Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cũng đề cập đến thực trạng nhiều trường đại học thành viên trong cùng một đại học đào tạo những chuyên ngành tương tự nhau. Theo Phó Thủ tướng, khi mỗi trường phải đầu tư đội ngũ và nguồn lực riêng cho cùng một ngành đào tạo, nguồn lực vốn đã hạn chế càng bị phân tán, dẫn đến thiếu hụt và lãng phí. Vì vậy, cần tính toán lại để tập trung nguồn lực phù hợp [1].
Thực tế, áp lực tự chủ tài chính và yêu cầu bảo đảm nguồn tuyển sinh, việc các trường thành viên mở những ngành đào tạo tương tự nhau có thể dẫn đến cạnh tranh ngay trong cùng một hệ thống. Nếu thiếu cơ chế phân công, phối hợp và điều tiết hiệu quả, tình trạng này không chỉ làm gia tăng đầu tư trùng lặp, phân tán nguồn lực mà còn tiềm ẩn nguy cơ cạnh tranh thiếu bình đẳng trong thu hút người học, giảng viên chất lượng cao, dẫn đến chảy máu chất xám và ảnh hưởng đến năng lực phát triển chung của toàn đại học.
Thời gian qua, Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đã có nhiều bài viết thống kê, chỉ ra tình trạng trùng lặp ngành đào tạo giữa các trường thành viên thuộc các đại học quốc gia, đại học vùng. Cụ thể ở các bài viết như sau:
1/ Nhiều khoa, ngành học trùng nhau trong các đơn vị đào tạo của Đại học Huế
2/ Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh: 30 ngành có từ 2 trường thành viên trở lên cùng đào tạo
3/ Nhiều ngành trùng tên, gần lĩnh vực giữa các đơn vị của Đại học Quốc gia Hà Nội
4/ Đại học Thái Nguyên: Có ít nhất 12 ngành được 2 đơn vị trở lên cùng đào tạo
5/ Các đơn vị đào tạo trong Đại học Đà Nẵng có nhiều khoa, ngành học trùng nhau
Thực trạng này đặt ra vấn đề về cơ chế điều phối hoạt động đào tạo, phân định thế mạnh của từng đơn vị và phát huy hiệu quả mô hình đại học đa ngành.
Tránh biến mô hình đại học đa ngành thành “phép cộng” hình thức
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về vấn đề này, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đặng Ứng Vận - nguyên Chánh Văn phòng Hội đồng Quốc gia giáo dục (Văn phòng Chính phủ) cho biết, khi thiết kế mô hình đại học quốc gia/đại học vùng, một trong những mục tiêu quan trọng nhất là tối ưu hóa và khai thác hiệu quả nguồn lực chung. Chẳng hạn, đối với các học phần kiến thức đại cương, cần có đơn vị đầu mối đảm trách, thay vì để nhiều trường thành viên/trực thuộc cùng tổ chức giảng dạy những học phần giống nhau.
Mục tiêu cốt lõi của mô hình này là quy tụ, kết nối đội ngũ nhà khoa học, giảng viên giàu kinh nghiệm ở nhiều lĩnh vực để cùng triển khai các chương trình đào tạo. Theo đó, việc các trường thành viên mở những ngành gần nhau chỉ hợp lý khi mỗi chương trình có nét đặc sắc riêng và sự khác biệt rõ rệt. Không nên mở tràn lan những chương trình trùng lặp lớn cả về nội dung học thuật lẫn phạm vi nghề nghiệp.
Bên cạnh việc phân công ngành đào tạo, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đặng Ứng Vận cho rằng cơ chế tự chủ riêng rẽ tại từng trường thành viên cũng đặt ra thách thức trong tổ chức và bảo đảm chất lượng đào tạo.
Thực tế kiểm định cho thấy, mỗi chương trình đào tạo đều gắn với một triết lý giáo dục cụ thể, được thể hiện qua cấu trúc các mô-đun, học phần và khối kiến thức từ cơ sở đến chuyên ngành. Vì vậy, khi giảng viên tham gia giảng dạy tại một cơ sở khác, nếu không hiểu hoặc không tuân thủ triết lý giáo dục của chương trình, công tác quản lý và bảo đảm chất lượng sẽ gặp khó khăn.
Chẳng hạn, cùng một môn học cơ bản nhưng cách tiếp cận khi giảng dạy cho sinh viên khối khoa học tự nhiên có thể khác với khối ngành kinh tế. Với mô hình đào tạo A+B, trong đó sinh viên học kiến thức cơ bản tại một trường rồi chuyển sang trường chuyên ngành, yêu cầu đồng bộ về triết lý giáo dục và phối hợp sử dụng đội ngũ cán bộ càng trở nên quan trọng.
Đặt vấn đề làm thế nào để tập hợp sức mạnh của các trường thành viên thành một đại học thống nhất mà không xung đột với quyền tự chủ của từng trường, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đặng Ứng Vận nhấn mạnh: “Tự chủ không có nghĩa là muốn làm gì thì làm”.
Theo ông, khi đã là thành viên của một đại học, các trường phải tuân thủ những định hướng chung, từ thể chế, triết lý giáo dục đến các hoạt động chung của toàn hệ thống. Đây là điều kiện để tạo nên sự thống nhất và nhất quán trong tổ chức, vận hành. Nếu thiếu những nguyên tắc chung và cơ chế phối hợp, đại học sẽ chỉ là một “phép cộng” hình thức giữa các cơ sở giáo dục hoạt động rời rạc, không phát huy được bản chất của mô hình đại học đa ngành.
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đặng Ứng Vận cũng bày tỏ sự đồng tình với chủ trương sắp xếp, tái cấu trúc các đại học hiện nay. Ông cho rằng, ý tưởng ban đầu khi thành lập các đại học quốc gia/đại học vùng là quy tụ đội ngũ cán bộ mạnh, cơ sở vật chất đầy đủ, đồng bộ để giải quyết những bài toán lớn về đào tạo, nghiên cứu khoa học và phục vụ cộng đồng.
Tuy nhiên, theo ông, nguồn lực trong hệ thống hiện nay vẫn còn phân tán. Do đó, việc tập trung nhân lực, cơ sở vật chất và định hướng chiến lược sẽ góp phần tạo nên sức mạnh tổng hợp. Điều quan trọng nhất trong quá trình sắp xếp, tổ chức lại không chỉ là thay đổi cơ cấu tổ chức mà phải hình thành được một tập thể thực sự mạnh, thay vì dừng lại ở việc ghép nối cơ học các đơn vị hiện có.
Trùng lặp ngành đào tạo làm phân tán nguồn lực đại học
Cùng bàn về tình trạng trùng lặp ngành đào tạo giữa các trường thành viên, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Nam - nguyên Giám đốc Đại học Đà Nẵng, cho rằng đây là hiện tượng đang diễn ra tại nhiều đại học, đi ngược lại mục tiêu tập hợp và tối ưu hóa nguồn lực của mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Nam, thay vì để các trường phân tán nguồn lực và cạnh tranh lẫn nhau, việc tập trung các ngành cùng lĩnh vực về một đầu mối để phối hợp phát triển sẽ mang lại hiệu quả cao hơn.
Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, một số đại học xuất hiện tình trạng phân tán nguồn lực giữa các trường thành viên. Khi được giao tự chủ về tuyển sinh và nguồn thu, các trường có xu hướng mở rộng quy mô, phát triển thêm ngành đào tạo. Điều này dẫn đến việc có những ngành đã được đào tạo tại một trường thành viên nhưng tiếp tục được mở tại trường khác trong cùng hệ thống.
Trước thực trạng đó, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Nam nhấn mạnh vai trò điều phối của đại học. Theo thầy Nam, việc tổ chức, sắp xếp lại bộ máy là cần thiết để tăng cường sức mạnh toàn hệ thống. Dù các trường thành viên có tư cách và hoạt động riêng, việc phát triển đào tạo vẫn phải nằm trong cơ chế điều phối chung của đại học. Nếu không bảo đảm được sự thống nhất này, mô hình đại học đa ngành sẽ mất đi ý nghĩa vốn có.
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Nam cũng nhìn nhận, tái cấu trúc và sắp xếp lại hệ thống không phải bài toán dễ dàng, bởi quá trình này có thể tác động đến cơ cấu tổ chức và sự ổn định hiện tại, gây ra những xáo trộn nhất định. Dù vậy, thầy Nam cho rằng đây là nhiệm vụ mang tính chiến lược, đòi hỏi quyết tâm chung của toàn hệ thống.
Đối với các đại học, theo thầy Trần Văn Nam, yếu tố cốt lõi để tạo nên bước phát triển mạnh mẽ là sự đoàn kết, thống nhất từ cấp quản lý đến các đơn vị thành viên. Nếu thiếu sự đồng thuận và quyết tâm chung, việc tái cấu trúc khó đạt được mục tiêu nâng cao hiệu quả hoạt động và tạo ra những đột phá thực chất.
Ở một góc nhìn khác, GS.VS Đào Trọng Thi, nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng cần xem xét bản chất của chương trình đào tạo, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi ngành.
Theo GS.VS Đào Trọng Thi, trong mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực gồm nhiều trường đại học thành viên, về nguyên tắc, mỗi trường phụ trách một lĩnh vực chuyên môn riêng. Vì vậy, các chương trình đào tạo cần có sự khác biệt về nội dung cốt lõi, ngay cả khi tên ngành giữa các trường có điểm giao thoa.
“Nếu các trường thành viên mở ngành trùng nhau và giống nhau hoàn toàn về cả nội dung chương trình đào tạo thì điều này rõ ràng là không nên và không được phép tồn tại. Sự trùng lặp về mặt bản chất là điều cần loại bỏ”, GS.VS Đào Trọng Thi nhấn mạnh.
Tuy nhiên, ông lưu ý cần phân biệt rõ giữa trùng lặp và giao thoa trong đào tạo. Trong bối cảnh khoa học hiện đại ngày càng phát triển theo hướng liên ngành, kiến thức giữa các lĩnh vực có sự giao thoa là điều tất yếu.
Tài liệu tham khảo:
[1]: https://dantri.com.vn/giao-duc/226-co-so-giao-duc-dai-hoc-sap-xep-the-nao-de-khong-co-hoc-20261002224434733.htm