Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành Quyết định số 3026/QĐ-BGDĐT về Chuẩn chương trình đào tạo các trình độ đại học, thạc sĩ và tiến sĩ thuộc lĩnh vực Sản xuất và chế biến. Đáng chú ý, chuẩn chương trình đào tạo trình độ tiến sĩ đặt ra yêu cầu cụ thể về công bố khoa học đối với nghiên cứu sinh.
Theo quy định, nghiên cứu sinh phải là tác giả đứng tên đầu hoặc tác giả liên hệ của ít nhất một công bố khoa học thuộc danh mục Web of Science (WoS) hoặc Scopus, một báo cáo hội nghị khoa học được công bố trong các ấn phẩm thuộc danh mục này, hoặc một chương sách tham khảo do nhà xuất bản quốc tế có uy tín phát hành. Nghiên cứu sinh cũng có thể đáp ứng yêu cầu thông qua việc là tác giả hoặc đồng tác giả của kết quả nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ đã được cấp bằng độc quyền sáng chế hoặc giải pháp hữu ích trong nước hoặc quốc tế.
Bên cạnh đó, nghiên cứu sinh phải có hai bài báo đăng trên các tạp chí khoa học trong nước thuộc danh mục tạp chí khoa học quốc gia loại I theo tiêu chuẩn khoa học Việt Nam do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố hằng năm.
Đại diện nhà trường cho rằng, quy định này đặt ra yêu cầu đối với cơ sở đào tạo trong việc bảo đảm nguồn lực và nâng cao chất lượng hướng dẫn nghiên cứu.
Khó khăn lớn nhất là môi trường thực nghiệm cho nghiên cứu sinh
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Lê Ngọc Sơn - Viện trưởng, Viện Đào tạo quốc tế và Sau đại học, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ: "Yêu cầu công bố khoa học đối với nghiên cứu sinh theo Quyết định số 3026/QĐ-BGDĐT là phù hợp và có tính khả thi, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo tiến sĩ và năng lực nghiên cứu khoa học của người học.
Thực tế, nhiều cơ sở đào tạo tiến sĩ trong và ngoài nước đã áp dụng những yêu cầu tương tự về công bố khoa học và kết quả nghiên cứu. Tuy nhiên, để thực hiện hiệu quả, cần có sự chuẩn bị và hỗ trợ đồng bộ từ cơ sở đào tạo, tập thể hướng dẫn và bản thân nghiên cứu sinh, tạo điều kiện để người học đạt được những kết quả nghiên cứu có chất lượng, đáp ứng yêu cầu công bố khoa học hoặc đăng ký bảo hộ sáng chế, giải pháp hữu ích".
Thầy Sơn chỉ ra, khó khăn lớn nhất không chỉ nằm ở yêu cầu công bố khoa học mà còn ở việc lựa chọn, định hướng đề tài và các điều kiện cần thiết để nghiên cứu sinh tạo ra những kết quả nghiên cứu có chất lượng. Đối với lĩnh vực Sản xuất và chế biến, quá trình nghiên cứu thường đòi hỏi nhiều thời gian thực nghiệm, trang thiết bị chuyên sâu, kinh phí và khả năng tiếp cận môi trường sản xuất thực tế.
Cùng bàn luận về chủ đề này, Nhà giáo Ưu tú, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Hoàn - Hiệu trưởng Trường Đại học Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, yêu cầu công bố khoa học đối với nghiên cứu sinh lĩnh vực Sản xuất và chế biến theo Quyết định 3026/QĐ-BGDĐT là thách thức rất lớn nhưng hoàn toàn khả thi, phản ánh rõ định hướng nâng chuẩn chất lượng đào tạo tiệm cận quốc tế. Khó khăn cốt lõi của quy định này không nằm ở tiêu chuẩn học thuật thuần túy, mà đến từ áp lực thời gian, nguồn lực thực nghiệm và dung lượng xuất bản chuyên ngành.
Theo thầy Hoàn, lĩnh vực Sản xuất và chế biến là ngành khoa học công nghệ mang tính ứng dụng thực nghiệm cao. Để có ít nhất một công bố WoS/Scopus hoặc chương sách quốc tế uy tín với vai trò tác giả đứng đầu hay tác giả liên hệ, người học bắt buộc phải dựa vào hệ thống phòng thí nghiệm, pilot sản xuất đạt chuẩn cùng chi phí nguyên phụ liệu tốn kém.
Chu kỳ từ khi hoàn thiện số liệu thực nghiệm, xử lý dữ liệu đến thẩm định, phản biện trên các ấn phẩm quốc tế thường kéo dài 9-18 tháng, tạo áp lực khắt khe trong khung thời gian 3-4 năm của chương trình tiến sĩ. Phương án thay thế bằng bằng độc quyền sáng chế hay giải pháp hữu ích rất phù hợp với đặc thù sản xuất, nhưng thời gian thẩm định nội dung và cấp bằng sở hữu trí tuệ tại Việt Nam thường có độ trễ lớn, rủi ro cao nếu chọn làm điều kiện tốt nghiệp.
Đồng thời, yêu cầu thêm hai bài báo trên tạp chí quốc gia loại I theo chuẩn của Bộ Khoa học và Công nghệ tạo thêm một tầng áp lực kép. Số lượng tạp chí trong nước đạt phân hạng này thuộc đúng ngách chế biến, chế tạo còn rất mỏng, dễ dẫn đến tình trạng quá tải phản biện và kéo dài thời gian chờ phát hành.
Tiêu chuẩn này sẽ rất vừa sức nếu nghiên cứu sinh tham gia vào các nhóm nghiên cứu mạnh (lab-based) có sẵn hạ tầng kỹ thuật và đề tài tài trợ. Ngược lại, với những người nghiên cứu độc lập hoặc tại cơ sở đào tạo thiếu đồng bộ về xưởng thực nghiệm, đây thực sự là một rào cản sàng lọc đầy khắc nghiệt.
Nhà trường đẩy mạnh đầu tư cho nghiên cứu khoa học
Theo thầy Sơn, để tháo gỡ những khó khăn, cơ sở đào tạo cần có cơ chế hỗ trợ nghiên cứu sinh ngay từ khi bắt đầu chương trình, đặc biệt trong việc định hướng đề tài, xây dựng kế hoạch nghiên cứu, hỗ trợ chuyên môn, kinh phí và điều kiện thực nghiệm. Tập thể hướng dẫn cần đồng hành chặt chẽ, hỗ trợ nghiên cứu sinh trong suốt quá trình triển khai nghiên cứu, phân tích kết quả và thực hiện công bố khoa học.
Bên cạnh đó, cần tăng cường kết nối với các nhóm nghiên cứu, nhà khoa học và doanh nghiệp để nghiên cứu sinh có điều kiện tiếp cận trang thiết bị, công nghệ và những bài toán thực tiễn, qua đó nâng cao chất lượng nghiên cứu và khả năng ứng dụng của kết quả nghiên cứu.
"Theo tôi, để đáp ứng chuẩn đầu ra mới, các cơ sở đào tạo cần đầu tư có trọng tâm vào cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm và trang thiết bị nghiên cứu; đồng thời phát triển đội ngũ giảng viên hướng dẫn có năng lực chuyên môn, kinh nghiệm nghiên cứu khoa học và khả năng hỗ trợ nghiên cứu sinh trong suốt quá trình thực hiện luận án.
Bên cạnh đó, cần tăng cường kết nối với các viện nghiên cứu, doanh nghiệp và đối tác quốc tế nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu sinh trong quá trình nghiên cứu, thực nghiệm và công bố khoa học.
Tại Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (IUH), từ năm 2021, nhà trường đã áp dụng yêu cầu công bố khoa học tương tự đối với nghiên cứu sinh ở tất cả 11 ngành đào tạo trình độ tiến sĩ và đạt được những kết quả tích cực.
Thực tiễn này cho thấy các yêu cầu về công bố khoa học có tính khả thi khi có sự đồng hành, hỗ trợ chuyên môn từ tập thể hướng dẫn, cùng với điều kiện nghiên cứu và cơ chế hỗ trợ phù hợp từ cơ sở đào tạo" - thầy Sơn bày tỏ.
Theo thầy Hoàn, giải pháp then chốt là gắn kết chặt chẽ nghiên cứu sinh vào các nhóm nghiên cứu mạnh có sẵn đề tài tài trợ nhằm bảo đảm nguồn kinh phí và hạ tầng thực nghiệm; đồng thời nhà trường cần xây dựng cơ chế hỗ trợ lệ phí đăng bài và đẩy mạnh mô hình phòng thí nghiệm dùng chung. Song song đó, việc bồi dưỡng chuyên sâu kỹ năng viết bài chuẩn quốc tế cùng sự linh hoạt trong gia hạn thời gian đào tạo sẽ giúp người học tập trung nâng cao chất lượng học thuật thực chất thay vì chạy đua xuất bản đối phó.
Để đáp ứng chuẩn đầu ra mới, Trường Đại học Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh (HUIT) đã chuyển dịch mạnh mẽ từ phòng thực hành thuần túy sang hệ sinh thái nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống xưởng pilot đồng bộ, trang bị đầy đủ thiết bị phân tích hiện đại phục vụ việc kiểm chứng số liệu thực nghiệm. Mô hình phòng thí nghiệm dùng chung liên ngành và cơ chế liên kết R&D với doanh nghiệp là giải pháp trọng yếu giúp tối ưu chi phí đầu tư, vừa bảo đảm cơ sở vật chất vừa gắn kết nghiên cứu với thực tiễn sản xuất.
Về đội ngũ hướng dẫn, người thầy phải là hạt nhân kiến tạo nguồn lực và định hướng học thuật cho nghiên cứu sinh. Giảng viên bắt buộc phải duy trì công bố quốc tế uy tín (WoS/Scopus) liên tục, chủ trì các đề tài khoa học các cấp nhằm bảo đảm kinh phí thực nghiệm, đồng thời có năng lực bình duyệt và kỹ năng học thuật chuẩn mực.
Bên cạnh đó, giảng viên HUIT giữ vai trò thủ lĩnh trong các nhóm nghiên cứu mạnh và sở hữu mạng lưới hợp tác sâu rộng, tạo bệ phóng vững chắc giúp người học hoàn thành các công bố chất lượng và tốt nghiệp đúng hạn.