục, nhất là giáo dục đại học có đặc thù riêng. Tái cấu trúc phải có lộ trình, công khai tiêu chí và bảo đảm quyền lợi người học, giảng viên để thước đo là sau tái cấu trúc đào tạo chất lượng tốt hơn, nghiên cứu mạnh hơn và tạo ra những giá trị mới đóng góp rõ hơn cho xã hội.