Sau khi trải qua kỳ thi vào lớp 10 nhiều áp lực, học sinh bước vào bậc trung học phổ thông lại tiếp tục đứng trước một quyết định quan trọng về lựa chọn tổ hợp môn học. Thực tế sau nhiều năm triển khai chương trình giáo dục phổ thông 2018, nhiều học sinh chọn tổ hợp môn từ lớp 10 nhưng đến lớp 12 lại không phù hợp với ngành nghề hoặc tổ hợp xét tuyển đại học mong muốn.
Theo lãnh đạo một số cơ sở giáo dục, cần từng bước thay đổi quan niệm "môn chính - môn phụ", tạo điều kiện để học sinh được học tập và trải nghiệm một cách toàn diện ở tất cả các lĩnh vực ngay từ bậc trung học cơ sở, qua đó sớm đưa ra quyết định lựa chọn tổ hợp sát với năng lực và định hướng nghề nghiệp.
Học sinh chọn tổ hợp môn học không phù hợp do nhiều yếu tố
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Lê Nho Duy - Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Thuận Thành số 1 (tỉnh Bắc Ninh) cho biết, qua thực tế nhiều năm triển khai chương trình giáo dục phổ thông 2018, vẫn còn tình trạng học sinh lựa chọn tổ hợp môn ở lớp 10 nhưng đến khi xét tuyển đại học hoặc định hướng nghề nghiệp lại thấy chưa phù hợp.
Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Trước hết là áp lực của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 khiến các em chủ yếu tập trung ôn luyện 3 môn thi mà bỏ quên các môn khác. Bên cạnh đó, ở độ tuổi 15, nhiều học sinh Việt Nam vẫn chưa có sự chủ động trong việc định hướng nghề nghiệp do chịu ảnh hưởng từ môi trường gia đình.
"Phụ huynh thường rất quan tâm đến nghề nghiệp tương lai của con nhưng hiểu biết về các ngành nghề đôi khi còn hạn chế, hoặc mong muốn của cha mẹ chưa hẳn phù hợp với sở thích, năng lực của học sinh", thầy Duy nhận định.
Thầy Duy cho biết thêm, dù các trường đã chú trọng công tác tư vấn, thậm chí mời chuyên gia hướng nghiệp và đại diện các trường đại học đến trao đổi với học sinh, nhưng không thể bảo đảm mọi em đều lựa chọn chính xác ngay từ đầu. Tuy vậy, tại nhà trường, số học sinh phải thay đổi tổ hợp sau quá trình học cũng không đáng kể.
Ngay từ đầu, học sinh đã được nhà trường, phụ huynh và các trường trung học cơ sở phối hợp tư vấn kỹ trước khi đăng ký tổ hợp. Đồng thời, nhà trường cố gắng xây dựng các tổ hợp đa dạng trong điều kiện cho phép và thực hiện đúng quy định cho phép học sinh chuyển đổi tổ hợp sau khi hoàn thành chương trình lớp 10 nếu nhận thấy lựa chọn ban đầu chưa phù hợp.
“Mỗi năm, nhà trường ghi nhận trung bình chỉ hơn 10 học sinh chuyển đổi tổ hợp, còn đến lớp 12, phần lớn các em đều đăng ký môn thi tốt nghiệp trung học phổ thông và xét tuyển đại học phù hợp với định hướng ban đầu.
Nhà trường luôn tạo điều kiện tối đa để các em chuyển đổi, bổ sung kiến thức và ôn tập khi có nhu cầu, nhằm đạt kết quả tốt nhất trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông cũng như xét tuyển đại học", thầy Duy chia sẻ.
Trong khi đó, Tiến sĩ Phạm Kim Thư - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Mai Hắc Đế cho rằng, việc học sinh lựa chọn tổ hợp môn học khi vào lớp 10 chưa thực sự phù hợp xuất phát từ nhiều nguyên nhân.
Trước hết là do công tác hướng nghiệp ở bậc trung học cơ sở vẫn chưa đủ chiều sâu, khiến nhiều học sinh chỉ bắt đầu quan tâm nghiêm túc đến ngành nghề và định hướng tương lai khi đã bước vào cấp trung học phổ thông. Bên cạnh đó, trong suốt ba năm học trung học phổ thông, sở thích, năng lực và định hướng nghề nghiệp của các em có thể thay đổi, kéo theo nhu cầu điều chỉnh tổ hợp môn học.
Theo thầy Thư, quyết định lựa chọn tổ hợp môn của học sinh cũng không ít trường hợp chịu tác động từ mong muốn của phụ huynh, ảnh hưởng từ bạn bè hoặc tâm lý ưu tiên những môn được cho là "dễ học", thay vì xuất phát từ năng lực, sở trường và đam mê của bản thân.
Ngoài ra, nền tảng kiến thức ở các môn học từ bậc trung học cơ sở chưa đồng đều cũng khiến nhiều học sinh chưa nhận diện rõ thế mạnh của mình khi đưa ra lựa chọn tổ hợp ngay từ đầu.
“Để hạn chế tình trạng học sinh lựa chọn tổ hợp môn học chưa phù hợp, Trường Trung học phổ thông Mai Hắc Đế triển khai công tác tư vấn, hướng nghiệp ngay từ thời điểm học sinh chuẩn bị vào lớp 10.
Nhà trường tiến hành khảo sát năng lực, sở thích và định hướng nghề nghiệp của từng em, đồng thời trao đổi trực tiếp với phụ huynh nhằm giúp học sinh có lựa chọn phù hợp ngay từ đầu. Cùng với đó, học sinh được cung cấp đầy đủ thông tin về nội dung các môn học, các tổ hợp xét tuyển đại học cũng như cơ hội nghề nghiệp gắn với từng lĩnh vực đào tạo.
Trong quá trình học tập, nhà trường tiếp tục theo dõi, đồng hành và tư vấn thường xuyên để kịp thời hỗ trợ những trường hợp có nhu cầu điều chỉnh tổ hợp theo đúng quy định.
Nhờ thực hiện đồng bộ các giải pháp này, số học sinh lựa chọn tổ hợp chưa phù hợp tại trường không nhiều và phần lớn các em đều duy trì được định hướng học tập, nghề nghiệp ổn định trong suốt quá trình học trung học phổ thông”, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Mai Hắc Đế chia sẻ.
Học sinh cần dành thời gian đều cho các môn, ưu tiên nhóm môn dễ chuyển đổi tổ hợp
Nhiều ý kiến rằng học sinh ở bậc trung học cơ sở thường chỉ tập trung vào các môn phục vụ kỳ thi vào lớp 10 như Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh, dẫn đến thiếu nền tảng ở các môn khác khi lên trung học phổ thông,
Về vấn đề này, Tiến sĩ Phạm Kim Thư nhận định việc học sinh bậc trung học cơ sở chủ yếu tập trung học Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh nên gặp khó khăn khi lựa chọn tổ hợp môn ở trung học phổ thông là có cơ sở, nhất là tại những địa phương có áp lực cạnh tranh lớn trong kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10.
Thực tế, việc dồn nhiều thời gian và công sức cho ba môn thi khiến nhiều học sinh ít có cơ hội đầu tư, trải nghiệm ở các môn học khác, từ đó khó nhận diện đầy đủ năng lực, sở trường và hứng thú của bản thân khi đứng trước quyết định lựa chọn tổ hợp.
Tuy nhiên, theo Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Mai Hắc Đế, đây không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến việc học sinh chọn tổ hợp chưa phù hợp. Điều cốt lõi là cần từng bước thay đổi quan niệm "môn chính - môn phụ", tạo điều kiện để học sinh được học tập và trải nghiệm một cách toàn diện ở tất cả các lĩnh vực ngay từ bậc trung học cơ sở.
“Khi có cơ hội tiếp cận đồng đều với các môn học, các em sẽ hiểu rõ hơn năng lực, sở thích của bản thân, qua đó đưa ra lựa chọn tổ hợp môn học phù hợp với định hướng học tập và nghề nghiệp trong tương lai”, thầy Thư bày tỏ.
Để học sinh lựa chọn tổ hợp môn học phù hợp với năng lực và định hướng nghề nghiệp ngay từ đầu, Tiến sĩ Phạm Kim Thư cho rằng cần có sự vào cuộc đồng bộ của cả bậc trung học cơ sở, trung học phổ thông và các cơ sở giáo dục đại học.
Ở bậc trung học cơ sở, cần tăng cường hoạt động hướng nghiệp, trải nghiệm nghề nghiệp và khuyến khích học sinh học tập cân đối ở tất cả các môn, thay vì chỉ tập trung vào những môn phục vụ kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10. Điều này sẽ giúp các em có điều kiện khám phá năng lực, sở trường và hứng thú của bản thân trước khi đưa ra lựa chọn.
Đối với bậc trung học phổ thông, các nhà trường cần đẩy mạnh tư vấn theo hướng cá nhân hóa, xây dựng các tổ hợp môn học đa dạng, đồng thời theo dõi, đồng hành và hỗ trợ học sinh trong suốt quá trình học để kịp thời điều chỉnh khi cần thiết.
Ngoài ra, các trường đại học cũng cần công bố sớm và duy trì ổn định các tổ hợp xét tuyển, giúp học sinh có đầy đủ thông tin để xây dựng kế hoạch học tập ngay từ lớp 10.
"Mục tiêu cuối cùng là giúp học sinh lựa chọn tổ hợp dựa trên năng lực, sở thích của bản thân và nhu cầu của xã hội, thay vì chạy theo xu hướng hoặc đưa ra quyết định mang tính cảm tính", thầy Thư nhấn mạnh.
Một tiết học của học sinh Trường Trung học phổ thông Mai Hắc Đế (Hà Nội). Ảnh: website nhà trường
Đồng quan điểm, thầy Lê Nho Duy cho rằng đây là thực tế cần nhìn nhận. Dù vậy, điều đó không đồng nghĩa với việc học sinh hoàn toàn bỏ qua các môn học khác mà chỉ dành ít thời gian hơn.
Với các môn học có tính kế thừa, chương trình trung học phổ thông vẫn bắt đầu từ những nội dung nền tảng trước khi đi sâu hơn, vì vậy giáo viên có thể hỗ trợ học sinh củng cố lại kiến thức cơ bản. Đối với những môn học đòi hỏi tư duy logic xuyên suốt, nếu học sinh không đầu tư ngay từ trung học cơ sở thì khi lên lớp 10 sẽ gặp nhiều khó khăn hơn.
"Nhà trường nắm được thực tế này nên ngay từ lớp 10 đã chỉ đạo giáo viên theo sát học sinh, kịp thời hỗ trợ các em lấy lại kiến thức nền, đồng thời tạo điều kiện cho những trường hợp cần bổ sung kiến thức hoặc chuyển đổi tổ hợp", thầy Duy nói.
Từ thực tiễn triển khai, Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Thuận Thành số 1 cho rằng giải pháp quan trọng nhất vẫn là tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền và hướng nghiệp cho học sinh.
Cụ thể, ở bậc trung học cơ sở, áp lực thi cử hiện vẫn rất lớn, đặc biệt trong những năm tới khi số lượng học sinh tăng cao trong khi điều kiện trường lớp chưa được mở rộng tương ứng, nên việc yêu cầu học sinh dành nhiều thời gian cho định hướng nghề nghiệp là không dễ.
Vì vậy, ở bậc trung học phổ thông, các trường cần tổ chức bài bản các buổi tư vấn trước thời điểm học sinh đăng ký tổ hợp môn, cung cấp đầy đủ thông tin về các nhóm ngành, phương thức xét tuyển và mối liên hệ giữa tổ hợp môn với định hướng nghề nghiệp.
"Từ lúc được tư vấn đến khi nộp hồ sơ đăng ký vẫn còn một khoảng thời gian đủ dài để các em tiếp tục tìm hiểu thêm từ gia đình, thầy cô, anh chị đi trước và các nguồn thông tin chính thống. Nếu gặp khó khăn, nhà trường luôn sẵn sàng đồng hành và hỗ trợ. Theo tôi, công tác thông tin, tuyên truyền và hướng dẫn vẫn là giải pháp quan trọng nhất để học sinh lựa chọn đúng ngay từ đầu", thầy Duy nhấn mạnh.
Chia sẻ về bài toán xây dựng tổ hợp môn học tự chọn cho học sinh, thầy Cao Thanh Bảo - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hà Huy Tập (Nghệ An) cho rằng, nhà trường cần nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ. Bên cạnh việc cân đối với nguồn lực nhân sự hiện có, chương trình học phải đảm bảo tính linh hoạt cao nhất để thích ứng với các phương thức xét tuyển đại học đa dạng hiện nay.
Chẳng hạn, việc học sinh chọn nhóm môn Toán - Vật lý - Hóa học không chỉ giúp các em thi tốt nghiệp trung học phổ thông hay xét tuyển theo tổ hợp A00 truyền thống, mà còn tạo nền tảng vững chắc để các em tham gia kỳ thi đánh giá năng lực hay đánh giá tư duy.
Với các tổ hợp thiên về Hóa học - Sinh học, việc bổ sung môn Vật lý cũng là điều cần thiết để mở rộng cơ hội xét tuyển vào nhiều trường đại học. Yêu cầu đặt ra là nhà trường cần thiết kế các nhóm môn sao cho học sinh có thể dễ dàng xoay xở, chuyển đổi giữa các tổ hợp như A00 – B00, A01 – D00 hay D00 – C00 khi có thay đổi về định hướng.
Sự chủ động này mang lại lợi ích lớn cho học sinh, giúp các em dễ dàng điều chỉnh khi tìm thấy thế mạnh hay niềm yêu thích mới.
"Khó khăn trong việc sắp xếp tổ hợp môn hợp lý chắc chắn thuộc về phía nhà trường. Tuy nhiên, điều cốt lõi là phải tạo thuận lợi tối đa cho học sinh – những người vẫn đang trong giai đoạn tìm tòi năng lực và xây dựng tương lai cho chính mình", thầy Bảo bày tỏ.
