Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ban hành Chương trình giáo dục phổ thông hướng dẫn hướng dẫn: “Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp hoạt động giáo dục bắt buộc được thực hiện từ lớp 1 đến lớp 12; ở cấp tiểu học được gọi là Hoạt động trải nghiệm, ở cấp trung học cơ sở và cấp trung học phổ thông được gọi là Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp.
Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp phát triển các phẩm chất chủ yếu, năng lực cốt lõi của học sinh trong các mối quan hệ với bản thân, xã hội, môi trường tự nhiên và nghề nghiệp; được triển khai qua bốn mạch nội dung hoạt động chính: Hoạt động hướng vào bản thân, Hoạt động hướng đến xã hội, Hoạt động hướng đến tự nhiên và Hoạt động hướng nghiệp”.
Dù có ý nghĩa quan trọng đối với học sinh, trên thực tế, Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Trong đợt rà soát Chương trình giáo dục phổ thông, hoàn thiện bộ sách giáo khoa, lãnh đạo nhà trường cho rằng cần điều chỉnh cả về nội dung lẫn cách tổ chức của hoạt động này.
Nhiều nội dung trùng lặp, mỗi trường tổ chức một kiểu
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Đỗ Thành Thiện - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Vĩnh Thạnh (Cần Thơ) cho rằng, Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp có vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh định hướng tương lai, hình thành động cơ học tập và lựa chọn nghề nghiệp.
Tuy nhiên, từ thực tế giảng dạy, thầy Thiện đánh giá 105 tiết/năm, tương đương khoảng 3 tiết/tuần là thời lượng tương đối lớn, tương đương với Toán, Ngữ Văn, Ngoại ngữ.
Trong khi đó, một số nội dung của Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp chưa thực sự cập nhật. Đặc thù của hoạt động này là định hướng nghề nghiệp, trong khi thông tin về ngành nghề, thị trường lao động và yêu cầu của các lĩnh vực nghề nghiệp thay đổi liên tục.
“Một số nội dung còn trùng lặp với các môn học hoặc hoạt động giáo dục khác. Chẳng hạn, giữa Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp và Giáo dục địa phương có những chủ đề tương đối gần nhau về lao động, việc làm, động cơ học tập, định hướng nghề nghiệp... Sự trùng lặp có thể khiến học sinh cảm thấy nhàm chán, trong khi thời lượng dành cho hoạt động lại tương đối lớn” – thầy Thiện bày tỏ.
Bên cạnh đó, cách tổ chức Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp giữa các nhà trường hiện chưa có sự thống nhất. Có nơi giao cho giáo viên chủ nhiệm, có nơi phân công giáo viên phụ trách từng nội dung, hoặc tổ chức theo khối lớp, nhóm học sinh, thông qua tiết chào cờ và các hoạt động tập thể. Dù vậy, tìm được giáo viên có chuyên môn cho hoạt động này vẫn là vấn đề khó.
Thầy Thiện nhận xét, Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp có ý nghĩa rất quan trọng đối với học sinh, nhưng nếu triển khai không thống nhất, nội dung chưa thực chất thì dễ dẫn đến tình trạng tổ chức để hoàn thành đủ số tiết thay vì thực sự phục vụ mục tiêu định hướng nghề nghiệp.
Một vấn đề nữa là nhận thức của học sinh về hoạt động này chưa đầy đủ. Một bộ phận học sinh vẫn coi Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp như môn phụ, chưa nhận thức rõ mối liên hệ giữa hoạt động với động cơ học tập, việc tìm hiểu nghề nghiệp và lựa chọn hướng đi sau trung học phổ thông.
Cùng bàn luận về chủ đề này, Tiến sĩ Phạm Kim Thư - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Mai Hắc Đế (Hà Nội) cho rằng, chương trình Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp có ưu điểm là khá toàn diện, gồm các mạch hoạt động hướng vào bản thân, hướng đến xã hội, hướng đến tự nhiên và hướng nghiệp.
Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, một số nội dung có thể giao thoa với giáo dục đạo đức, giáo dục công dân, sinh hoạt lớp, hoạt động Đoàn, Đội hoặc nội dung Giáo dục địa phương. Vì vậy, cần rà soát những nội dung trùng lặp, giảm yêu cầu truyền đạt kiến thức và những sản phẩm mang tính hình thức.
Một khó khăn đáng kể hiện nay là đội ngũ thực hiện. Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp không phải là một môn học có đội ngũ giáo viên được đào tạo chuyên ngành riêng. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng xác định hoạt động này không yêu cầu một vị trí việc làm giáo viên riêng; việc thực hiện có thể có sự tham gia của giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, cán bộ tư vấn tâm lý, Đoàn, Đội, cán bộ quản lý và các lực lượng ngoài nhà trường.
Do đó, nếu tổ chức không tốt, rất dễ xuất hiện tình trạng phân công giáo viên chủ yếu để bảo đảm đủ định mức tiết, trong khi người được phân công chưa chắc có chuyên môn về tư vấn nghề nghiệp hoặc kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm.
Thực tế, những vướng mắc về cách tính và phân công tiết Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp đã khiến Bộ Giáo dục và Đào tạo nhiều lần phải có hướng dẫn. Thông tư số 05/2025/TT-BGDĐT cũng có quy định riêng về việc quy đổi tiết đối với hoạt động tổ chức theo khối hoặc toàn trường.
“Theo tôi, cần tăng mạnh phần hướng nghiệp thực tế, nhất là từ cuối cấp trung học cơ sở và trong cấp trung học phổ thông. Học sinh cần được hỗ trợ nhận diện năng lực, sở thích, giá trị nghề nghiệp; hiểu các nhóm nghề, yêu cầu về năng lực và phẩm chất, con đường đào tạo, cơ hội việc làm cũng như xu hướng của thị trường lao động.
Đây cũng là hướng được thể hiện trong Thông tư số 16/2026/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo: Quy định về hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục, khi yêu cầu hướng nghiệp gắn thông tin về ngành nghề, điều kiện đào tạo, cơ hội việc làm và xu hướng thị trường lao động với việc đánh giá năng lực, sở thích và đặc điểm cá nhân của học sinh.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và chuyển đổi số đang làm thay đổi nhanh cơ cấu nghề nghiệp, nội dung hướng nghiệp cũng cần được cập nhật thường xuyên, thay vì xây dựng một bộ nội dung tương đối cố định trong nhiều năm.
Dù vậy, cần điều chỉnh theo hướng giảm những nội dung mang tính lý thuyết, trùng lặp; đồng thời tăng trải nghiệm thực tế và hướng nghiệp thực chất. Bản chất của hoạt động này là để học sinh được làm, được trải nghiệm, tự nhận biết năng lực, sở thích và hình thành kỹ năng, chứ không nên trở thành một “môn học” khác trong lớp” – thầy Thư cho hay.
Theo cô Nguyễn Thị Vân Hồng - Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Chương Dương (Hà Nội), bốn mạch nội dung của chương trình hiện hành là phù hợp, đáp ứng mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Điều cần điều chỉnh không phải là cắt giảm cơ học, mà là rà soát những chủ đề có nội dung giao thoa, giảm yêu cầu về sản phẩm, hồ sơ và minh chứng mang tính hình thức để dành thời gian cho học sinh thực sự trải nghiệm.
“Tôi cho rằng tăng các tình huống thực hành về quản lý cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn, tự bảo vệ và ứng xử an toàn trên không gian mạng. Riêng ở trung học cơ sở, hướng nghiệp phải giúp học sinh nhận biết sở thích, năng lực, điều kiện của bản thân và hiểu những lựa chọn học tập sau trung học cơ sở, chứ không chỉ dừng ở việc giới thiệu các nghề.
Thời lượng 105 tiết/năm về cơ bản có thể đáp ứng yêu cầu nếu được tổ chức linh hoạt, đúng bản chất của hoạt động trải nghiệm. Không nên biến toàn bộ thời lượng thành các tiết học lý thuyết hoặc yêu cầu mỗi tiết đều có một sản phẩm để đánh giá” – cô Hồng cho hay.
Theo cô, khó khăn đáng nói hơn nằm ở đội ngũ: các trường thường không có giáo viên chuyên trách riêng cho hoạt động này, phải phân công giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn tham gia, trong khi họ đã đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác.
Vì vậy, cần hướng dẫn thống nhất, rõ ràng về phân công nhiệm vụ, quy đổi và tính định mức giờ dạy; đồng thời cho phép nhà trường chủ động sắp xếp thời lượng theo chủ đề, theo tuần hoặc theo đợt hoạt động, bảo đảm tổng thời lượng và yêu cầu cần đạt của chương trình.
Cần hạn chế hoạt động chỉ mang tính chất điểm danh, báo cáo
Thầy Thiện bày tỏ, trong quá trình điều chỉnh chương trình và sách giáo khoa, cần đồng thời rà soát lại nội dung Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp theo hướng tinh gọn, thiết thực và có tính cập nhật cao hơn.
“Trước hết, có thể cân nhắc giảm thời lượng của hoạt động này. Việc giảm thời lượng không chỉ là cắt giảm số tiết, mà đi kèm với việc xác định rõ những nội dung cốt lõi, thiết thực nhất, có tính nền tảng và thực sự phục vụ mục tiêu định hướng nghề nghiệp cho học sinh.
Cùng với đó, cần rà soát, loại bỏ những nội dung trùng lặp giữa Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp với các môn học và nội dung giáo dục khác. Khi giảm được phần trùng lặp, chương trình sẽ có điều kiện bổ sung những nội dung mới, có tính cập nhật, phù hợp với sự thay đổi của xã hội, thị trường lao động và yêu cầu về nghề nghiệp trong tương lai.
Tôi cũng cho rằng cần có hướng dẫn thống nhất về cách tổ chức Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp. Việc thống nhất cách tổ chức sẽ giúp các nhà trường tránh tình trạng mỗi nơi thực hiện một cách, đồng thời vẫn có thể linh hoạt lựa chọn hình thức phù hợp với điều kiện thực tế” – thầy Thiện chia sẻ.
Thầy Thư cho rằng, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã khẳng định Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là hoạt động giáo dục bắt buộc nhưng được tổ chức linh hoạt về thời gian và hình thức, không nhất thiết cố định thành tiết học hằng tuần. Hoạt động có thể được tổ chức theo nhóm, lớp, khối hoặc toàn trường, trong và ngoài lớp học, trong và ngoài nhà trường.
Vì vậy, không nhất thiết phải giảm ngay con số 105 tiết mà nên tăng quyền chủ động cho nhà trường trong việc phân bổ thời lượng. Chẳng hạn, thay vì tuần nào cũng bố trí cố định 3 tiết, nhà trường có thể tích lũy thời lượng để tổ chức một buổi trải nghiệm nghề nghiệp, tham quan doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, thực hiện một dự án cộng đồng hoặc một chuyên đề lớn. Cách làm này phù hợp hơn với bản chất của “trải nghiệm”.
“Theo tôi, điểm quan trọng nhất để làm cho Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp thực chất hơn là chuyển từ tư duy “dạy đủ 105 tiết” sang đặt câu hỏi “học sinh thu được gì sau 105 tiết”.
Học sinh trung học cơ sở cần từng bước trả lời được những câu hỏi như: Mình có điểm mạnh gì? Mình thích gì? Học tiếp trung học phổ thông hay lựa chọn con đường giáo dục nghề nghiệp nào phù hợp? Với học sinh trung học phổ thông, cần tiến thêm một bước: Mình phù hợp với nhóm nghề nào? Nghề đó thực tế làm những công việc gì? Học ở đâu? Chi phí và thời gian đào tạo như thế nào? Cơ hội việc làm, thu nhập và triển vọng nghề nghiệp ra sao?
Muốn vậy, tôi đề xuất giảm “dạy” và tăng “làm”; giảm hoạt động đồng loạt và tăng trải nghiệm theo nhu cầu cá nhân. Nhà trường cần đưa doanh nghiệp, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trường đại học, chuyên gia và cựu học sinh vào hoạt động hướng nghiệp; tạo điều kiện để học sinh được tiếp cận môi trường lao động thực tế; sử dụng các công cụ đánh giá sở thích, năng lực nghề nghiệp một cách khoa học; đồng thời cập nhật dữ liệu thị trường lao động để học sinh và phụ huynh có thông tin khi lựa chọn.
Đây cũng là định hướng được Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh trong các hướng dẫn nhiệm vụ giáo dục phổ thông gần đây, như tăng cường trải nghiệm nghề nghiệp, giáo dục STEM, STEAM, cung cấp thông tin về thị trường lao động, phối hợp với doanh nghiệp, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và phát triển đội ngũ giáo viên kiêm nhiệm tư vấn hướng nghiệp.
Điều cần thiết là trao cho nhà trường quyền tổ chức linh hoạt hơn, giảm tính “môn học hóa”, tăng trải nghiệm thực tế và đặc biệt làm cho hướng nghiệp gắn với năng lực của từng học sinh cũng như nhu cầu thực tế của thị trường lao động.
Nếu làm được như vậy, 105 tiết sẽ là nguồn thời gian rất có giá trị. Ngược lại, nếu phần lớn thời lượng vẫn được tổ chức theo cách học lý thuyết trong lớp thì ngay cả 50 tiết cũng có thể trở thành nặng nề và hình thức” – thầy Thư bày tỏ.
Theo cô Hồng, phải chuyển trọng tâm từ “tổ chức được bao nhiêu hoạt động” sang “học sinh thay đổi được điều gì sau hoạt động”. Nhà trường cần được chủ động lựa chọn chủ đề, hình thức tổ chức gắn với đời sống địa phương: hoạt động cộng đồng, tìm hiểu di sản, thực hành kỹ năng, tiếp xúc với các nghề và người làm nghề. Học sinh phải được trực tiếp tham gia, tự giải quyết vấn đề, tự rút kinh nghiệm thay vì chỉ nghe báo cáo hoặc làm phiếu học tập.
Việc đánh giá nên dựa trên mức độ tham gia, sự tiến bộ về kỹ năng, thái độ và hành vi; hạn chế chạy theo hình ảnh, báo cáo, minh chứng. Muốn vậy, cũng phải có cơ chế phù hợp về nhân lực, kinh phí và phối hợp giữa nhà trường, gia đình, xã hội. Giá trị của trải nghiệm không nằm ở sự hoành tráng của chương trình mà ở điều học sinh thực sự học được và làm được.