Một danh xưng, nhiều lớp nghĩa
Trong đời sống xã hội, ít có danh xưng nào vừa quen thuộc, vừa dễ tạo ra những cách hiểu khác nhau như “giáo sư” và “phó giáo sư”. Khi nhắc đến giáo sư, nhiều người hình dung đó là một nhà khoa học có học vấn uyên thâm, có nhiều công trình nghiên cứu và giữ vị trí cao trong giới học thuật. Nhưng trong những bối cảnh lịch sử khác, “giáo sư” từng được dùng để gọi những người làm công việc giảng dạy ở bậc phổ thông. Ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975, chẳng hạn, thuật ngữ “giáo sư trung học” được sử dụng để chỉ đội ngũ giáo viên giảng dạy ở bậc trung học.
Như vậy, cùng một từ ngữ nhưng không phải lúc nào cũng chỉ cùng một vị trí, cùng một tiêu chuẩn hay cùng một ý nghĩa xã hội. Sự khác biệt ấy không phải là mâu thuẫn; đó là kết quả của những bối cảnh lịch sử, thiết chế giáo dục và quan niệm nghề nghiệp khác nhau.
Ngay trong cách hiểu thông thường, chữ “phó” ở “phó giáo sư” đôi khi cũng bị liên tưởng với chữ “phó” trong các chức vụ quản lí như phó trưởng khoa, phó hiệu trưởng – tức người giữ vị trí cấp dưới hoặc giúp việc cho người đứng đầu. Cách liên tưởng này không phù hợp. Trong hệ thống học thuật, phó giáo sư là một chức danh có tiêu chuẩn và vị thế chuyên môn riêng, không phải chức vụ cấp phó của giáo sư theo nghĩa quản lí hành chính. Giáo sư và phó giáo sư là hai cấp chức danh học thuật được xác lập theo những tiêu chuẩn nhất định, chứ không phải hai vị trí trong một cơ cấu cấp trên – cấp dưới.
Những cách hiểu khác nhau ấy cho thấy: muốn nhận thức đúng về giáo sư, phó giáo sư hiện nay, cần trở lại với lịch sử hình thành và phát triển của chính sách này ở Việt Nam. Bởi qua từng thời kì, danh xưng không chỉ thay đổi về cách gọi trong văn bản pháp lí, mà còn thay đổi cả nội hàm, mục tiêu và mối quan hệ với hệ thống nghề nghiệp của nhà giáo, nhà khoa học.
Từ chức vụ khoa học đến xây dựng đội ngũ trí thức đầu ngành
Sau ngày đất nước thống nhất, một trong những nhiệm vụ quan trọng của ngành giáo dục và khoa học là xây dựng đội ngũ trí thức có trình độ cao, đáp ứng yêu cầu phát triển giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học. Trong điều kiện nguồn nhân lực khoa học còn hạn chế, việc xác lập một hệ thống chức vụ khoa học có ý nghĩa đặc biệt: vừa ghi nhận những nhà giáo, nhà khoa học tiêu biểu, vừa tạo dựng lực lượng nòng cốt cho các trường đại học và viện nghiên cứu.
Năm 1976, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 162-CP về hệ thống chức vụ khoa học và tiêu chuẩn các chức vụ khoa học trong lĩnh vực giảng dạy đại học và nghiên cứu khoa học. Văn bản này đặt nền tảng pháp lí cho việc xác lập các chức vụ khoa học, trong đó có giáo sư và phó giáo sư. Đáng chú ý, hệ thống chức vụ khoa học khi đó không chỉ có giáo sư, phó giáo sư mà còn bao gồm các chức vụ gắn với hoạt động giảng dạy và nghiên cứu ở những cấp độ khác nhau.
Tiếp đó, năm 1977, Quyết định số 271-CP quy định việc công nhận chức vụ giáo sư, phó giáo sư trong lĩnh vực giảng dạy đại học và nghiên cứu khoa học. Đến năm 1980, Quyết định số 131-CP của Hội đồng Chính phủ công nhận chức vụ khoa học giáo sư cho 83 cán bộ và phó giáo sư cho 347 cán bộ đang làm công tác giảng dạy đại học, nghiên cứu khoa học.
Những con số này không đơn thuần phản ánh kết quả của một đợt xét duyệt. Đặt trong bối cảnh đất nước vừa thống nhất, chúng cho thấy nỗ lực của Nhà nước trong việc nhận diện, tập hợp và phát huy đội ngũ trí thức có trình độ cao, từng bước xây dựng nền tảng cho giáo dục đại học và khoa học quốc gia.
Trong giai đoạn tiếp theo, việc xét duyệt và công nhận chức vụ khoa học tiếp tục được thực hiện qua các đợt. Các quyết định ban hành trong những năm 1980 cho thấy quy mô đội ngũ được mở rộng và cơ chế đánh giá từng bước được tổ chức chặt chẽ hơn. Năm 1989, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Nghị định số 153-HĐBT về việc thành lập Hội đồng xét duyệt học vị và chức danh khoa học Nhà nước. Đây là dấu mốc thể hiện sự phát triển về thiết chế: hoạt động đánh giá, xét duyệt được đặt trong một cơ cấu hội đồng ở cấp Nhà nước, với vai trò thẩm định chuyên môn của giới khoa học.
Có thể nói, ở giai đoạn đầu này, trọng tâm chính sách là xác lập đội ngũ trí thức đầu ngành, ghi nhận những người có năng lực và uy tín khoa học, đồng thời hình thành một thiết chế để bảo đảm việc xét duyệt có cơ sở chuyên môn. Chức vụ giáo sư, phó giáo sư vì thế mang ý nghĩa vừa học thuật, vừa tổ chức đội ngũ, gắn với yêu cầu xây dựng nền giáo dục đại học và khoa học trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
Năm 1995 - Khi giáo sư, phó giáo sư được xác định là học hàm
Một bước chuyển có ý nghĩa quan trọng diễn ra vào năm 1995. Ngày 4/4/1995, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 200/TTg về việc ban hành Quy chế xét duyệt và công nhận học hàm giáo sư, phó giáo sư. Quy chế xác định giáo sư, phó giáo sư là những học hàm dành cho cán bộ khoa học hoạt động trong lĩnh vực đào tạo và nghiên cứu khoa học ở trình độ cao, có vai trò chủ chốt đối với sự nghiệp đào tạo cán bộ và phát triển khoa học của đất nước; đồng thời nêu rõ học hàm giáo sư, phó giáo sư không phải là chức danh viên chức Nhà nước.
Điểm đáng chú ý ở đây là sự phân biệt giữa hai phương diện: một bên là sự ghi nhận, tôn vinh vị thế học thuật; bên kia là chức danh nghề nghiệp trong hệ thống công chức, viên chức. Cùng trong năm 1995, Quyết định số 538/TCCP-TC ngày 18/12/1995 về thay đổi tên gọi các ngạch công chức giảng dạy đã quy định ngạch “giảng viên chính – phó giáo sư” đổi thành “giảng viên chính”, ngạch “giáo sư” đổi thành “giảng viên cao cấp”.
Như vậy, từ năm 1995, giáo sư, phó giáo sư được xác định theo cách tiếp cận học hàm, tách khỏi hệ thống chức danh nghề nghiệp giảng viên. Đây là một thay đổi quan trọng về tư duy chính sách: sự tôn vinh học thuật không đồng nhất với việc xếp ngạch nghề nghiệp hay xác định vị trí công tác của một viên chức.
Cần nhìn nhận sự thay đổi này trong bối cảnh lịch sử của nó. Khi nền giáo dục đại học đang từng bước đổi mới, việc phân biệt học hàm với chức danh nghề nghiệp góp phần làm rõ hai loại giá trị khác nhau: giá trị học thuật được cộng đồng chuyên môn ghi nhận và vị trí nghề nghiệp được xác định theo hệ thống quản lí nhân sự. Một người có thể được ghi nhận về học thuật, nhưng việc bố trí, sử dụng và xếp ngạch nghề nghiệp vẫn phải tuân theo những quy định tương ứng.
Chính từ đây, một số cách hiểu trong xã hội bắt đầu có sự khác biệt: có người nhìn giáo sư, phó giáo sư như một danh hiệu tôn vinh; có người lại xem đó là một ngạch nghề nghiệp hoặc vị trí công tác. Thực tế, ở từng thời kì, pháp luật đã có những cách xác định khác nhau. Vì vậy, khi bàn về chức danh này, cần đặt đúng vào hệ thống khái niệm và quy định của giai đoạn tương ứng, thay vì mặc nhiên coi cách hiểu ở một thời kì là bất biến.
Từ học hàm trở lại chức danh: Gắn ghi nhận học thuật với bổ nhiệm và trách nhiệm
Đến năm 2001, chính sách giáo sư, phó giáo sư tiếp tục có sự điều chỉnh. Nghị định số 20/2001/NĐ-CP của Chính phủ quy định tiêu chuẩn, thủ tục bổ nhiệm và miễn nhiệm các chức danh giáo sư, phó giáo sư. Cách tiếp cận khi đó chuyển từ “học hàm” trở lại “chức danh”, đồng thời đặt vấn đề bổ nhiệm và miễn nhiệm trong khuôn khổ quản lí đội ngũ.
Sự thay đổi này không nên được hiểu đơn giản là thay một thuật ngữ bằng một thuật ngữ khác. Quan trọng hơn, chính sách bắt đầu nhấn mạnh mối quan hệ giữa việc được công nhận về học thuật với việc được bổ nhiệm vào chức danh trong hoạt động giáo dục đại học. Từ đây, câu chuyện không chỉ dừng ở việc một cá nhân có thành tựu và xứng đáng được ghi nhận hay không, mà còn đặt ra yêu cầu về tiêu chuẩn, thủ tục bổ nhiệm, nhiệm vụ và trách nhiệm gắn với chức danh.
Năm 2008, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 174/2008/QĐ-TTg, quy định tiêu chuẩn, thủ tục bổ nhiệm và miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Các tiêu chuẩn được cụ thể hóa trên nhiều phương diện như trình độ đào tạo, kinh nghiệm giảng dạy, công trình khoa học, hướng dẫn sau đại học, hoạt động nghiên cứu và năng lực ngoại ngữ. Đây là bước tiếp tục chuẩn hóa quá trình xem xét, bổ nhiệm, đặt yêu cầu học thuật trong mối quan hệ với hoạt động chuyên môn thực tế.
Đến Quyết định số 20/2012/QĐ-TTg, vai trò của cơ sở giáo dục đại học trong việc bổ nhiệm được xác định rõ hơn. Người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học căn cứ nhu cầu bổ nhiệm, đề nghị của khoa, bộ môn và ý kiến của hội đồng khoa học để xem xét quyết định bổ nhiệm đối với người đã được công nhận đạt tiêu chuẩn. Cơ sở giáo dục đại học đồng thời có trách nhiệm giao nhiệm vụ và rà soát, đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ của người được bổ nhiệm.
Đây là một chuyển biến đáng chú ý: bên cạnh việc bảo đảm chuẩn mực chung, chính sách ngày càng quan tâm đến nhu cầu, sứ mạng và điều kiện cụ thể của từng cơ sở giáo dục đại học. Chức danh học thuật bắt đầu được đặt rõ hơn trong mối quan hệ với việc sử dụng, phân công nhiệm vụ và đánh giá đóng góp.
Giai đoạn tiếp theo, Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg (sau đó được sửa đổi, bổ sung bằng Quyết định số 25/2020/QĐ-TTg), tiếp tục hoàn thiện quy định về tiêu chuẩn, thủ tục xét công nhận đạt tiêu chuẩn, bổ nhiệm, hủy bỏ công nhận và miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Cơ chế này thể hiện rõ hơn sự kết nối giữa công nhận đạt tiêu chuẩn ở cấp quốc gia và bổ nhiệm tại cơ sở giáo dục đại học.
Nhìn lại tiến trình từ năm 1976 đến nay, có thể nhận thấy chính sách giáo sư, phó giáo sư ở Việt Nam đã trải qua những bước chuyển đáng kể: từ xác lập chức vụ khoa học để xây dựng đội ngũ trí thức đầu ngành; chuyển sang học hàm nhằm ghi nhận và tôn vinh thành tựu học thuật; rồi trở lại cơ chế chức danh gắn với công nhận, bổ nhiệm và trách nhiệm trong cơ sở giáo dục đại học. Mỗi giai đoạn có mục tiêu và logic quản lí riêng.
Hiểu đúng quá khứ để nhận thức đúng hiện tại
Từ câu chuyện lịch sử trên, có thể rút ra một điều quan trọng: tên gọi không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ bản chất của một thiết chế. Một từ ngữ có thể tồn tại qua nhiều thời kì, nhưng nội hàm pháp lí, vị trí trong hệ thống nghề nghiệp và ý nghĩa xã hội của nó có thể thay đổi.
“Giáo sư” từng được dùng trong những bối cảnh khác nhau của giáo dục phổ thông và giáo dục đại học. “Giáo sư”, “phó giáo sư” từng được xác định là chức vụ khoa học, sau đó là học hàm, rồi trở thành chức danh trong giáo dục đại học. Vì thế, nếu chỉ dựa vào cách gọi quen thuộc mà không tìm hiểu bối cảnh, rất dễ dẫn đến sự đồng nhất không chính xác.
Đặc biệt, cần tránh nhầm lẫn giữa chức danh học thuật với chức vụ quản lí, giữa sự ghi nhận thành tựu với vị trí việc làm, giữa học hàm trong một giai đoạn lịch sử với chức danh theo quy định hiện hành. Chữ “phó” trong phó giáo sư không hàm ý một vị trí cấp phó trong bộ máy quản lí; cũng như chức danh giáo sư không mặc nhiên đồng nghĩa với chức vụ hiệu trưởng, viện trưởng hay trưởng khoa. Đó là những phạm trù khác nhau, được xác lập nhằm những mục đích khác nhau.
Nhận thức đúng lịch sử không chỉ giúp giải tỏa những cách hiểu chưa đầy đủ trong xã hội, mà còn tạo nền tảng cho việc tiếp cận khách quan các thay đổi chính sách hiện nay. Bởi mỗi lần điều chỉnh chính sách giáo sư, phó giáo sư không đơn thuần là thay đổi tiêu chuẩn hay quy trình xét duyệt. Đằng sau đó là sự thay đổi trong quan niệm về nhân tài, về vai trò của đại học, về trách nhiệm của nhà khoa học và về cách thức một quốc gia tổ chức, sử dụng nguồn lực trí tuệ.
Nếu ở những giai đoạn đầu, yêu cầu cấp thiết là xác lập và tôn vinh đội ngũ trí thức đầu ngành, thì cùng với sự phát triển của giáo dục đại học, vấn đề ngày càng mở rộng: Làm thế nào để những người có năng lực học thuật xuất sắc được trọng dụng, có môi trường phát huy năng lực và tạo ra những đóng góp thực chất?
Hiện Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư với nhiều điều chỉnh so với quy định hiện hành.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn của tác giả.