Ban chấp hành Trung ương đã ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới. Một trong những mục tiêu được đặt ra đến năm 2030 là: “Chuyển đổi số sâu rộng, đầu tư phát triển hạ tầng, nền tảng công nghệ, nội dung số; ưu tiên xuất bản các ấn phẩm số, số hoá theo hướng đa dạng, sáng tạo, hội nhập trong nước và quốc tế; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn vào các khâu, các lĩnh vực của hoạt động xuất bản; phát triển hệ thống xuất bản đa phương tiện”.
Theo lãnh đạo một số nhà xuất bản, công ty sách, đây là căn cứ quan trọng để đơn vị tái cấu trúc toàn diện từ hạ tầng, quy trình đến sản phẩm, chuyển từ “làm sách” sang “phát triển hệ sinh thái tri thức số”.
Cú hích thúc đẩy phát triển ngành Xuất bản trong kỷ nguyên số
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Mậu Tuân - Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Lý luận chính trị (cơ quan xuất bản của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) cho rằng, Chỉ thị số 04 đã xác lập cơ sở chính trị cho định hướng mang tính chiến lược, thể hiện bước chuyển căn bản của ngành Xuất bản từ mô hình truyền thống sang mô hình xuất bản số, đa nền tảng và tích hợp công nghệ cao. Mục tiêu đến năm 2030 của chỉ thị không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật, mà xa hơn là yêu cầu đổi mới tư duy phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và chủ động hội nhập quốc tế của ngành Xuất bản Việt Nam.
Đối với ngành Xuất bản, đây là cơ sở chính trị vô cùng quan trọng để tái cấu trúc toàn diện từ hạ tầng, quy trình đến sản phẩm, chuyển từ “làm sách” sang “phát triển hệ sinh thái tri thức số”, trong đó trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trở thành công cụ cốt lõi để nâng cao chất lượng nội dung, cá thể hóa sản phẩm và mở rộng không gian lan tỏa tri thức.
Đối với Nhà xuất bản Lý luận chính trị - cơ quan xuất bản của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, mục tiêu này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ là yêu cầu hiện đại hóa hoạt động xuất bản, mà còn là nhiệm vụ chính trị trực tiếp nhằm nâng cao hiệu quả tuyên truyền, bảo vệ và phát triển nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường số.
Điều đó đòi hỏi Nhà xuất bản Lý luận chính trị phải quyết liệt xây dựng và thực hiện mô hình xuất bản số chuyên sâu về lý luận chính trị, phát triển các sản phẩm đa phương tiện, tăng cường ứng dụng công nghệ mới, qua đó nâng cao chất lượng, sức thuyết phục và độ lan tỏa của các giá trị lý luận chính trị trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Mậu Tuân, nhằm triển khai thực hiện Chỉ thị số 04 cùng sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo sát sao, thường xuyên của Đảng uỷ, Ban Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Lý luận chính trị xác định chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ trong các mặt hoạt động, mà còn là tái cấu trúc toàn diện phương thức quản trị và tổ chức hoạt động xuất bản.
Thời gian qua, đơn vị đã từng bước đầu tư xây dựng hệ thống quản trị xuất bản tích hợp, kết nối các khâu từ tiếp nhận bản thảo, biên tập, phản biện, chế bản, xuất bản đến phát hành trên một nền tảng số thống nhất; đồng thời từng bước xây dựng kho dữ liệu số tập trung đối với bản thảo, xuất bản phẩm và dữ liệu nghiệp vụ, bảo đảm chuẩn hóa, liên thông và an toàn thông tin. Đây là nền tảng quan trọng để chuyển từ quy trình thủ công sang quy trình số hóa, minh bạch và có khả năng mở rộng.
Song song với đó, Nhà xuất bản Lý luận chính trị đang triển khai lộ trình phát triển hạ tầng dữ liệu và nền tảng xuất bản điện tử, từng bước xây dựng hệ sinh thái nội dung số, phục vụ cả xuất bản truyền thống và xuất bản đa phương tiện, đáp ứng yêu cầu lan tỏa tri thức lý luận trong môi trường số.
Về ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đơn vị tiếp cận theo hướng thận trọng, có kiểm soát và phù hợp đặc thù xuất bản lý luận chính trị. Trước mắt, đơn vị đang thí điểm ứng dụng AI ở một số khâu như sau:
Khâu hỗ trợ biên tập: rà soát lỗi chính tả, chuẩn hóa thuật ngữ, gợi ý cấu trúc nội dung, hỗ trợ tra cứu và đối chiếu tài liệu;
Khâu kiểm soát nội dung: bước đầu ứng dụng các công cụ hỗ trợ phát hiện trùng lặp, cảnh báo rủi ro về thông tin, góp phần nâng cao kỷ luật biên tập;
Khâu phân tích dữ liệu bạn đọc: từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu để nhận diện xu hướng tiếp cận, nhu cầu và hành vi đọc, làm cơ sở định hướng đề tài và phát triển sản phẩm.
Cùng chia sẻ về nội dung này, ông Vũ Trọng Đại - Giám đốc Công ty Cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời Đại (TIMES) cho rằng, Chỉ thị số 04 là quyết sách có tính chiến lược đối với ngành Xuất bản. Việc Ban Bí thư xác định mục tiêu chuyển đổi số sâu rộng, ứng dụng AI và dữ liệu lớn vào hoạt động xuất bản không chỉ là thuận theo xu thế mà chính là cách để ngành Xuất bản thực hiện sứ mệnh “hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị”.
Xét về tính cấp thiết, trong bối cảnh thói quen đọc của giới trẻ đang chịu tác động mạnh từ AI và mạng xã hội, ngành Xuất bản không thể đứng ngoài cuộc chơi công nghệ.
Xét về tầm nhìn dài hạn, việc đặt ra cột mốc đến năm 2030 với các yêu cầu về hạ tầng, nền tảng công nghệ và xuất bản đa phương tiện cho thấy tư duy bao quát và hệ thống, nhìn nhận tổng thể hoạt động xuất bản với những mảnh ghép lớn.
Đối với toàn ngành Xuất bản, mục tiêu này mang lại ba thay đổi cốt lõi.
Thứ nhất, nâng tầm vị thế kinh tế: Xuất bản sẽ vận hành như một ngành kinh tế thực thụ. Công nghệ giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất, kinh doanh, từ đó biến tri thức thành giá trị kinh tế cao.
Thứ hai, “nội địa hóa tri thức thế giới, quốc tế hóa văn hóa Việt Nam”: Nội dung số và xuất bản đa phương tiện là “tuyến đường cao tốc” để mang văn hóa Việt Nam ra thế giới nhanh nhất, tạo dựng sức mạnh mềm cho quốc gia.
Thứ ba, hình thành hệ sinh thái nội dung có hệ thống: Sách sẽ không còn bó hẹp trong trang giấy mà trở thành “nguyên liệu đầu vào” cho điện ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử... thông qua các định dạng số đa dạng.
“Mục tiêu này mở ra những cơ hội nhưng cũng đi kèm thách thức về năng lực của ngành Xuất bản. Tuy nhiên, tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, dù công nghệ có tiên tiến đến đâu, nội dung và đội ngũ sáng tạo nội dung vẫn là hai điều cốt lõi. Chuyển đổi số phải phục vụ mục tiêu cuối cùng là hình thành văn hóa đọc và thói quen đọc sách trong cộng đồng. Nếu chúng ta xây dựng hạ tầng hiện đại mà thiếu đi những nội dung chất lượng và cộng đồng người đọc, đó sẽ là sự lãng phí tài nguyên rất lớn”, ông Đại bày tỏ.
Theo ông Đại, để ngành Xuất bản vận hành như một ngành kinh tế thực thụ, công ty xác định không thể quản trị theo cách truyền thống vốn chỉ chú trọng vào sản xuất mà bỏ qua thị trường.
TIMES đang tập trung vào việc xây dựng các nền tảng lưu trữ dữ liệu tri thức xuất bản. Công ty không chỉ lưu trữ file sách mà còn đang hướng tới quản trị nội dung đa định dạng (sách giấy, ebook, audiobook…) để sẵn sàng cho hệ sinh thái xuất bản đa phương tiện.
Đơn vị cũng đang sử dụng AI một phần trong việc đánh giá thị hiếu và nhu cầu của độc giả, đồng thời tham khảo các phương án marketing của AI để tiếp cận độc giả hiệu quả hơn, từ đó định hướng sản xuất các nội dung trúng đích, gia tăng hiệu quả của kinh doanh.
Bên cạnh đó, TIMES ứng dụng AI như một công cụ hỗ trợ đội ngũ biên tập viên trong các khâu kiểm soát lỗi kỹ thuật, tra cứu dữ liệu, đối chiếu trong quá trình biên tập. Đặc biệt, các khâu thiết kế, trình bày có sự tham gia gợi ý từ AI.
Đặc biệt, việc áp dụng AI để rà soát và phát hiện các vi phạm bản quyền và sở hữu trí tuệ, cụ thể tổng hợp các nguồn phát hành sách lậu và phát tán e-book bất hợp pháp cũng được công ty chú trọng.
Đẩy mạnh xuất bản điện tử, xây dựng hệ sinh thái nội dung đa phương tiện
Theo ông Vũ Trọng Đại, để đạt mục tiêu đến năm 2030 của Chỉ thị số 04 về chuyển đổi số sâu rộng và phát triển hệ thống xuất bản đa phương tiện, lộ trình 5 năm tới của TIMES không chỉ là xuất bản sách dưới nhiều định dạng, mà là xây dựng một hệ sinh thái nội dung đa phương tiện tích hợp trải nghiệm giáo dục, đặt trọng tâm vào con người (học sinh, sinh viên, người đi làm, chuyên gia, lãnh đạo).
Trong đó, tập trung vào mục tiêu đưa nội dung từ sách trở thành “hạt nhân giá trị”, làm khung sườn cốt lõi cho các hình thức trải nghiệm tương tác mang tính giáo dục cao tại các trường học, doanh nghiệp, cơ sở, hội nhóm. TIMES đã và đang triển khai có hệ thống và hợp tác với nhiều tổ chức, trường học và doanh nghiệp để triển khai hình thức tích hợp trên.
Với các chủ đề được xã hội quan tâm, TIMES cũng chủ trương xây dựng các kênh thảo luận chuyên sâu về khoa học, giáo dục từ nội dung những cuốn sách chủ chốt của đơn vị để nuôi dưỡng thói quen nghe - đọc trong cộng đồng; đồng thời chuyển thể các nội dung tri thức khô khan thành những định dạng video ngắn, đồ họa sinh động để tiếp cận thị hiếu của thế hệ độc giả mới.
Với một đội ngũ có tư duy thời đại mới và sự hỗ trợ từ các chính sách đột phá của Chỉ thị 04, lộ trình này sẽ biến tri thức từ những trang sách của TIMES thành những giá trị thực chứng, góp phần nâng tầm vị thế quốc gia.
Ông Đại cũng nhấn mạnh, việc chuyển đổi số với hoạt động xuất bản cũng đi kèm với vấn đề bảo vệ bản quyền. Bởi, đây không chỉ là việc bảo vệ tài sản của doanh nghiệp mà còn là bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo nội dung.
Do đó, khi đẩy mạnh ưu tiên các ấn phẩm số, công ty sẽ tập trung giải quyết bài toán này qua ba trụ cột chính gồm: áp dụng biện pháp công nghệ trong việc phát hiện vi phạm; báo cáo và phối hợp chặt chẽ với các cơ quan để xử lý vi phạm; cộng tác với các cơ quan báo chí truyền thông và trực tiếp tham gia thúc đẩy ý thức của người đọc về tuân thủ luật pháp, bảo vệ tác quyền.
Ngoài ra, Chỉ thị số 04 cũng nhấn mạnh ưu tiên xuất bản ấn phẩm số. Vì vậy, công ty có kế hoạch điều chỉnh tỷ trọng doanh thu giữa sách giấy và sách điện tử từ nay đến năm 2030.
Cụ thể, TIMES đang nỗ lực để tăng tỉ trọng doanh thu từ sản phẩm nội dung số lên 30 - 40% vào năm 2030. Để đạt được con số này, đơn vị cũng đặt kì vọng vào tác động chính sách của Thông tư số 18/2026/TT-BGDĐT ngày 27/3/2026 của Bộ Giáo dục và Đào tạo Ban hành khung năng lực số đối với giáo viên, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên; bao trùm rộng hơn chính là Chỉ thị số 04 của Ban Bí thư đối với việc thiết lập các không gian số, thư viện điện tử trong các tổ chức, doanh nghiệp và trường học.
Trong khi đó, theo ông Nguyễn Mậu Tuân, để thực hiện mục tiêu ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn vào các khâu, các lĩnh vực của hoạt động xuất bản của Chỉ thị số 04, trong thời gian tới, Nhà xuất bản Lý luận chính trị sẽ tiếp tục hoàn thiện kiến trúc dữ liệu số, đẩy mạnh tích hợp AI vào các khâu cốt lõi, đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm tính chính trị, tính khoa học và độ tin cậy của nội dung. Mục tiêu là hình thành mô hình quản trị xuất bản hiện đại, vừa phát huy hiệu quả công nghệ, vừa giữ vững vai trò định hướng tư tưởng trong kỷ nguyên số.
Cùng với đó, Nhà xuất bản Lý luận chính trị xác định phát triển hệ thống xuất bản đa phương tiện là một hướng đi tất yếu, nhằm mở rộng không gian lan tỏa tri thức lý luận trong môi trường số và tiếp cận các nhóm bạn đọc mới. Trong 5 năm tới, đơn vị sẽ triển khai theo lộ trình có trọng tâm, bảo đảm vừa hiện đại hóa công nghệ, vừa giữ vững chất lượng và tính chuẩn mực của nội dung.
Trước hết, giai đoạn 2026 - 2027, nhà xuất bản tập trung xây dựng nền tảng và chuẩn hóa nội dung, ưu tiên phát triển sách nói (audiobook) đối với các ấn phẩm có giá trị lý luận cơ bản, tài liệu bồi dưỡng, đồng thời thí điểm các sản phẩm podcast chuyên đề để tăng tính linh hoạt trong tiếp cận tri thức.
Giai đoạn 2027-2028, đơn vị mở rộng sang các sản phẩm đa phương tiện có tính tương tác, như sách điện tử tích hợp âm thanh, hình ảnh, dữ liệu bổ trợ; đồng thời từng bước video hóa nội dung đối với các chuyên đề trọng điểm, phù hợp với nhu cầu học tập trực tuyến và truyền thông chính trị hiện đại.
Từ năm 2028 trở đi, mục tiêu của đơn vị là hình thành hệ sinh thái xuất bản đa nền tảng, trong đó các loại hình sách giấy, ebook, audiobook, podcast và video được kết nối, bổ trợ lẫn nhau trên một hạ tầng số thống nhất, hướng tới cá thể hóa trải nghiệm người dùng và nâng cao hiệu quả truyền tải nội dung.
Để thực hiện lộ trình này, Nhà xuất bản Lý luận chính trị chú trọng ba giải pháp trọng tâm gồm: đầu tư hạ tầng công nghệ và nền tảng phát hành số; xây dựng đội ngũ biên tập, phát hành viên có năng lực đa phương tiện; tăng cường hợp tác với các đối tác công nghệ, truyền thông để phát triển sản phẩm.
Tóm lại, phát triển xuất bản đa phương tiện không chỉ là mở rộng hình thức thể hiện, mà còn là bước chuyển quan trọng trong phương thức truyền bá tri thức lý luận chính trị, góp phần nâng cao tính hấp dẫn, tính thuyết phục và sức lan tỏa của các giá trị tư tưởng trong bối cảnh mới.