Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên, trong đó đề xuất nhiều thay đổi về tuyển sinh và tổ chức đào tạo.
Dự thảo định vị lại mục tiêu của trường chuyên theo hướng phát hiện, ươm tạo tài năng gắn với phát triển toàn diện và định hướng nghề nghiệp sớm, thay vì chủ yếu tập trung vào bồi dưỡng học sinh giỏi. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang tuyển sinh theo ba khối gồm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, dự kiến áp dụng từ năm học 2027-2028.[1]
Giáo viên giảng dạy tại trường chuyên cho rằng, đề xuất đổi mới mô hình trường chuyên là cần thiết và cần hướng đi phù hợp. Tuy nhiên, để chủ trương đi vào thực tế, nhiều nội dung trong cách thức tổ chức và triển khai cần tiếp tục được xem xét, làm rõ.
Thay đổi phù hợp với định hướng phát hiện, ươm tạo tài năng
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Nguyễn Thành Công - giáo viên môn Sinh học, Trường Trung học phổ thông Chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội bày tỏ: “Dự thảo lần này có bước tiến thực sự so với Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên, ở chỗ định vị lại bản chất của trường chuyên, không chỉ là nơi luyện thi học sinh giỏi mà còn là môi trường ươm tạo tài năng toàn diện.
Mô hình ba tầng gồm giáo dục phổ thông toàn diện, nâng cao theo khối và chuyên sâu theo môn cũng là cấu trúc phù hợp, bảo đảm học sinh không bị hụt kiến thức phổ thông trong khi vẫn được phát triển chiều sâu.
Về thuận lợi, cách tổ chức theo khối tạo nền tảng kiến thức liên môn, điều mà mô hình “mỗi lớp một môn chuyên” trước đây khó thực hiện. Học sinh thuộc khối Khoa học tự nhiên sẽ hiểu được mối liên hệ giữa Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học và Tin học ngay từ đầu, thay vì học các môn như những lĩnh vực tách biệt. Điều này phù hợp với tư duy giáo dục STEM hiện đại, đồng thời thuận lợi hơn cho việc tổ chức dạy học liên môn, liên ngành mà dự thảo đề cập tại Điều 20.
Tuyển sinh theo khối cũng góp phần giải quyết bài toán về tính công bằng. Học sinh không còn bị dồn vào cuộc cạnh tranh theo từng môn riêng lẻ, trong khi chỉ tiêu tuyển sinh theo khối có thể thuận lợi hơn trong công tác quản lí và bảo đảm tính minh bạch”.
Tuy nhiên, thầy Công chỉ ra một số vấn đề cần xem xét kỹ. Thứ nhất, cách phân chia các khối chưa phản ánh đầy đủ đặc điểm của từng lĩnh vực tài năng. Việc xếp Toán và Tin học cùng khối Khoa học tự nhiên với Vật lí, Hóa học và Sinh học tạo thành một lĩnh vực khá rộng, trong khi Toán học và Khoa học máy tính có phương pháp tư duy, cách thức phát hiện và bồi dưỡng tài năng khác với các môn khoa học thực nghiệm.
Nếu tổ chức theo lĩnh vực tài năng, có thể nghiên cứu tách Toán và Khoa học máy tính thành một khối riêng; hoặc xây dựng các tổ hợp phù hợp với đặc điểm từng lĩnh vực, chẳng hạn Toán kết hợp với Vật lí, còn Hóa học và Sinh học thuộc một khối chuyên biệt.
Thứ hai, phương thức tuyển sinh quy định tại Điều 17 còn có điểm chưa phù hợp khi sử dụng bài thi Toán nâng cao với hệ số 2 làm bài thi chủ đạo để tuyển sinh vào khối Khoa học tự nhiên. Cách thức này có thể tạo lợi thế cho học sinh có năng lực nổi trội về Toán học, trong khi những học sinh có năng khiếu về Sinh học, Hóa học hoặc Tin học nhưng không có thế mạnh tương đương về Toán có thể gặp bất lợi.
Mục tiêu phát hiện và bồi dưỡng tài năng theo từng lĩnh vực sẽ khó đạt được nếu phương thức tuyển sinh chưa tạo điều kiện để đánh giá năng lực nổi trội của học sinh ở các lĩnh vực khác nhau.
Thứ ba, dự thảo chưa quy định về số lượng học sinh tối thiểu để tổ chức lớp chuyên sâu theo từng môn. Trong trường hợp phần lớn học sinh lựa chọn các môn có lợi thế về tuyển sinh đại học như Toán và Vật lí, một số môn như Sinh học hoặc Tin học có thể không đủ số lượng để tổ chức lớp.
Khi đó, việc học sinh được lựa chọn môn học chuyên sâu theo năng lực và sở trường cần có cơ chế bảo đảm cụ thể, tránh tình trạng nguyện vọng của học sinh không thể thực hiện do không đủ số lượng đăng ký.
Cùng bàn luận về vấn đề này, thầy Mai Văn Túc - giáo viên môn Vật lí, Trường Trung học phổ thông Chuyên Khoa học Tự nhiên, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, việc tổ chức đào tạo theo các khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ là hướng điều chỉnh có cơ sở.
Theo thầy Túc, việc định hướng học sinh quá sớm vào một môn học có thể dẫn đến tình trạng học lệch, hạn chế khả năng liên hệ kiến thức và khám phá năng lực ở các lĩnh vực khác. Mô hình tổ chức theo khối có thể giúp học sinh xây dựng nền tảng tri thức rộng hơn, nhận diện mối liên hệ giữa các môn học trước khi lựa chọn hướng chuyên sâu.
Chẳng hạn, học sinh có năng khiếu Vật lí cần kiến thức Toán học để xây dựng mô hình, Tin học để xử lí dữ liệu, đồng thời có thể vận dụng kiến thức Hóa học, Sinh học khi giải quyết các vấn đề liên ngành. Tương tự, việc học chuyên sâu Lịch sử đòi hỏi năng lực đọc hiểu, lập luận, đánh giá nguồn tư liệu và sự hiểu biết về Địa lí, bối cảnh xã hội.
Nếu được tổ chức hiệu quả, mô hình khối chuyên có thể hạn chế tình trạng phân tách kiến thức giữa các môn học, góp phần hình thành tư duy hệ thống và năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Tuy nhiên, thầy Túc lưu ý, thách thức lớn của việc chuyển từ lớp chuyên sang khối chuyên không chỉ nằm ở tổ chức thời khóa biểu hay cơ cấu đào tạo mà còn ở quan niệm tuyển chọn và phương pháp dạy học.
Nếu việc tuyển sinh vẫn chủ yếu dựa vào các đề thi đòi hỏi học sinh luyện trước các dạng bài khó, kỹ thuật giải hoặc khối lượng kiến thức vượt quá yêu cầu, việc thay đổi mô hình tổ chức sẽ khó tạo ra chuyển biến thực chất. Khi đó, luyện thi vào từng môn chuyên có thể được thay bằng luyện thi vào từng khối chuyên.
Hiệu quả của phương thức tuyển sinh phụ thuộc vào ma trận năng lực, cách thức xây dựng và thử nghiệm đề thi, phân tích kết quả cũng như cơ chế hạn chế tình trạng luyện thi theo khuôn mẫu. Việc thay đổi tên gọi bài thi sẽ không tạo ra thay đổi đáng kể nếu cách thức đánh giá vẫn thiên về các câu hỏi đánh đố.
Bên cạnh đó, thầy Túc cho rằng cần đánh giá thận trọng việc sử dụng Toán là môn thi bắt buộc đối với toàn bộ khối Khoa học tự nhiên hoặc áp dụng một mức điểm chuẩn chung cho cả khối. Toán là nền tảng quan trọng của nhiều ngành khoa học, song năng lực khoa học được thể hiện dưới nhiều dạng khác nhau.
Một số học sinh có thế mạnh về tư duy thực nghiệm, quan sát, thiết kế hoặc nghiên cứu Sinh học có thể chưa thể hiện đầy đủ tiềm năng qua một bài thi Toán. Do đó, cần có quá trình thử nghiệm để đánh giá mức độ phù hợp của phương thức tuyển chọn, tránh bỏ sót những dạng năng lực khác.
Lộ trình giáo dục chuyên sâu cần bổ sung, điều chỉnh
Theo nội dung dự thảo, học sinh chỉ lựa chọn môn học chuyên sâu sau khi được trải nghiệm, tư vấn.
Cụ thể, trong học kỳ I lớp 10, học sinh được học tập, trải nghiệm, tham gia dự án học tập nhập môn và được tư vấn để định hình lĩnh vực, ngành nghề quan tâm.
Cuối học kỳ I lớp 10, ngoài môn chuyên bắt buộc của khối (môn Toán đối với khối Khoa học tự nhiên, môn Ngữ văn đối với khối Khoa học xã hội, ngoại ngữ trúng tuyển đối với khối Ngoại ngữ), mỗi học sinh đăng ký thêm 2 môn học thuộc khối để học chuyên sâu, phù hợp với tổ hợp xét tuyển đại học như: Toán - Vật lý - Hóa học, Toán - Hóa học - Sinh học, Toán - Vật lý - Tin học, Ngữ văn - Lịch sử - Địa lý.
Từ học kỳ II lớp 10, học sinh học các chuyên đề định hướng; từ lớp 11, học sinh học ổn định nội dung giáo dục nâng cao dành cho môn chuyên tại lớp chuyên theo môn học. Học sinh có nguyện vọng được xem xét thay đổi môn học chuyên sâu vào cuối năm học lớp 10 hoặc lớp 11 trên cơ sở tư vấn, đánh giá năng lực và ý kiến đồng ý của cha mẹ học sinh.
Cũng từ học kỳ II lớp 10, mỗi học sinh tham gia ít nhất 1 dự án học tập liên môn, liên ngành theo nhóm, hướng tới giải quyết vấn đề thực tiễn, có sự hướng dẫn của giáo viên phối hợp giảng viên, nhà khoa học của cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp.
Đánh giá về nội dung này, thầy Công cho rằng, điểm hợp lý của dự thảo là hạn chế tình trạng học sinh bị gia đình định hướng lựa chọn môn chuyên ngay từ lớp 9, khi chưa có đủ trải nghiệm để xác định năng lực và sở thích của bản thân.
Việc dành học kỳ I để học tập, tham gia các dự án nhập môn, tiếp cận tư vấn từ giảng viên và nhà khoa học có thể giúp học sinh hiểu rõ hơn về từng lĩnh vực trước khi lựa chọn hướng chuyên sâu. Cách tiếp cận này cũng thể hiện định hướng lấy người học làm trung tâm, trao cho học sinh cơ hội trải nghiệm và chủ động quyết định.
Tuy nhiên, thầy Công cho rằng, lộ trình này vẫn cần được cân nhắc ở một số khía cạnh. Đối với những học sinh đã xác định rõ đam mê và năng lực từ lớp 8, lớp 9, việc bắt buộc trải qua 5 tháng học tập, trải nghiệm có thể làm chậm quá trình phát triển chuyên sâu.
Vì vậy, cần nghiên cứu cơ chế linh hoạt, cho phép những học sinh có minh chứng rõ ràng về năng lực, chẳng hạn thành tích thi học sinh giỏi, nghiên cứu khoa học hoặc chứng nhận năng khiếu, được đăng ký học chuyên sâu sớm hơn, thay vì áp dụng một lộ trình thống nhất cho tất cả học sinh.
Dự thảo quy định học sinh được tư vấn để xác định lĩnh vực, ngành nghề quan tâm và căn cứ vào kết quả dự án nhập môn để đăng ký môn học chuyên sâu, nhưng chưa làm rõ tiêu chí đánh giá các dự án này, chủ thể thực hiện tư vấn và yêu cầu chuyên môn đối với hoạt động tư vấn. Nếu thiếu khung đánh giá cụ thể, quá trình tư vấn có nguy cơ mang tính hình thức, trong khi quyết định lựa chọn môn học vẫn chủ yếu phụ thuộc vào định hướng của gia đình hoặc kết quả học tập trong học kỳ I.
Ngoài ra, cơ chế cho phép học sinh thay đổi môn học chuyên sâu vào cuối lớp 10 hoặc cuối lớp 11 có ý nghĩa bảo đảm quyền lựa chọn, song cũng đặt ra yêu cầu về tổ chức dạy học. Dự thảo quy định hiệu trưởng xem xét, quyết định căn cứ vào khả năng tiếp nhận, điều kiện tổ chức và phương án bổ sung nội dung kiến thức còn thiếu, nhưng chưa quy định cụ thể về trình tự, thời hạn giải quyết và trách nhiệm tổ chức bồi dưỡng kiến thức bổ sung. Nếu thiếu hướng dẫn thống nhất, việc thực hiện quyền chuyển đổi môn học của học sinh có thể phụ thuộc nhiều vào quyết định của từng hiệu trưởng, dẫn đến sự khác biệt trong triển khai giữa các trường.
Thầy Túc đánh giá, đây là một trong những điểm tiến bộ đáng chú ý của dự thảo. Theo thầy, năng lực và sở trường của học sinh không phải lúc nào cũng thể hiện đầy đủ qua kết quả học tập ở bậc trung học cơ sở hoặc một kỳ thi tuyển sinh. Nhiều em chỉ bộc lộ niềm say mê khoa học khi được trực tiếp quan sát hiện tượng, đặt câu hỏi, tiến hành thí nghiệm, nghiên cứu tài liệu và giải quyết vấn đề mới.
Tuy nhiên, hiệu quả của hoạt động trải nghiệm phụ thuộc lớn vào nội dung và phương thức tổ chức. Nếu chỉ dừng ở tham quan phòng thí nghiệm, quan sát robot trình diễn hoặc thực hiện sản phẩm theo hướng dẫn có sẵn, hoạt động khó nhận diện chính xác tiềm năng của học sinh.
Vì vậy, học kỳ trải nghiệm cần được thiết kế thành các hoạt động học tập có mục tiêu cụ thể, tạo điều kiện để giáo viên quan sát quá trình tư duy và giải quyết vấn đề của học sinh. Qua đó, giáo viên có thể đánh giá khả năng dự đoán, tư duy toán học, thiết kế thực nghiệm, xử lý dữ liệu, hợp tác và tính trung thực trong khoa học.
Thầy Túc cũng lưu ý, bài học STEM chính khóa, hoạt động trải nghiệm STEM và dự án học tập, nghiên cứu khoa học là những hình thức bổ trợ, không thể thay thế nhau. Giáo dục STEM cần được triển khai thường xuyên trong từng bài học, không chỉ giới hạn ở robot, lập trình hay dự án quy mô lớn. Một thí nghiệm đơn giản, khuyến khích học sinh tự dự đoán, kiểm chứng và phản biện có thể mang lại giá trị giáo dục cao hơn việc tạo ra sản phẩm phức tạp theo mẫu có sẵn.
Đối với yêu cầu mỗi học sinh tham gia ít nhất một dự án liên môn, liên ngành theo nhóm, thầy đánh giá đây là ý tưởng phù hợp để rèn luyện năng lực hợp tác và giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, cần chú trọng đánh giá quá trình thực hiện, từ đề xuất vấn đề, xây dựng giả thuyết, thiết kế phương án đến thu thập, kiểm chứng dữ liệu và xác định mức độ đóng góp của từng thành viên. Nếu thiếu tiêu chí cụ thể, hoạt động dễ mang tính hình thức hoặc chỉ do một số học sinh thực hiện.
Về lộ trình, một học kỳ có thể giúp học sinh có thêm căn cứ lựa chọn môn học chuyên sâu, nhưng chưa đủ để xác định chính xác tiềm năng phát triển lâu dài. Do đó, thầy Túc ủng hộ cơ chế cho phép học sinh điều chỉnh lựa chọn môn chuyên sâu vào cuối lớp 10 hoặc lớp 11 như dự thảo đề xuất. Việc chuyển đổi cần đi kèm lộ trình bổ sung kiến thức và tư vấn chuyên môn phù hợp, tránh tạo áp lực buộc học sinh xác định cố định định hướng nghề nghiệp từ sớm.
Bên cạnh đó, không nên sử dụng các tổ hợp xét tuyển đại học hiện hành làm căn cứ cứng nhắc cho định hướng học tập chuyên sâu. Các tổ hợp xét tuyển có thể thay đổi, trong khi năng lực sáng tạo và khả năng học tập suốt đời mới là những giá trị có ý nghĩa lâu dài.
Từ những phân tích trên, thầy Túc đề xuất xây dựng hồ sơ phát triển năng lực cho từng học sinh ngay trong học kỳ I lớp 10. Hồ sơ tổng hợp kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập, hoạt động STEM, nhận xét của nhiều giáo viên và nguyện vọng của học sinh. Đây sẽ là căn cứ để tư vấn lựa chọn môn học chuyên sâu dựa trên những minh chứng cụ thể về năng lực, thay vì chỉ dựa vào điểm thi hoặc đánh giá chủ quan.
Cũng theo thầy Túc, để hiện thực hóa mục tiêu đổi mới trường chuyên, cần có những thay đổi đồng bộ về phương pháp dạy học, cơ sở vật chất và tiêu chí đánh giá chất lượng.
Trước hết, đổi mới phương pháp dạy học cần được xác định là khâu then chốt. Giáo viên cần chuyển từ truyền đạt kiến thức sang tổ chức hoạt động khám phá, giúp học sinh chủ động đặt câu hỏi, dự đoán, thiết kế thí nghiệm, thu thập và xử lý dữ liệu, tự rút ra kết luận. Vì vậy, công tác bồi dưỡng giáo viên cần chú trọng năng lực thực nghiệm, phương pháp tổ chức hoạt động khám phá và kỹ năng đánh giá học sinh, thay vì chỉ tập trung vào kiến thức nâng cao, luyện thi.
Cùng với đó, đầu tư cơ sở vật chất cần hướng đến hiệu quả sử dụng thực tế. Thay vì chạy theo các thiết bị hiện đại nhưng chủ yếu phục vụ trình diễn, nhà trường cần ưu tiên phương tiện cho phép học sinh trực tiếp thao tác, đo đạc, dự đoán và kiểm chứng kiến thức. Việc phân bổ nguồn lực cần căn cứ vào mục tiêu phát triển năng lực, bảo đảm thiết bị phục vụ cả chương trình chính khóa, thực hành và vận dụng kiến thức.
Một yêu cầu quan trọng khác là thay đổi tiêu chí đánh giá chất lượng trường chuyên. Thành tích tại các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế là kết quả đáng ghi nhận nhưng không thể trở thành thước đo duy nhất. Theo thầy Túc, cần đánh giá cả mức độ tiến bộ của học sinh, năng lực tư duy, thực nghiệm, nghiên cứu, sáng tạo; sự phát triển về phẩm chất, sức khỏe tinh thần và trách nhiệm xã hội. Đồng thời, cần ghi nhận kết quả học tập, nghiên cứu và đóng góp của học sinh trong dài hạn cũng như vai trò của trường chuyên đối với chất lượng giáo dục địa phương.
Để triển khai hiệu quả, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xây dựng lộ trình có kiểm chứng, trước mắt thí điểm mô hình tuyển sinh và chương trình tại những trường đủ điều kiện. Quá trình thực hiện cần được đánh giá độc lập về chất lượng dạy học, kết quả học tập và áp lực đối với học sinh; công khai các tiêu chí, minh chứng để kịp thời điều chỉnh trước khi nhân rộng.
Tài liệu tham khảo:
[1] https://moet.gov.vn/van-ban/gop-y-du-thao-van-ban-qppl/du-thao-thong-tu-ban-hanh-quy-che-to-chuc-va-hoat-dong-cua-truong-trung-hoc-pho-thong-chuyen.html