Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi): Chuyên gia kỳ vọng bước đột phá thúc đẩy KHCN, đổi mới sáng tạo

Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là một trong những trụ cột chiến lược, đóng vai trò tạo động lực tăng trưởng mới cho Thủ đô Hà Nội trong giai đoạn tới.

Trong Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi), nội dung quy định về chính sách phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được giới chuyên gia, các nhà khoa học đánh giá cao.

Cụ thể, Điều 18 của Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) quy định nguyên tắc phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là ưu tiên thí điểm cơ chế, chính sách, thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, làm cơ sở để tổng kết thực tiễn và nhân rộng các mô hình hiệu quả trong phạm vi cả nước. Chấp nhận rủi ro và miễn trừ trách nhiệm đối với rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trên địa bàn thành phố.

Ngân sách nhà nước chi cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được phân bổ, sử dụng linh hoạt, kịp thời, hiệu quả, minh bạch, dựa trên kết quả đầu ra; gắn với mục tiêu tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế số, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả quản lý đô thị.

Dự thảo quy định rõ thẩm quyền của hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội trong xây dựng cơ chế chính sách phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong đó, nhấn mạnh rằng khoản chi cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển hạ tầng khoa học và công nghệ dùng chung, góp vốn vào Quỹ phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, Quỹ đầu tư mạo hiểm của Thành phố từ quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp, tổ chức, đơn vị sự nghiệp công lập trên địa bàn Thành phố được tính trừ vào thu nhập chịu thuế với mức không thấp hơn 200% chi phí thực tế.

Bên cạnh đó, Điều 18 của Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cũng đề cập đến việc tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số có sử dụng ngân sách Thành phố được áp dụng hình thức chỉ định thầu rút gọn để lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ, hàng hóa khi thực hiện nhiệm vụ, trừ trường hợp mua sắm trực tiếp theo quy định của pháp luật.

Ngoài ra, Dự thảo quy định thu nhập của cá nhân từ thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là thu nhập không chịu thuế thu nhập cá nhân. Thu nhập của cá nhân từ hoạt động tư vấn nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số có sử dụng ngân sách thành phố là thu nhập không chịu thuế thu nhập cá nhân.

Động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, hiện đại hóa quản trị đô thị

Trước hết, về nguyên tắc phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, theo Dự thảo, ngân sách nhà nước chi cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được phân bổ, sử dụng linh hoạt, kịp thời, hiệu quả, minh bạch, dựa trên kết quả đầu ra; gắn với mục tiêu tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế số, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả quản lý đô thị.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Phạm Hùng Hiệp (Viện trưởng Viện Nghiên cứu Giáo dục và Chuyển giao Tri thức (REK); đồng trưởng Nhóm nghiên cứu Khoa học Giáo dục và Chính sách, Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, khi đã nhấn mạnh đến kết quả đầu ra, chúng ta cần thay đổi cách quản lý theo hướng giảm bớt sự lệ thuộc vào quy trình, thủ tục mang tính hình thức, vốn dễ tạo áp lực và gây mệt mỏi cho nhà khoa học.

“Thực tế, mỗi đề tài, dự án thường phải trải qua nhiều loại báo cáo khác nhau, làm gia tăng gánh nặng hành chính mà chưa phản ánh đúng giá trị thực của kết quả nghiên cứu. Do đó, quy định trong Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) thể hiện nỗ lực đổi mới phương thức phân bổ và sử dụng ngân sách nhà nước theo hướng hiện đại, lấy sản phẩm đầu ra làm thước đo chính”, thầy Hiệp chia sẻ.

Trước đây, cơ chế cấp phát ngân sách thường thiên về quản lý chi tiết theo dự toán, thủ tục và định mức chi, dẫn đến thiếu linh hoạt, khó thích ứng với tốc độ thay đổi nhanh của khoa học và công nghệ. Chính vì vậy, việc Thành phố chủ động phân bổ và điều hành ngân sách theo hướng linh hoạt, kịp thời được đánh giá là bước tiến. Tuy nhiên, vẫn phải bảo đảm nguyên tắc công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước.

Làm rõ hơn khái niệm “dựa trên kết quả đầu ra”, thầy Hiệp cho rằng ngân sách sẽ được gắn trực tiếp với các sản phẩm, dịch vụ, công nghệ cụ thể, các chỉ tiêu về chuyển đổi số, mức tăng năng suất, hiệu quả cải cách hành chính hay chất lượng dịch vụ công. “Cách tiếp cận này hướng các tổ chức, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước tập trung vào giá trị thực chất”, thầy Hiệp nói.

Cùng chia sẻ, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hải Đăng - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội khẳng định, tinh thần của các quy định pháp luật hiện nay, trong đó có Dự thảo Luật Thủ đô đang theo hướng sử dụng một luật để điều chỉnh nhiều lĩnh vực liên quan. Qua đó, tạo ra những thay đổi nhằm tháo gỡ điểm nghẽn và thúc đẩy chuyển giao khoa học, công nghệ thuận lợi hơn.

“Xét trên tổng thể, quy định trong Dự thảo đã thể hiện bước chuyển về mặt tư duy chính sách. Tuy nhiên, từ chính sách đi vào thực tiễn luôn cần độ trễ nhất định. Luật, chính sách hiện nay về cơ bản là đúng, nhưng để vận hành hiệu quả thì cần thêm thời gian”, thầy Đăng nhấn mạnh.

Cũng theo thầy Đăng, việc gắn phân bổ ngân sách với các mục tiêu như tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế số, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả quản lý đô thị giúp bảo đảm khoa học, công nghệ và chuyển đổi số không đứng ngoài chiến lược phát triển kinh tế xã hội.

Việc phân bổ ngân sách nhà nước cho khoa học công nghệ gắn với mục tiêu tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế số, nâng cao năng suất lao động sẽ trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy tăng trưởng và hiện đại hóa quản trị đô thị của Thủ đô trong thời gian tới.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) quy định chi tiết thẩm quyền của hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân thành phố. Chuyên gia đánh giá điều này là hướng đi tích cực, tạo dư địa chủ động cho Hà Nội trong hoạch định và triển khai chính sách phù hợp với đặc thù đô thị.

Theo đó, việc trao thẩm quyền cho hội đồng nhân dân thành phố trong quyết định các cơ chế hỗ trợ sẽ giúp chính sách được thiết kế sát với điều kiện thực tế, từ năng lực ngân sách, hạ tầng số, nguồn nhân lực đến nhu cầu doanh nghiệp và mục tiêu phát triển từng giai đoạn. Bên cạnh đó, quy định cũng tạo cơ sở để thúc đẩy hoạt động nhận chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu thông qua các hỗ trợ về tài chính, sở hữu trí tuệ, thử nghiệm sản phẩm, kết nối thị trường.

“Trong bối cảnh Hà Nội là trung tâm chính trị – hành chính, kinh tế lớn, doanh nghiệp đa dạng và nhu cầu chuyển đổi số cao, cách tiếp cận linh hoạt này là cần thiết, tránh áp dụng máy móc như các địa phương khác”, thầy Hiệp chia sẻ.

Trong khi đó, theo thầy Đăng, để cơ chế phân cấp phát huy hiệu quả, cần đặc biệt lưu ý xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung, bảo đảm kết nối và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan, đơn vị.

Kỳ vọng bước tiến về cơ chế đấu thầu rút gọn

Điểm nghẽn kéo dài trong hoạt động khoa học và công nghệ thời gian qua được nhiều chuyên gia nhắc đến là cơ chế đấu thầu với quy trình phức tạp, thiếu linh hoạt, chưa phù hợp với đặc thù nghiên cứu. Nhằm tháo gỡ vướng mắc, Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đề xuất, tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số có sử dụng ngân sách thành phố được áp dụng hình thức chỉ định thầu rút gọn để lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ, hàng hóa khi thực hiện nhiệm vụ, trừ trường hợp mua sắm trực tiếp theo quy định của pháp luật.

Chia sẻ về nội dung này, Tiến sĩ Hiệp đánh giá đây là cơ chế cần thiết, phù hợp với đặc thù của hoạt động khoa học. Bởi, trong nhiều trường hợp, một số vấn đề nghiên cứu mang tính chuyên sâu, chỉ có rất ít chuyên gia hoặc đơn vị đủ năng lực thực hiện, nên việc tổ chức đấu thầu theo cách thông thường là thiếu khả thi. Quy định mới cho phép nhà thầu đã được lựa chọn thực hiện nhiệm vụ có thể chủ động áp dụng chỉ định thầu rút gọn để lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ, hàng hóa phục vụ trực tiếp. Từ đó, tạo sự linh hoạt trong triển khai và giảm bớt các rào cản thủ tục.

Còn theo thầy Đăng đánh giá, đây là bước cải tiến so với trước đây vì giúp giảm đáng kể gánh nặng thủ tục hành chính cho nhà khoa học. Hiện nay thủ tục hành chính, trong đó có đấu thầu, có thể chiếm tới 50%, thậm chí hơn một nửa thời gian thực hiện nhiệm vụ, khiến các nhà khoa học phải dành nhiều công sức cho giấy tờ. Chính vì vậy, việc áp dụng chỉ định thầu rút gọn được kỳ vọng sẽ cắt giảm đáng kể các quy trình không cần thiết, nhất là trong bối cảnh nhà khoa học không phải là chuyên gia về đấu thầu nhưng vẫn phải tham gia các khóa học, thực hiện đầy đủ quy trình như một chủ thể chuyên nghiệp trong lĩnh vực này.

"Quy định trong Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) là hợp lý và nên được triển khai. Tuy nhiên, để cơ chế phát huy hiệu quả, việc triển khai cần bám sát tinh thần của luật, tránh tình trạng “nửa vời” trong hướng dẫn thực hiện", thầy Đăng chia sẻ.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cũng quy định cơ chế ưu đãi tài chính đối với hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Cụ thể, các khoản chi cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; đầu tư hạ tầng khoa học và công nghệ dùng chung; góp vốn vào Quỹ phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, Quỹ đầu tư mạo hiểm của Thành phố từ Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp, tổ chức, đơn vị sự nghiệp công lập trên địa bàn sẽ được tính trừ vào thu nhập chịu thuế với mức không thấp hơn 200% chi phí thực tế.

Các chuyên gia cho rằng, về bản chất, đây là cơ chế “khấu trừ tăng thêm”, cho phép doanh nghiệp tính chi phí nghiên cứu phát triển và chuyển đổi số ở mức cao hơn thực tế khi xác định thu nhập chịu thuế, qua đó làm giảm nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp. “Cách tiếp cận này tạo ra động lực rõ rệt để doanh nghiệp gia tăng đầu tư cho nghiên cứu, phát triển công nghệ, cải tiến quy trình và sản phẩm”, thầy Hiệp chia sẻ.

Mặt khác, thầy Đăng đánh giá, cơ chế trên xuất phát từ đặc thù của các dự án khoa học, công nghệ có yêu cầu cao về tính liên tục, đồng bộ về công nghệ, dữ liệu và nhân lực, trong khi quy trình đấu thầu thông thường có thể kéo dài, làm chậm tiến độ hoặc khó lựa chọn được đơn vị phù hợp.

Bên cạnh đó, việc cho phép địa phương chủ động quy định các trường hợp áp dụng sẽ tăng tính linh hoạt trong triển khai các nhiệm vụ trọng điểm, đồng thời vẫn phải bảo đảm yêu cầu công khai, minh bạch và hiệu quả trong quản lý, sử dụng ngân sách theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, thầy Đăng lưu ý khoảng cách giữa chủ trương và triển khai. Bởi, hiện nhiều trường hợp vẫn áp dụng khoán từng phần, khiến nhà khoa học phải chia nhỏ nội dung công việc, lập chứng từ tài chính và minh chứng cho từng phần việc. Điều này vô hình trung kéo theo các thủ tục đấu thầu và thanh quyết toán phức tạp.

“Ví dụ, với một đề tài có 10 nội dung, nhà khoa học có thể phải lập tới 10 báo cáo tài chính kèm theo đầy đủ minh chứng, làm tăng đáng kể khối lượng công việc hành chính. Do đó, quy định trong luật đã có bước tiến, nhưng khâu hướng dẫn và tổ chức thực hiện cần được điều chỉnh đồng bộ để bảo đảm tính thực chất; giúp nhà khoa học thực sự được giải phóng khỏi gánh nặng thủ tục và tập trung vào hoạt động nghiên cứu”, thầy Đăng chia sẻ.