Dự thảo Thông tư ban hành danh mục ngành, nghề đào tạo nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm và danh mục ngành, nghề đào tạo khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu, do Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng đang thu hút sự quan tâm của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Đáng chú ý, để được xác định là ngành, nghề khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu, ngành, nghề đó phải đáp ứng nhiều tiêu chí. Trong đó, tỷ lệ tuyển sinh bình quân phải dưới 70% chỉ tiêu trong ba năm liên tiếp. Đồng thời, ngành, nghề phải có nhu cầu sử dụng nhân lực ở hiện tại hoặc trong tương lai, được minh chứng thông qua dữ liệu tuyển dụng, dự báo nhân lực, nhu cầu của doanh nghiệp, bộ, ngành, địa phương và các chiến lược, quy hoạch phát triển.
Theo một số lãnh đạo cơ sở giáo dục nghề nghiệp, việc quy định cụ thể các tiêu chí giúp quá trình nhận diện ngành, nghề khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu minh bạch, thuận lợi hơn. Dù vậy, quy định tỷ lệ tuyển sinh bình quân dưới 70% chỉ tiêu trong ba năm liên tiếp cũng cần được cân nhắc kỹ lưỡng, bởi thực tế tuyển sinh giữa các ngành, nghề và cơ sở đào tạo có những đặc thù khác nhau.
Ngưỡng 70% cần đi cùng những tiêu chí đánh giá thực tiễn
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ, Dược sĩ Hoàng Đức Luận - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y Dược Tuệ Tĩnh Hà Nội cho rằng, việc dự thảo quy định tỷ lệ tuyển sinh bình quân dưới 70% chỉ tiêu trong ba năm liên tiếp là rất cần thiết, bởi nó sẽ tạo ra căn cứ định lượng cụ thể để nhận diện ngành, nghề khó tuyển sinh.
Trên thực tế, tiêu chí này cũng góp phần hạn chế việc đánh giá dựa trên cảm tính, đồng thời khoảng thời gian ba năm đủ để các cơ quan quản lý và cơ sở đào tạo nhìn nhận tương đối rõ xu hướng tuyển sinh, thay vì căn cứ vào biến động của một năm đơn lẻ.
Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Hoàng Đức Luận, không nên xem tỷ lệ 70% là căn cứ duy nhất để xác định ngành, nghề khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu. Khi áp dụng, cần xem xét đồng thời quy mô đào tạo, địa bàn tuyển sinh, tính chất nghề nghiệp, điều kiện lao động và đặc thù của từng nhóm ngành.
Bởi lẽ, có những ngành tuy quy mô tuyển sinh không lớn nhưng vẫn giữ vai trò thiết yếu, đòi hỏi năng khiếu hoặc có nhiệm vụ cung ứng nhân lực cho các địa bàn khó khăn.
Nếu chỉ căn cứ vào tỷ lệ tuyển sinh mà không xem xét những yếu tố này, một số ngành có ý nghĩa quan trọng đối với xã hội có thể chưa được đánh giá đầy đủ.
“Do đó, ngưỡng tuyển sinh dưới 70% chỉ tiêu nên được xem là điều kiện nền tảng, đồng thời cần kết hợp với các tiêu chí định tính khác trong dự thảo để bảo đảm việc xác định danh mục sát với thực tiễn đào tạo và nhu cầu sử dụng nhân lực”, Tiến sĩ Hoàng Đức Luận nêu quan điểm.
Đối với yêu cầu ngành, nghề khó tuyển sinh phải đồng thời đáp ứng nhu cầu sử dụng nhân lực của xã hội, Tiến sĩ Hoàng Đức Luận cho rằng việc xác định nhu cầu nhân lực cần dựa trên nhiều nguồn thông tin thay vì chỉ căn cứ vào một loại dữ liệu riêng lẻ.
Cụ thể, cần kết hợp kết quả dự báo nhân lực của cơ quan quản lý nhà nước; số liệu tuyển dụng, các vị trí việc làm còn thiếu tại doanh nghiệp và đơn vị sử dụng lao động; tỷ lệ người học có việc làm sau tốt nghiệp; cùng với chiến lược phát triển ngành, vùng và quy hoạch kinh tế - xã hội của địa phương.
Trong đó, nhu cầu tuyển dụng thực tế từ doanh nghiệp và các đơn vị sử dụng lao động cần được xem là căn cứ trực tiếp để đánh giá khả năng hấp thụ nhân lực của thị trường. Còn dữ liệu dự báo và quy hoạch phát triển có vai trò nhận diện nhu cầu nhân lực trong trung hạn và dài hạn.
Theo thầy Luận, các dữ liệu này cần được cập nhật định kỳ, có nguồn kiểm chứng và phân loại cụ thể theo từng ngành, nghề, trình độ đào tạo và địa bàn. Cách làm này sẽ góp phần bảo đảm tính khách quan, đồng thời hạn chế tình trạng xác định ngành, nghề xã hội có nhu cầu chỉ dựa trên đề xuất hoặc nhận định chủ quan của từng cơ sở đào tạo.
Cùng góp ý cho dự thảo Thông tư, Thạc sĩ Trần Bình Minh - Trưởng phòng Đào tạo Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công nghệ Bà Rịa - Vũng Tàu cũng cho rằng, quy định tỷ lệ tuyển sinh bình quân dưới 70% chỉ tiêu trong ba năm liên tiếp là căn cứ tương đối phù hợp để nhận diện những ngành, nghề khó tuyển sinh. Việc sử dụng số liệu trong ba năm cũng giúp hạn chế ảnh hưởng của những biến động tuyển sinh mang tính nhất thời.
Tuy nhiên, nếu áp dụng một ngưỡng chung cho tất cả ngành, nghề thì chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt về đặc thù đào tạo, quy mô tuyển sinh và điều kiện tuyển sinh ở từng địa phương.
Theo thầy Minh, tỷ lệ tuyển sinh thấp có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, không nhất thiết đồng nghĩa với việc ngành, nghề đó không còn sức hút hoặc không có nhu cầu nhân lực. Thực tế, tâm lý lựa chọn ngành nghề của người học và phụ huynh, nhận thức xã hội, điều kiện kinh tế, địa bàn tuyển sinh cũng như tính chất công việc đều có thể ảnh hưởng đến quyết định đăng ký học.
Vì vậy, bên cạnh tỷ lệ tuyển sinh, cần xem xét thêm nhu cầu việc làm, nhận thức và xu hướng lựa chọn nghề nghiệp của người học, điều kiện kinh tế - xã hội của từng địa phương, đặc điểm công việc và triển vọng phát triển nghề nghiệp sau tốt nghiệp. Việc đánh giá cần được thực hiện tổng hợp, linh hoạt theo từng nhóm ngành, nghề, tránh bỏ sót những ngành có quy mô tuyển sinh nhỏ nhưng vẫn đóng vai trò quan trọng trong cung ứng nhân lực.
Để minh chứng cho vấn đề này, Thạc sĩ Trần Bình Minh đã dẫn trường hợp của nghề Chế tạo khuôn mẫu. Theo thầy, đây là nghề có nhu cầu nhân lực lớn, người học sau khi tốt nghiệp có cơ hội được doanh nghiệp tuyển dụng ngay và có mức thu nhập tốt. Xét về tính chất công việc và vị trí việc làm, nghề này có nhiều điểm tương đồng với nghề Cắt gọt kim loại.
Tuy nhiên, theo thầy Minh, Chế tạo khuôn mẫu hiện chưa có tên trong danh mục ngành, nghề đào tạo nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm. Thực tế này cho thấy, việc xây dựng các danh mục ngành, nghề cần xem xét đầy đủ đặc điểm công việc và nhu cầu sử dụng lao động, tránh chỉ căn cứ vào tên gọi hoặc cách phân loại ngành, nghề.
Đối với yêu cầu ngành, nghề khó tuyển sinh phải đồng thời đáp ứng nhu cầu sử dụng nhân lực của xã hội, thầy Minh cho rằng cần kết hợp nhiều nguồn thông tin, trong đó chú trọng số liệu tuyển dụng thực tế của doanh nghiệp, dữ liệu thị trường lao động, dự báo nhu cầu nhân lực và định hướng phát triển kinh tế - xã hội của từng địa phương.
Đặc biệt, các số liệu dự báo phải có độ tin cậy, phản ánh tương đối chính xác nhu cầu sử dụng lao động và có tính ổn định trong trung, dài hạn. Đây là cơ sở để tránh tình trạng ngành, nghề được xác định là xã hội có nhu cầu nhưng khi tổ chức đào tạo lại không có đủ vị trí việc làm tương ứng.
Từ đó, thầy Minh đề xuất tăng cường phối hợp giữa các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước về lao động trong việc thu thập, chia sẻ và cập nhật thông tin thị trường lao động định kỳ. Sự phối hợp này sẽ giúp việc xác định ngành, nghề khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu sát với thực tế hơn, đồng thời tạo cơ sở để điều chỉnh danh mục khi nhu cầu nhân lực có sự thay đổi.
Cần cơ chế kiểm chứng tỷ lệ việc làm sau tốt nghiệp
Một tiêu chí khác của dự thảo là ngành, nghề được đưa vào danh mục phải có tỷ lệ người tốt nghiệp có việc làm phù hợp cao hơn mức bình quân chung của giáo dục nghề nghiệp, đồng thời tiếp tục có nhu cầu tuyển dụng từ thị trường lao động.
Đánh giá về nội dung này, Thạc sĩ Trần Bình Minh cho rằng đây là tiêu chí cần thiết nhằm bảo đảm ngành, nghề được đưa vào danh mục không chỉ khó tuyển sinh mà còn thực sự có giá trị đối với thị trường lao động.
Tuy nhiên, việc xác định tỷ lệ người học có việc làm phù hợp cần được thực hiện linh hoạt, bởi công việc sau tốt nghiệp không nhất thiết phải trùng khớp hoàn toàn với tên ngành, nghề được đào tạo. Người học có thể đảm nhiệm những vị trí việc làm liên quan, trong đó vận dụng kiến thức và kỹ năng chuyên môn đã được trang bị trong quá trình học tập.
Do đó, thầy Minh đề xuất đánh giá tỷ lệ có việc làm sau tốt nghiệp theo nhóm công việc có liên quan và phù hợp với năng lực nghề nghiệp của người học, thay vì chỉ căn cứ vào sự trùng khớp giữa tên ngành đào tạo và tên vị trí việc làm.
Đồng thời, cần ghi nhận riêng những trường hợp người học tiếp tục học lên trình độ cao hơn để có cái nhìn đầy đủ hơn về kết quả đào tạo, tránh bỏ sót những người chưa tham gia thị trường lao động ngay sau khi tốt nghiệp.
Ở góc độ đánh giá hiệu quả đào tạo, Tiến sĩ, Dược sĩ Hoàng Đức Luận lại cho rằng, tiêu chí tỷ lệ người tốt nghiệp có việc làm phù hợp với ngành, nghề đào tạo là cần thiết và có tính khả thi, bởi phản ánh trực tiếp khả năng đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.
Tuy nhiên, để bảo đảm tính thống nhất và khách quan, cần quy định cụ thể phương pháp thu thập, kiểm chứng số liệu và thời điểm khảo sát. Theo thầy Luận, có thể lựa chọn khoảng thời gian từ 6 đến 12 tháng sau khi người học tốt nghiệp để đánh giá tình trạng việc làm.
Đáng chú ý, việc xác định công việc có phù hợp với ngành, nghề được đào tạo hay không không nên chỉ căn cứ vào tên chức danh hoặc vị trí việc làm. Thay vào đó, cần xem xét nội dung công việc thực tế, mức độ vận dụng kiến thức, kỹ năng nghề và chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo.
Theo cách tiếp cận này, có thể ghi nhận cả những trường hợp người học làm đúng ngành, nghề; đảm nhiệm công việc gần với chuyên môn nhưng có sử dụng phần lớn kiến thức, kỹ năng đã được đào tạo; hoặc tự tạo việc làm trong lĩnh vực chuyên môn của mình.
Để nâng cao độ tin cậy của số liệu, thầy Luận đề xuất đối chiếu thông tin từ cơ sở giáo dục nghề nghiệp với dữ liệu của doanh nghiệp, cơ quan bảo hiểm và các cơ sở dữ liệu về việc làm, thay vì chỉ sử dụng báo cáo do nhà trường tự tổng hợp.
Ngoài ra, thầy cũng cho rằng bên cạnh việc quy định các tiêu chí, cần xây dựng cơ chế tổ chức thực hiện thống nhất, bảo đảm dữ liệu được thu thập và kiểm chứng một cách khách quan.
Cụ thể, cần nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về chỉ tiêu tuyển sinh, kết quả tuyển sinh, quy mô người học, tình hình việc làm sau tốt nghiệp và nhu cầu tuyển dụng theo từng ngành, nghề. Đồng thời, cần phân định rõ trách nhiệm cung cấp, xác nhận thông tin của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp, địa phương và cơ quan quản lý; kết hợp với cơ chế kiểm tra ngẫu nhiên để hạn chế tình trạng báo cáo thiếu chính xác.
Bên cạnh đó, việc đánh giá cần kết hợp dữ liệu trên phạm vi toàn quốc với đặc thù của từng vùng, địa phương và được thực hiện định kỳ. Danh mục ngành, nghề cũng cần được rà soát, điều chỉnh kịp thời khi nhu cầu nhân lực của thị trường có sự thay đổi.
Đối với những ngành, nghề mới hoặc phục vụ các nhiệm vụ phát triển mang tính chiến lược nhưng chưa có đủ dữ liệu tuyển sinh trong ba năm, thầy Luận đề xuất cần có cơ chế xem xét riêng trên cơ sở dự báo nhu cầu nhân lực và cam kết tuyển dụng của doanh nghiệp, đơn vị sử dụng lao động.
"Điều này sẽ giúp tránh bỏ sót những ngành, nghề có ý nghĩa quan trọng đối với định hướng phát triển kinh tế - xã hội nhưng chưa có đủ dữ liệu lịch sử để đáp ứng các tiêu chí thông thường", thầy Luận nhấn mạnh.