Ở mỗi quốc gia, giáo sư và phó giáo sư có thể được gọi tên, xác lập và bổ nhiệm theo những cách khác nhau. Có nơi xem giáo sư là một cấp bậc trong lộ trình nghề nghiệp học thuật; có nơi gắn chức danh với một vị trí việc làm cụ thể; có nơi nhấn mạnh quá trình tuyển chọn cạnh tranh và đánh giá của cộng đồng khoa học. Nhưng đằng sau những khác biệt ấy là một câu hỏi chung: Làm thế nào để nhận diện đúng người có năng lực học thuật xuất sắc, tạo điều kiện để họ phát huy tài năng và bảo đảm rằng sự ghi nhận ấy được chuyển hóa thành những đóng góp thiết thực cho nhà trường và xã hội?
Đó cũng là vấn đề đặt ra đối với Việt Nam khi bước vào giai đoạn phát triển mới, trong đó giáo dục đại học, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xác định là những động lực quan trọng của quốc gia. Đổi mới cơ chế giáo sư, phó giáo sư, vì vậy, không chỉ là thay đổi một quy trình xét duyệt hay bổ nhiệm, mà sâu xa hơn là đổi mới tư duy phát hiện, trọng dụng và phát huy nhân tài học thuật.
Thế giới không có một mô hình giáo sư duy nhất
Khi tìm hiểu kinh nghiệm quốc tế cho thấy, mỗi quốc gia có cách tổ chức và sử dụng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư khác nhau. Không có một hệ thống chức danh chung được áp dụng thống nhất trên toàn thế giới. Có những nước phân chia giáo sư thành các cấp bậc theo quá trình phát triển nghề nghiệp; có nước gắn chức danh với vị trí việc làm cụ thể tại trường đại học. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào tên gọi để so sánh hoặc quy đổi chức danh giữa các quốc gia. Muốn hiểu đúng, cần xem xét cả vị trí công tác, nhiệm vụ chuyên môn, điều kiện tuyển chọn và cơ chế đánh giá của từng hệ thống.
Ở Hoa Kỳ, tại nhiều trường đại học, nhất là các trường định hướng nghiên cứu, giảng viên thường phát triển qua ba cấp bậc chính: Assistant Professor, Associate Professor và Professor hoặc Full Professor. Đây vừa là các cấp bậc trong quá trình phát triển nghề nghiệp học thuật, vừa gắn với những vị trí được nhà trường tuyển dụng và bổ nhiệm. Việc xem xét thăng tiến thường dựa trên kết quả giảng dạy, nghiên cứu khoa học và những đóng góp cho nhà trường, ngành chuyên môn và cộng đồng học thuật.
Một khái niệm thường gặp trong hệ thống đại học Hoa Kỳ là tenure. Có thể hiểu đây là cơ chế bảo đảm sự ổn định lâu dài trong công việc sau khi giảng viên trải qua quá trình đánh giá nghiêm túc và đáp ứng các yêu cầu của trường. Cơ chế này nhằm bảo vệ tự do học thuật, giúp nhà khoa học có điều kiện theo đuổi những nghiên cứu dài hạn, kể cả những vấn đề mới, khó hoặc có ý kiến khác biệt. Cần lưu ý, tenure không phải là một chức danh giáo sư, cũng không đồng nghĩa với việc được bổ nhiệm làm giáo sư; đó là một cơ chế về vị trí và sự ổn định nghề nghiệp.
Tại Vương quốc Anh, hệ thống chức danh truyền thống thường có các cấp Lecturer, Senior Lecturer, Reader và Professor. Có thể hiểu khái quát đây là các cấp từ giảng viên đến giảng viên cấp cao, chức danh học thuật trung gian và giáo sư. Tuy nhiên, tên gọi và cách sắp xếp không hoàn toàn giống nhau giữa các trường; một số trường sử dụng chức danh Associate Professor thay cho Senior Lecturer hoặc Reader. Bên cạnh đó, các trường ngày càng chú trọng xây dựng những con đường phát triển nghề nghiệp khác nhau, phù hợp với thế mạnh của từng người, chẳng hạn tập trung vào giảng dạy, nghiên cứu hoặc kết hợp cả hai.
Ở Đức, các vị trí giáo sư thường được phân thành ba nhóm W1, W2 và W3. Trong đó, W1 thường dành cho giáo sư trẻ, gắn với giai đoạn đầu của sự nghiệp học thuật và có thể đi theo lộ trình đánh giá để phát triển lên những vị trí cao hơn. W2 và W3 là các vị trí giáo sư có yêu cầu, phạm vi công việc và mức độ trách nhiệm khác nhau. Việc tuyển chọn giáo sư thường được tổ chức theo quy trình cạnh tranh, có sự tham gia đánh giá của các chuyên gia và cộng đồng học thuật. Như vậy, ngay trong cùng một quốc gia, danh xưng giáo sư cũng có thể gắn với những vị trí và yêu cầu công việc khác nhau.
Từ những ví dụ trên có thể thấy, tại nhiều quốc gia, chức danh giáo sư không chỉ là sự ghi nhận thành tựu học thuật đã đạt được, mà còn gắn với một vị trí công tác, những nhiệm vụ cụ thể và trách nhiệm đối với sự phát triển của nhà trường. Một nhà khoa học được đánh giá cao không chỉ vì đã có những công trình có giá trị, mà còn vì khả năng tiếp tục giảng dạy, dẫn dắt nghiên cứu, đào tạo thế hệ kế cận và đóng góp vào sự phát triển của cơ sở giáo dục đại học.
Tuy nhiên, không nên xem mô hình của một quốc gia là khuôn mẫu chung để áp dụng cho các quốc gia khác. Mỗi nước có lịch sử, thể chế và điều kiện phát triển riêng. Điều Việt Nam cần tham khảo không phải là sao chép tên gọi hay cách phân chia chức danh, mà là những kinh nghiệm có giá trị: xác lập chuẩn mực học thuật rõ ràng; lựa chọn người có năng lực và thành tựu thực chất; phát huy vai trò đánh giá của các chuyên gia cùng lĩnh vực; bảo vệ tự do học thuật; trao quyền chủ động cho các trường đại học trong tuyển chọn và sử dụng nhân tài; đồng thời yêu cầu mỗi cá nhân và mỗi cơ sở giáo dục đại học chịu trách nhiệm về những quyết định của mình.
Nói cách khác, điều quan trọng không phải là một quốc gia có bao nhiêu cấp bậc giáo sư, mà là họ phát hiện, lựa chọn, sử dụng và tạo điều kiện để những người có năng lực học thuật đóng góp như thế nào. Đây cũng là kinh nghiệm đáng suy ngẫm đối với quá trình đổi mới chính sách giáo sư, phó giáo sư ở Việt Nam.
Từ công nhận thành tựu đến giao sứ mệnh và trách nhiệm
Một điểm đáng chú ý trong kinh nghiệm quốc tế là cách nhìn ngày càng toàn diện về vai trò của đội ngũ học thuật cấp cao. Giáo sư không chỉ là người có nhiều công trình nghiên cứu, số lượng trích dẫn cao hay uy tín trong một chuyên ngành. Giá trị của một giáo sư còn thể hiện ở khả năng dẫn dắt học thuật, phát triển thế hệ kế cận, xây dựng nhóm nghiên cứu, mở rộng hợp tác và đóng góp vào những vấn đề lớn của xã hội.
Khuyến nghị năm 1997 của UNESCO về vị thế của đội ngũ giảng dạy đại học là một văn kiện tham chiếu quốc tế quan trọng. Văn kiện này đặt tự do học thuật, quyền tự chủ của cơ sở giáo dục đại học, trách nhiệm nghề nghiệp và cơ chế bảo đảm điều kiện làm việc trong một chỉnh thể thống nhất. UNESCO nhấn mạnh rằng tự chủ đại học phải đi đôi với trách nhiệm giải trình; việc đánh giá đội ngũ học thuật cần dựa trên những tiêu chí chuyên môn, được xem xét bởi đồng nghiệp và bảo đảm tính công bằng. Đồng thời, tự do học thuật luôn gắn với nghĩa vụ tìm kiếm tri thức trung thực, tôn trọng bằng chứng và tuân thủ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.
Tinh thần ấy gợi mở một cách tiếp cận có ý nghĩa: chức danh giáo sư không chỉ xác nhận một người đã đạt đến trình độ nhất định, mà còn hàm chứa kì vọng về những đóng góp ở trình độ cao hơn. Khi được trao một vị trí học thuật, nhà khoa học cần có điều kiện để thực hiện sứ mệnh của mình; khi được trao quyền tự chủ, họ phải có trách nhiệm với chất lượng đào tạo, nghiên cứu và uy tín của tổ chức.
Cũng từ đây, cần phân biệt rõ giữa việc ghi nhận thành tựu trong quá khứ và đánh giá năng lực thực hiện nhiệm vụ trong tương lai. Một công trình xuất sắc là minh chứng quan trọng cho năng lực khoa học, nhưng không thể tự nó thay thế mọi yêu cầu đối với một vị trí giáo sư. Tương tự, một nhà khoa học có uy tín quốc tế chưa chắc đã phù hợp với mọi vị trí tại mọi cơ sở giáo dục đại học. Sự phù hợp cần được xem xét trên cơ sở chuyên môn, sứ mệnh, định hướng phát triển và nhu cầu thực tế của tổ chức.
Điều đó cũng lí giải vì sao nhiều quốc gia chú trọng tuyển chọn theo vị trí, theo lĩnh vực và theo nhu cầu phát triển của từng trường. Cơ sở giáo dục đại học không chỉ tìm người có thành tích tốt nhất theo một bảng xếp hạng chung, mà cần tìm người phù hợp nhất với nhiệm vụ học thuật mà mình đang cần thực hiện.
Tự chủ đại học: trao quyền phải đi cùng năng lực và trách nhiệm
Tự chủ đại học là một trong những điều kiện quan trọng để các cơ sở giáo dục đại học chủ động xây dựng đội ngũ học thuật có chất lượng. Một trường đại học cần được quyền xác định những lĩnh vực ưu tiên, phát triển nhóm nghiên cứu, thu hút chuyên gia và lựa chọn những nhà khoa học có khả năng đóng góp trực tiếp vào chiến lược phát triển của mình.
Tuy nhiên, tự chủ không đồng nghĩa với tùy nghi. Quyền bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư nếu được giao cho cơ sở giáo dục đại học phải được thực hiện trong một khuôn khổ bảo đảm chất lượng, minh bạch và liêm chính. Cơ sở có quyền quyết định thì cũng phải chịu trách nhiệm về quyết định đó trước người học, cộng đồng khoa học, xã hội và cơ quan quản lí nhà nước.
Có thể hình dung ba tầng trách nhiệm cần được xác lập rõ ràng.
Thứ nhất, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, xác lập chuẩn mực tối thiểu, bảo vệ các nguyên tắc về chất lượng, liêm chính học thuật và công bằng; đồng thời giám sát, hậu kiểm để bảo đảm hệ thống vận hành đúng mục tiêu.
Thứ hai, cơ sở giáo dục đại học chịu trách nhiệm xây dựng tiêu chí cụ thể, tổ chức tuyển chọn, bổ nhiệm và đánh giá đội ngũ phù hợp với sứ mệnh, chiến lược và điều kiện phát triển của mình. Quy trình cần có sự tham gia thực chất của cộng đồng học thuật, các chuyên gia độc lập và những cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích.
Thứ ba, cá nhân được bổ nhiệm phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm nghề nghiệp, duy trì chuẩn mực liêm chính, phát triển năng lực chuyên môn và có đóng góp tương xứng với vị trí được giao. Chức danh càng cao, trách nhiệm đối với sự phát triển của tổ chức và cộng đồng học thuật càng lớn.
Đây là sự chuyển dịch từ tư duy quản lí chủ yếu dựa trên quy trình xét duyệt sang tư duy quản trị dựa trên chuẩn mực, năng lực và trách nhiệm. Trong cách tiếp cận ấy, tự chủ đại học không làm giảm vai trò của Nhà nước, mà đòi hỏi Nhà nước chuyển mạnh hơn sang vai trò kiến tạo, giám sát và bảo đảm chất lượng của toàn hệ thống.
Đổi mới cách nhìn về giáo sư, phó giáo sư trong bối cảnh Việt Nam
Đặt trong tiến trình phát triển của Việt Nam, những thay đổi về cơ chế giáo sư, phó giáo sư cần được nhìn nhận như một bước tiếp nối của quá trình hoàn thiện thể chế giáo dục đại học. Từ cơ chế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong công nhận, xét duyệt đến việc ngày càng đề cao quyền bổ nhiệm của cơ sở giáo dục đại học, tư duy quản lí đã từng bước dịch chuyển theo hướng tăng cường tự chủ và trách nhiệm của các trường.
Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15 đã xác định thẩm quyền của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo trong việc quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm; đồng thời giao cơ sở giáo dục đại học thực hiện việc bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Đây là cơ sở pháp lí quan trọng cho việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế trong giai đoạn mới.
Dự thảo Thông tư được công bố ngày 06/11/2026 là một bước cụ thể hóa định hướng đó. Dù còn đang trong quá trình lấy ý kiến, dự thảo cho thấy xu hướng chuyển từ việc chủ yếu xác định một chuẩn chung để công nhận sang việc đặt chuẩn tối thiểu trong mối quan hệ với quyền tự chủ tuyển chọn, bổ nhiệm và trách nhiệm của cơ sở giáo dục đại học. Điều đáng quan tâm ở đây không chỉ là quy trình mới, mà là sự thay đổi trong cách tiếp cận: chức danh phải gắn nhiều hơn với năng lực thực tế, nhu cầu sử dụng và sứ mệnh của tổ chức.
Từ góc nhìn này, có thể đặt ra một số vấn đề cần được nhận thức đầy đủ.
Trước hết, không nên đồng nhất chức danh giáo sư, phó giáo sư với một cấp bậc hành chính hay một vị trí quản lí. Giáo sư không mặc nhiên là người đứng đầu một khoa, một viện; phó giáo sư cũng không phải là cấp phó của giáo sư theo nghĩa quan hệ cấp trên – cấp dưới trong bộ máy hành chính. Đây là những danh xưng thuộc hệ thống học thuật, phản ánh trình độ, uy tín và vai trò chuyên môn. Người giữ chức danh có thể đảm nhiệm hoặc không đảm nhiệm chức vụ quản lí, nhưng giá trị học thuật của họ phải được xác lập bằng năng lực và đóng góp thực chất.
Thứ hai, không nên chỉ nhìn giáo sư, phó giáo sư qua số lượng công trình hoặc một vài chỉ số định lượng. Các chỉ số công bố, trích dẫn, giải thưởng và sản phẩm khoa học có vai trò quan trọng, nhưng không thể đại diện đầy đủ cho chất lượng của một nhà khoa học. Cần đánh giá cả chiều sâu học thuật, tính mới, giá trị ứng dụng, ảnh hưởng đối với ngành, khả năng dẫn dắt nghiên cứu, chất lượng giảng dạy, đào tạo sau đại học và đóng góp cho cộng đồng. Đặc biệt, giữa các lĩnh vực khoa học cơ bản, khoa học xã hội và nhân văn, khoa học giáo dục, nghệ thuật, y dược, kĩ thuật và công nghệ có những đặc thù khác nhau. Một hệ thống đánh giá công bằng phải tôn trọng sự đa dạng đó, tránh áp dụng máy móc một thước đo cho mọi lĩnh vực.
Thứ ba, cần mở rộng cách nhìn về con đường phát triển học thuật. Trong bối cảnh khoa học ngày càng liên ngành, đổi mới sáng tạo gắn với thực tiễn và tri thức được tạo ra từ nhiều môi trường khác nhau, không thể chỉ đánh giá đóng góp của nhà khoa học qua một con đường duy nhất. Bên cạnh những nhà khoa học có thế mạnh về nghiên cứu cơ bản, cần nhận diện và trọng dụng những người có đóng góp nổi bật trong đổi mới phương pháp giảng dạy, phát triển chương trình đào tạo, chuyển giao công nghệ, sáng tạo nghệ thuật, tư vấn chính sách và giải quyết các vấn đề của cộng đồng. Điều quan trọng là mỗi con đường phải có chuẩn mực tương xứng, rõ ràng và được đánh giá bởi những người am hiểu lĩnh vực.
Thứ tư, cần đặt việc bổ nhiệm trong mối quan hệ với phát triển đội ngũ kế cận. Một giáo sư có giá trị không chỉ ở những gì cá nhân đã tạo ra, mà còn ở khả năng hình thành một môi trường học thuật, phát triển những nhà khoa học trẻ và xây dựng thế hệ tiếp nối. Một trường đại học có nhiều giáo sư nhưng thiếu nhóm nghiên cứu mạnh, thiếu người kế cận và thiếu sức lan tỏa học thuật thì chưa thể xem đó là một đội ngũ phát triển bền vững.
Từ danh hiệu đến hệ sinh thái phát triển nhân tài học thuật
Đổi mới cơ chế giáo sư, phó giáo sư sẽ khó đạt được mục tiêu nếu chỉ dừng ở việc điều chỉnh tiêu chuẩn và quy trình bổ nhiệm. Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ sinh thái để người tài được phát hiện, được trọng dụng, được trao cơ hội và có điều kiện cống hiến lâu dài.
Một hệ sinh thái như vậy cần bắt đầu từ chiến lược phát triển của từng cơ sở giáo dục đại học. Trường xác định những lĩnh vực ưu tiên, những nhóm nghiên cứu cần hình thành, những ngành học cần đầu tư và những vị trí học thuật cần thu hút. Trên cơ sở đó, việc tuyển chọn giáo sư, phó giáo sư mới thực sự gắn với yêu cầu phát triển, thay vì chỉ nhằm gia tăng số lượng hoặc hoàn thiện cơ cấu danh hiệu.
Cùng với đó là cơ chế phát triển nghề nghiệp học thuật đa dạng và linh hoạt. Cần tạo điều kiện cho nhà khoa học trẻ có lộ trình phát triển rõ ràng; khuyến khích các giáo sư có uy tín tham gia dẫn dắt nhóm nghiên cứu, đào tạo tiến sĩ, xây dựng mạng lưới học thuật quốc tế; đồng thời có chính sách thu hút chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và các nhà khoa học quốc tế tham gia hoạt động của các trường đại học trong nước.
Đặc biệt, cần chuyển từ tư duy xem giáo sư, phó giáo sư là một thành quả cá nhân sang nhìn nhận đây là nguồn lực chiến lược của cơ sở giáo dục đại học và quốc gia. Một giáo sư giỏi cần được đặt trong môi trường nghiên cứu phù hợp, có cộng sự, có học viên, có hạ tầng, có nguồn lực và có không gian tự do học thuật. Nếu chỉ trao danh xưng mà không tạo điều kiện để phát huy năng lực thì sự tôn vinh sẽ khó chuyển hóa thành giá trị phát triển.
Ở chiều ngược lại, cần xây dựng văn hóa trách nhiệm và liêm chính học thuật. Uy tín của chức danh không chỉ được tạo nên bởi thành tích của người được bổ nhiệm, mà còn bởi sự nghiêm túc của quy trình lựa chọn và trách nhiệm của cơ sở bổ nhiệm. Mọi biểu hiện chạy theo danh hiệu, thành tích hình thức, xung đột lợi ích hoặc vi phạm liêm chính đều có thể làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với cộng đồng học thuật. Vì vậy, minh bạch, phản biện độc lập, công khai tiêu chí và cơ chế giải trình phải trở thành những nguyên tắc không thể thiếu.
Khẳng định giá trị học thuật Việt Nam trong một thế giới kết nối
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, giáo sư, phó giáo sư Việt Nam không chỉ cần đáp ứng yêu cầu phát triển trong nước, mà còn cần có năng lực tham gia và đóng góp vào cộng đồng khoa học quốc tế. Điều đó không có nghĩa là mọi nhà khoa học đều phải đi theo một khuôn mẫu quốc tế hay chạy theo các bảng xếp hạng. Hội nhập thực chất phải bắt đầu từ chất lượng tri thức, tính độc lập trong nghiên cứu, khả năng hợp tác bình đẳng và những đóng góp có ý nghĩa đối với khoa học và đời sống.
Việt Nam cần một đội ngũ giáo sư có tầm nhìn quốc tế nhưng gắn bó sâu sắc với những vấn đề của đất nước; có khả năng tiếp nhận tri thức tiên tiến nhưng đồng thời tạo ra tri thức mới; có năng lực công bố quốc tế nhưng không xa rời trách nhiệm đào tạo con người, phụng sự cộng đồng và giải quyết những thách thức phát triển của quốc gia.
Đối với các trường đại học, yêu cầu này càng có ý nghĩa đặc biệt. Giáo sư, phó giáo sư không chỉ là những nhà khoa học có thành tựu trong chuyên ngành, mà còn phải góp phần dẫn dắt đổi mới giáo dục, phát triển khoa học giáo dục, nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên và lan tỏa những giá trị nhân văn. Trong một xã hội đang chuyển đổi mạnh mẽ bởi khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo, vai trò của đội ngũ học thuật càng không thể giới hạn trong giảng đường hay phòng thí nghiệm. Họ cần tham gia định hình tư duy, phát triển năng lực con người và góp phần giải quyết những vấn đề lớn của xã hội.
Nhìn lại hành trình từ những chức vụ khoa học đầu tiên sau ngày đất nước thống nhất đến quá trình hình thành, điều chỉnh và hoàn thiện cơ chế giáo sư, phó giáo sư hiện nay, có thể thấy mỗi giai đoạn đều mang dấu ấn của yêu cầu lịch sử. Nếu trước đây, trọng tâm là xây dựng và tôn vinh đội ngũ trí thức đầu ngành, thì ngày nay, yêu cầu đặt ra ngày càng toàn diện hơn: nhận diện đúng nhân tài, trao quyền tương xứng, tạo môi trường phát triển và đánh giá bằng những đóng góp thực chất.
Vì vậy, đổi mới cơ chế giáo sư, phó giáo sư không nên chỉ được nhìn như câu chuyện về một danh xưng hay một quy trình bổ nhiệm. Đó là câu chuyện về cách một quốc gia trân trọng tri thức, đối xử với nhân tài và tổ chức nguồn lực trí tuệ cho tương lai. Một chức danh học thuật có giá trị không chỉ bởi sự cao quý của tên gọi, mà bởi chuẩn mực mà nó đại diện, trách nhiệm mà nó đặt ra và những giá trị mà người mang chức danh ấy tạo dựng.
Từ tôn vinh đến trọng dụng, từ công nhận đến trao sứ mệnh, từ thành tựu cá nhân đến trách nhiệm với cộng đồng, tôi cho rằng đó chính là hướng phát triển cần hướng tới của chính sách giáo sư, phó giáo sư Việt Nam trong giai đoạn mới.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn của tác giả.