Cùng với sự phát triển của thời đại công nghệ, cách con người tiếp nhận thông tin cũng thay đổi. Khi xưa, truyện dân gian được kể lại trong những lời thủ thỉ của ông bà. Đến nay, màn hình điện thoại, máy tính, âm thanh điện tử đâu đó đã thay thế những trang sách giấy, những câu chuyện kể trước khi ngủ. Điều đó đặt ra một thách thức cho sức sống của truyện dân gian: làm thế nào để tiếp tục được lắng nghe khi người trẻ đã quen với một "ngôn ngữ" kể chuyện hoàn toàn khác?
Những câu chuyện đầu tiên của nhiều thế hệ bắt đầu bên chiếc võng, trong tiếng quạt mo của bà hay giọng kể đều đều của mẹ mỗi tối. “Ngày xửa ngày xưa” trở thành một kí ức không quên, gắn liền với những mẩu chuyện dân gian kì ảo. Chúng đi vào tâm thức mỗi người một cách tự nhiên, qua lời kể nhiều hơn qua những trang sách.
Khi hình thức diễn xướng dần phai mờ cùng thế hệ của ông bà, với nhiều người trẻ hiện nay lần đầu biết đến Sự tích Hồ Gươm, Sơn Tinh Thủy Tinh hay Tấm Cám là từ những trang sách giáo khoa. Thay vì từ trong gia đình, nhà trường giờ đầy trở thành “cầu nối” quan trọng giúp các em tiếp cận văn hóa dân gian.
Những văn bản truyện dân gian xuất hiện xuyên suốt chương trình phổ thông, góp phần giúp học sinh hiểu hơn về lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc. Nhưng rồi, truyện dân gian dừng lại trong ký ức về một bài học trên lớp, đôi khi trở nên nhạt nhòa sau nhiều năm qua đi. Bởi khi ấy, chúng chỉ là một nội dung cần ghi nhớ, phân tích hay phục vụ các bài kiểm tra.
Tất nhiên vẫn có những nỗ lực đưa truyện dân gian đến gần hơn với con trẻ qua các dòng sách truyện thiếu nhi. Thế nhưng, trước bối cảnh công nghệ chiếm ưu thế, xu hướng muốn tiếp nhận thông tin ngắn gọn, nhanh chóng, văn hóa đọc của người trẻ Việt Nam, đặc biệt ở độ tuổi thiếu nhi chưa được đề cao khiến thời gian đọc sách càng bị rút ngắn.
Trước thực tế ấy, truyện dân gian gặp không ít thách thức trong việc tiếp cận độc giả trẻ. Khi thời gian dành cho đọc sách ngày càng ít và các hình thức nội dung trực tuyến, giàu tính tương tác trở thành lựa chọn ưu tiên, những câu chuyện truyền miệng hay những trang sách giấy dần khó cạnh tranh trong đời sống giải trí của trẻ em.
Điều đó không có nghĩa người trẻ không yêu thích những câu chuyện dân gian mà ngược lại họ vẫn dành nhiều thời gian để theo dõi phim hoạt hình, đọc truyện tranh, xem video hay khám phá những thế giới hư cấu trong trò chơi điện tử. Điều thay đổi nằm ở cách tiếp nhận: từ việc lật từng trang sách, nghe ông bà kể chuyện sang những trải nghiệm tích hợp nghe nhìn và tương tác hay các hình thức thể hiện sáng tạo hơn.
Giá trị của chuyện kể dân gian vẫn luôn được đề cao, là nền tảng văn hóa cho mỗi con người. Vì vậy, truyện dân gian hôm nay cần phải tìm được một "ngôn ngữ" kể chuyện phù hợp với thế hệ độc giả mới, để trỗi dậy sức sống mạnh mẽ của truyền thống, văn hóa giữa thời đại công nghệ.
Không đứng ngoài những đổi thay ấy, nhiều người trẻ bắt đầu chủ động tìm cách kể lại chuyện xưa bằng chính “ngôn ngữ” mà thế hệ mình đang sử dụng. Nội dung của câu chuyện gần như vẫn được giữ nguyên, nhưng hình thức đã phù hợp hơn với nhịp sống hiện đại.
Người trẻ không tìm cách “kể lại” chuyện dân gian. Họ tôn trọng những giá trị nguyên bản, và từ gốc rễ ấy, họ phát triển để truyện cổ đến gần hơn với công chúng trẻ. Song song với cách kể truyền thống, những phương thức mới dần được chú ý. Điều đó chứng minh một điều, khi "ngôn ngữ" tiếp nhận thay đổi, những người kể chuyện cũng buộc phải thay đổi cách kể.
Kỳ Mộng Dân Gian là một dự án của các sinh viên năm Ba, Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Bằng cách đưa 5 câu chuyện dân gian tiêu biểu vào không gian trải nghiệm nhập vai (immersive), ứng dụng LED Mapping, nhóm đã tạo nên một nhịp cầu kết nối giữa giá trị văn hóa truyền thống và xu hướng, thói quen hiện đại thông qua trải nghiệm đa giác quan.
Thay vì đọc sách, khán giả được "bước vào" những câu chuyện cổ tích và thần thoại Việt Nam nhờ không gian trình chiếu hình ảnh 3D 360 độ sống động, âm thanh rõ ràng với nhạc nền và giọng kể trầm ấm, bắt tai.
Mang thông điệp “Họa ánh kỳ mộng, khơi dòng dân gian”, dự án sử dụng ánh sáng như chất liệu sáng tạo cốt lõi, tạo nên một trải nghiệm thị giác vô cùng choáng ngợp, ấn tượng. Hiểu rõ yêu cầu về độ chính xác và ảnh hưởng của một dự án tái hiện văn hóa dân gian, đội ngũ tỉ mỉ lựa chọn, căn chỉnh từng chi tiết.
Dự án đã tìm đến sự cố vấn của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng (Phó Trưởng bộ môn Văn học Việt Nam 1, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) và các tiền bối trong lĩnh vực văn hóa, nội dung và kỹ thuật công nghệ. Nhóm lựa chọn bản kể chuyện của Nguyễn Đổng Chi, đồng thời kiểm soát chặt chẽ trang phục nhân vật, bối cảnh cho tới hoa văn, màu sắc xuất hiện trong không gian trình chiếu.
Sự kiện trình chiếu phối hợp với X Space Immersive, diễn ra từ 2-7/6 tổ chức thành công khi thu hút được gần 2000 lượt khách, trong đó có rất nhiều du khách nước ngoài, góp phần mang đến những ấn tượng tốt đẹp về văn hóa Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế.
Lựa chọn công nghệ LED Mapping để kể lại truyện dân gian là một hướng đi mang đậm dấu ấn của thế hệ trẻ. Tuy nhiên, công nghệ không phải là yếu tố thay thế giá trị truyền thống. Công nghệ được ứng dụng hợp lý, là phương tiện để kết nối quá khứ và hiện tại. Truyện dân gian không còn nằm trên trang giấy hay những giờ học khô khan mà đã trở thành một trải nghiệm thị giác và cảm xúc sống động, khó quên.
Sáng tạo không đồng nghĩa với việc làm mờ đi những giá trị nguyên bản. Xuyên suốt quá trình thực hiện, nhóm luôn đặt yếu tố văn hóa truyền thống lên hàng đầu, tôn trọng từng chi tiết nhỏ, nỗ lực tìm một cách diễn đạt mới để những giá trị cốt lõi vẫn được truyền tải trọn vẹn.
Đồng Vọng Dân Gian là một bộ truyện tranh được chắp bút bởi tác giả, họa sĩ Phyllocactus. Bộ truyện lấy cảm hứng từ các câu chuyện kể dân gian, khoác lên nhân vật và bối cảnh dân gian một diện mạo mới.
Bộ truyện mở ra một thế giới nơi phép màu là một phần của cuộc sống, nơi cổ tích là đời thực và những nhân vật dân gian cùng chung sống, có mối liên hệ mật thiết với nhau.
Có một cô Tấm chẳng cần ông Bụt giúp đỡ mà luôn mong muốn dùng phép màu của chính mình để cứu giúp mọi người. Có một cô Cám trầm lặng rụt rè nhưng biết yêu thương chị. Cô Tấm, Cám và anh Khoai của “Cây tre trăm đốt” lại là những người bạn, đồng hành cùng nhau trong những cuộc hành trình. Những nhân vật gắn liền với tuổi thơ, tưởng quen mà lạ, sẽ cùng nhau đấu tranh giành lấy vận mệnh và xoay chuyển thời đại.
Sự phá cách này minh chứng cho việc tiếp biến văn hóa dân gian trong bối cảnh đương đại. Giữa cuộc sống hiện đại đầy bộn bề, con người dần quan tâm hơn đến xã hội, nhân văn, con người cá nhân và những vấn đề tâm lý. Vì vậy, lựa chọn phát triển nhân vật từ hình tượng dân gian thành những con người có tính cách, cảm xúc và diễn biến tâm lý rõ nét đã giúp bộ truyện tạo dựng sự đồng cảm, tò mò.
Từ đây, Đồng Vọng Dân Gian khơi dậy trong độc giả ấn tượng và thích thú về những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết, khiến họ muốn tự mình tìm hiểu sâu về những câu chuyện ấy. Hình thức truyện tranh với nhịp kể nhanh, giàu hình ảnh và khả năng truyền tải cảm xúc mạnh mẽ cũng đã đưa truyện dân gian đến với công chúng một cách tự nhiên. Tác phẩm không đơn giản hóa giá trị truyền thống mà dựa trên nền tảng ấy để tìm một hình thức thể hiện phù hợp với xu hướng tiếp nhận thông tin hiện nay.
Chính những yếu tố ấy đã giúp bộ truyện vô cùng được đón nhận. Cảm hứng ấp ủ từ năm lớp 10 với câu chuyện Tấm Cám được kể trong sách giáo khoa, đã 7 năm kể từ khi tác giả Phyllocactus bắt đầu vẽ tác phẩm.
Đến nay, bộ truyện đã được xuất bản thành 3 tập sách. Đồng Vọng Dân Gian đã đưa những câu chuyện xưa trở lại trong đời sống một cách gần gũi, nhẹ nhàng, không phô trương, ép buộc.
Sự sáng tạo trong tác phẩm không tùy tiện thay đổi hay phủ nhận nguyên tác. Những cải biên của bộ truyện được xây dựng từ chính chất liệu của truyện dân gian Việt Nam, giữ lại tinh thần, bối cảnh văn hóa và những giá trị cốt lõi của các câu chuyện.
Kỳ Mộng Dân Gian hay Đồng Vọng Dân Gian đều nỗ lực cân bằng giữa đổi mới và truyền thống. Sự thành công của hai dự án đã cho thấy truyện dân gian hoàn toàn có thể tiếp tục sống trong đời sống đương đại mà không đánh mất bản sắc. Và LED Mapping, truyện tranh hay bất kỳ hình thức nào cũng chỉ là phương tiện. Tất cả đều nhằm giúp người trẻ có thể tìm thấy một "ngôn ngữ" mới để kể lại những câu chuyện cũ, để gìn giữ, bảo tồn và lưu truyền những văn hóa dân gian.
Văn hóa dân gian là dòng chảy âm thầm nhưng bền bỉ trong ký ức cộng đồng. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng- Phó Trưởng bộ môn Văn học Việt Nam 1, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cố vấn chuyên môn của dự án “Kỳ Mộng Dân Gian”, ký ức ấy có thể được tiếp nối nhưng cũng có thể bị đứt gãy nếu không tìm được cách truyền tải phù hợp với bối cảnh hiện nay.
Theo thầy, thách thức lớn nhất khi đưa truyện dân gian vào các hình thức nghệ thuật hiện đại không chỉ nằm ở công nghệ hay kỹ thuật thể hiện, mà còn ở khoảng cách tiếp nhận giữa văn hóa truyền thống với người trẻ ngày nay.
Đó cũng là lý do trong quá trình thực hiện Kỳ Mộng Dân Gian, nhóm đã lựa chọn các di sản truyền miệng tiêu biểu, tìm ngữ liệu, thẩm định và so sánh các dị bản để chọn những bản kể đáng tin cậy, phổ biến và có giá trị.
Theo thầy Hùng, khi kể lại truyện dân gian bằng một ngôn ngữ khác - ngôn ngữ của ánh sáng, hình ảnh và âm thanh - điều quan trọng là phải chắt lọc được phần cốt lõi, tinh hoa và mang tính đại diện. Công việc này đòi hỏi tri thức liên ngành, từ văn học dân gian, mỹ thuật truyền thống, biểu tượng văn hóa đến tâm lý tiếp nhận của công chúng và ngôn ngữ trình diễn đương đại. .
Là người trực tiếp thực hiện, sinh viên Ngô Quỳnh Chi cũng cho rằng việc cân bằng giữa sáng tạo và bảo tồn là điều khó nhất.
Chính vì vậy, người trẻ thực hiện việc “làm mới” cách kể chuyện dân gian càng phải cẩn thận, tỉ mỉ. Giờ đây, họ không chỉ là người tiếp nhận mà còn là người trực tiếp lưu truyền những giá trị ấy.
“Thế hệ trẻ có vai trò chủ đạo trong việc gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam, vừa phải bảo tồn, chọn lọc, vừa phải liên tục sáng tạo, đổi mới”, sinh viên Ngô Quỳnh Chi chia sẻ. Họ có lợi thế về công nghệ, tư duy sáng tạo và khả năng nắm bắt xu hướng, đồng thời phải trau dồi kiến thức nền táng đúng đắn, chính xác.
Người trẻ cần đảm bảo sáng tạo một cách có trách nhiệm. Họ không được tùy tiện thay đổi giá trị di sản hay tạo nên những phiên bản gây tranh cãi chỉ để thu hút sự chú ý. Có như vậy, mỗi dự án, mỗi tác phẩm mới giúp những câu chuyện dân gian tiếp tục được lắng nghe, được yêu thích và được truyền lại cho những thế hệ sau.
Một ngày nào đó, trẻ em sẽ không còn nghe truyện cổ bên chiếc võng hay qua lời ru của bà như những thế hệ trước. Nhưng rồi những câu chuyện ấy vẫn hiện diện trong một cuốn truyện tranh, một không gian LED Mapping hay bất kỳ hình thức sáng tạo nào. Khi ấy, văn hóa dân gian vẫn là mạch nguồn dồi dào nuôi dưỡng cái nôi tâm hồn dân tộc. Không quan trọng bằng hình thức nào, những câu chuyện dân gian vẫn được lưu truyền qua muôn thế hệ người Việt.
