Sau hơn một thập kỷ thực hiện mô hình một kỳ thi phục vụ đồng thời xét công nhận tốt nghiệp trung học phổ thông và cung cấp dữ liệu cho tuyển sinh đại học, câu chuyện có nên tách hai kỳ thi một lần nữa được đặt ra sau những tiêu cực xảy ra tại kỳ thi năm 2026.
Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia giáo dục, trọng tâm của vấn đề không nằm ở việc tổ chức một kỳ thi hay hai kỳ thi, mà ở chất lượng của hệ thống khảo thí, kỷ cương trong tổ chức thực hiện và những luận cứ khoa học làm cơ sở cho việc điều chỉnh chính sách. Bởi lẽ, mọi quyết định cải cách thi cử đều cần được cân nhắc trên cơ sở đánh giá toàn diện về hiệu quả đối với người học, các cơ sở giáo dục và toàn xã hội, thay vì chỉ xuất phát từ những hiện tượng vi phạm xảy ra trong quá trình tổ chức kỳ thi.
Tiêu cực không xuất phát từ mô hình một kỳ thi hay hai kỳ thi
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Viện sĩ Đào Trọng Thi - nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hoá, giáo dục, thanh thiếu niên và nhi đồng (nay là Ủy ban Văn hoá và Xã hội) của Quốc hội; nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, những sai phạm vừa qua không xuất phát từ việc kỳ thi đang đồng thời thực hiện hai mục tiêu là xét công nhận tốt nghiệp trung học phổ thông và cung cấp dữ liệu cho tuyển sinh đại học. Vì vậy, việc tách hay gộp hai kỳ thi không phải là giải pháp xử lý tận gốc các hành vi gian lận.
"Tiêu cực thi cử không liên quan đến việc tổ chức một kỳ thi hay hai kỳ thi. Dù tổ chức theo phương án nào thì nếu khâu quản lý, tổ chức và giám sát có kẽ hở, vi phạm vẫn có thể xảy ra", Giáo sư Đào Trọng Thi nhấn mạnh.
Theo Giáo sư Đào Trọng Thi, chất lượng của một kỳ thi phụ thuộc vào việc toàn bộ quy trình khảo thí có được tổ chức an toàn, khách quan và minh bạch hay không, từ xây dựng ngân hàng câu hỏi, ra đề, coi thi, bảo quản bài thi đến chấm thi và công bố kết quả. Khi các mắt xích này được kiểm soát chặt chẽ, nguy cơ tiêu cực sẽ được hạn chế đáng kể, bất kể kỳ thi phục vụ một hay nhiều mục tiêu.
Theo Giáo sư Đào Trọng Thi, ứng dụng công nghệ là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm thiểu sự can thiệp của con người trong quá trình tổ chức và chấm thi, qua đó nâng cao tính khách quan, minh bạch của kỳ thi.
Hiện nay, ngoài môn Ngữ văn thi theo hình thức tự luận, các môn thi còn lại trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông đều được tổ chức theo hình thức trắc nghiệm. Theo Giáo sư, việc sử dụng nhiều mã đề trong cùng một phòng thi đã góp phần hạn chế đáng kể tình trạng trao đổi bài, quay cóp giữa các thí sinh, trong khi chấm thi bằng máy cũng giảm thiểu tác động chủ quan của người chấm.
Tuy nhiên, Giáo sư Đào Trọng Thi cho rằng quy trình hiện nay vẫn chưa được tự động hóa một cách triệt để. Sau khi thí sinh hoàn thành bài làm, phiếu trả lời trắc nghiệm vẫn phải trải qua các khâu thu gom, niêm phong, vận chuyển, bảo quản trước khi được đưa vào máy quét để chấm. Đây chính là giai đoạn dữ liệu bài thi vẫn chịu sự tác động của con người; nếu công tác quản lý, giám sát không được thực hiện chặt chẽ thì vẫn có thể phát sinh nguy cơ can thiệp, làm sai lệch kết quả thi.
"Chúng ta chưa làm đến cùng quá trình ứng dụng công nghệ trong khảo thí. Nếu tiến tới tổ chức thi hoàn toàn trên máy tính thì khi thí sinh kết thúc bài làm, hệ thống sẽ tự động ghi nhận dữ liệu và chấm điểm ngay lập tức. Khi đó sẽ không còn khâu vận chuyển, lưu giữ hay quét phiếu trả lời để tạo ra khoảng trống cho sự can thiệp," Giáo sư Đào Trọng Thi phân tích.
Giáo sư Đào Trọng Thi cho rằng, đẩy nhanh lộ trình thi trên máy tính không chỉ tăng cường tính bảo mật và khách quan của kỳ thi mà còn tạo điều kiện đổi mới phương thức tổ chức. Khi không còn phụ thuộc vào việc tổ chức đồng loạt trong một vài ngày, cơ quan quản lý có thể bố trí nhiều ca thi hoặc nhiều đợt thi trong năm, đồng thời khai thác hiệu quả hơn ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa với các đề thi tương đương về độ khó. Đây cũng là xu hướng mà nhiều hệ thống khảo thí trên thế giới đang áp dụng.
Dù vậy, Giáo sư Đào Trọng Thi nhấn mạnh rằng công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều cốt lõi vẫn là bảo đảm kỷ cương trong tổ chức kỳ thi, đặc biệt ở các khâu ra đề, tổ chức thi, coi thi và giám sát thực hiện quy chế.
"Không nên đồng nhất những sai phạm trong tổ chức kỳ thi với mô hình tổ chức kỳ thi. Vấn đề nằm ở con người và cách quản lý. Nếu không khắc phục được những yếu tố đó thì dù tổ chức một kỳ thi hay hai kỳ thi, nguy cơ tiêu cực vẫn có thể xảy ra", Giáo sư Đào Trọng Thi bày tỏ.
Muốn thay đổi phải dựa trên nghiên cứu và triết lý giáo dục
Ở góc nhìn khác, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Quang - Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Khoa học Giáo dục năm 2025, nguyên Giám đốc Đại học Thái Nguyên tiếp cận vấn đề từ triết lý giáo dục và mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông.
Theo thầy Quang, giáo dục phổ thông có sứ mệnh hình thành nền học vấn cơ bản, phát triển phẩm chất và năng lực để sau 12 năm học, người học có đủ điều kiện tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học lên ở giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học. Vì vậy, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông không đơn thuần là kỳ kiểm tra kiến thức hay xếp hạng điểm số, mà là hoạt động đánh giá mức độ đạt chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông.
"Việc xác nhận hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông phải hướng tới đánh giá năng lực người học chứ không chỉ là điểm số. Sau khi tốt nghiệp, học sinh có thể tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học nghề, học đại học. Đó chính là triết lý của giáo dục phổ thông", Giáo sư Phạm Hồng Quang nhấn mạnh.
Theo Giáo sư Phạm Hồng Quang, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trong những năm qua về cơ bản đã thực hiện được mục tiêu đó. Trên nền tảng kết quả kỳ thi, các cơ sở giáo dục đại học có thể sử dụng toàn bộ hoặc một phần kết quả để tuyển sinh, đồng thời kết hợp với các phương thức đánh giá khác tùy theo yêu cầu của từng ngành đào tạo. Xét ở góc độ hiệu quả chính sách, đây là giải pháp mang lại nhiều lợi ích cho người học và xã hội khi vừa giảm áp lực thi cử, giảm chi phí tổ chức, vừa tạo nguồn dữ liệu chung phục vụ tuyển sinh đại học.
Chủ trương này cũng phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, trong đó xác định đổi mới phương thức thi và công nhận tốt nghiệp trung học phổ thông theo hướng giảm áp lực, giảm tốn kém cho xã hội nhưng vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực học sinh và làm căn cứ cho tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học.
"Nhìn ở góc độ hiệu quả chính sách, mô hình hiện nay đã đạt được nhiều mục tiêu đề ra và được xã hội từng bước chấp nhận. Vì vậy, nếu muốn thay đổi thì phải có đầy đủ căn cứ khoa học, chứ không thể chỉ nhìn vào một số hiện tượng tiêu cực rồi điều chỉnh cả một chính sách đã được nghiên cứu và triển khai trong nhiều năm", thầy Quang bày tỏ.
Theo Giáo sư Phạm Hồng Quang, câu hỏi đặt ra không phải là "có nên tách hai kỳ thi hay không", mà là việc tách hai kỳ thi có thực sự giúp nâng cao chất lượng đánh giá và giảm tiêu cực hay không. Muốn trả lời câu hỏi này cần có các nghiên cứu độc lập, đánh giá tác động chính sách và tổng kết thực tiễn triển khai, thay vì chỉ dựa trên những hiện tượng xảy ra trong một kỳ thi.
Theo thầy, việc nghiên cứu cần được tiến hành một cách bài bản trên nhiều phương diện như chất lượng học vấn phổ thông, yêu cầu tuyển sinh đại học, áp lực đối với học sinh và gia đình, chi phí xã hội, mức độ đồng thuận của các cơ sở giáo dục đại học cũng như khả năng tổ chức thực hiện. Đồng thời, quá trình này phải đặt trong tổng thể các chủ trương lớn của Đảng về đổi mới giáo dục, đặc biệt là Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; Kết luận số 91-KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW; và Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
"Đột phá giáo dục không phải là tìm kiếm những điều khác biệt một cách cực đoan, mà phải dựa trên quy luật phát triển của giáo dục, trên cơ sở khoa học và thực tiễn của Việt Nam. Chúng ta phải đổi mới đúng quy luật chứ không phải thay đổi vì những hiện tượng nhất thời", Giáo sư Phạm Hồng Quang nhấn mạnh.
Đề cập đến một số tiêu cực xảy ra trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông vừa qua, Giáo sư Phạm Hồng Quang cho rằng, đây chủ yếu là vấn đề của khâu tổ chức thực hiện ở địa phương chứ không phản ánh hạn chế của mô hình tổ chức kỳ thi. Theo thầy, hệ thống quy chế thi, phân công trách nhiệm và thiết chế quản lý nhà nước hiện nay đã tương đối đầy đủ; từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, chính quyền địa phương đến các hội đồng thi đều được quy định rõ chức năng, nhiệm vụ và quy trình thực hiện.
"Vấn đề cuối cùng vẫn là con người trong quá trình thực thi. Thể chế và quy định đã khá rõ, nhưng nếu không thực hiện nghiêm thì vẫn có thể xảy ra vi phạm. Điều quan trọng nhất là tăng cường giám sát, bảo đảm mọi chủ thể thực hiện đúng trách nhiệm của mình. Mục tiêu cao nhất là ngăn chặn tiêu cực ngay từ đầu; nếu xảy ra vi phạm phải xử lý nghiêm minh, đúng người, đúng trách nhiệm, không có vùng cấm để bảo đảm công bằng cho người học và giữ vững niềm tin của xã hội đối với các kỳ thi quốc gia", Giáo sư Phạm Hồng Quang nhấn mạnh.