Sách giáo khoa là học liệu thiết yếu, có vai trò quan trọng trong việc tổ chức dạy học, thực hiện chương trình giáo dục phổ thông. Vì vậy, tình trạng sản xuất, buôn bán, phát hành sách giáo khoa giả, sách in lậu không chỉ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, gây thiệt hại cho các đơn vị xuất bản, phát hành hợp pháp, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của học sinh, phụ huynh, giáo viên và chất lượng giáo dục.
Với tinh thần đặt quyền lợi người học lên hàng đầu, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh luôn chủ động phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan nhằm đảm bảo giáo viên, học sinh được tiếp cận đầy đủ sách giáo khoa chính thống, chất lượng, phục vụ hiệu quả việc dạy và học.
Sách giáo khoa giả, sách lậu gây ra nhiều tác động tiêu cực
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, ông Đỗ Minh Tuệ - Phó Trưởng phòng, Phòng Giáo dục Trung học, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh khẳng định, tình trạng sách giáo khoa giả, sách in lậu gây ra nhiều tác động tiêu cực - cả trực tiếp và gián tiếp, đối với công tác quản lý giáo dục, hoạt động dạy học trong nhà trường cũng như quyền lợi chính đáng của học sinh và phụ huynh.
Trước hết, đối với cơ quan quản lý giáo dục, sách giáo khoa giả làm phát sinh thêm yêu cầu trong công tác chỉ đạo, tuyên truyền, kiểm tra, hướng dẫn các cơ sở giáo dục, giáo viên, học sinh và phụ huynh sử dụng sách giáo khoa từ nguồn phát hành hợp pháp, bảo đảm chất lượng.
Tình trạng này cũng ảnh hưởng đến môi trường giáo dục lành mạnh, gây nhiễu loạn thông tin về nguồn cung ứng sách giáo khoa, làm gia tăng nguy cơ học sinh tiếp cận phải học liệu kém chất lượng.
Bên cạnh đó, đối với các nhà trường, sách giáo khoa giả có thể gây khó khăn trong tổ chức dạy học. Đối với học sinh và phụ huynh, việc mua phải sách giáo khoa giả vừa gây thiệt hại về kinh tế, vừa tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến kết quả học tập.
Sách giáo khoa giả thường có chất lượng giấy, mực in, màu sắc, hình ảnh không bảo đảm; có trường hợp bị mờ, nhòe, sai màu, thiếu trang, lộn trang hoặc sai lệch nội dung. Những lỗi này ảnh hưởng đến việc tiếp nhận kiến thức của học sinh, gây khó khăn cho giáo viên trong quá trình giảng dạy, giao bài, hướng dẫn học sinh tự học, kiểm tra và đánh giá.
Ở góc độ xã hội, sách giáo khoa giả còn làm tổn hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của các tác giả, nhà xuất bản, đơn vị phát hành chân chính; làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng vào thị trường sách giáo khoa và ảnh hưởng đến nỗ lực đổi mới giáo dục.
“Vì vậy, phòng, chống sách giáo khoa giả không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành xuất bản hay lực lượng chức năng, mà là trách nhiệm chung của các cơ quan quản lý, nhà trường, gia đình và toàn xã hội”, Phó Trưởng phòng, Phòng Giáo dục Trung học, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh nhấn mạnh.
Ông Đỗ Minh Tuệ cho biết thêm, thời gian qua, công tác phối hợp giữa ngành giáo dục và các lực lượng chức năng đã ghi nhận những kết quả tích cực. Trong đó, Công an tỉnh Bắc Ninh đã phát hiện, khởi tố vụ án và khởi tố các bị can liên quan đến đường dây sản xuất, buôn bán sách giáo khoa giả quy mô lớn, hoạt động trên nhiều tỉnh, thành phố.
Cụ thể, từ ngày 29/7 đến 03/8/2025, lực lượng chức năng tiến hành khám xét khẩn cấp 8 địa điểm, triệu tập làm việc với 12 đối tượng liên quan tại Bắc Ninh và Hà Nội. Qua khám xét xưởng in, kho chứa, các cửa hàng sách, lực lượng công an phát hiện và thu giữ 2.300 thùng carton chứa hơn 185.000 bản sách giáo khoa tiếng Anh giả trị giá hơn 8 tỷ đồng; 27 bản kẽm dùng để in sách giả, một máy in màu, hai ô tô tải và nhiều vật liệu, thiết bị phục vụ sản xuất, vận chuyển sách giả. Tổng giá trị tang vật bị niêm phong phục vụ điều tra ước tính khoảng 15 tỷ đồng.
“Kết quả xử lý nêu trên có ý nghĩa cảnh báo, răn đe, góp phần nâng cao nhận thức của các tổ chức, cá nhân trong hoạt động in ấn, phát hành, kinh doanh sách giáo khoa. Tuy nhiên, tình trạng sách giả, sách in lậu vẫn còn tiềm ẩn nguy cơ diễn biến phức tạp, nhất là trên môi trường mạng.
Vì vậy, công tác phòng, chống cần được thực hiện thường xuyên, liên tục, kết hợp giữa tuyên truyền, phòng ngừa, kiểm tra, phát hiện và xử lý nghiêm vi phạm”, ông Tuệ thông tin.
Cũng theo ông Tuệ, trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh luôn chỉ đạo các cơ sở giáo dục thực hiện nghiêm các quy định về lựa chọn, sử dụng sách giáo khoa, đồng thời phối hợp với các cơ quan chức năng đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nhận diện và phòng ngừa sách giáo khoa giả, sách in lậu.
Sở tập trung nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh và phụ huynh về tác hại của sách giả; khuyến khích phụ huynh mua sách qua các kênh phát hành chính thống, có nguồn gốc rõ ràng. Bên cạnh đó, các nhà trường được yêu cầu công khai danh mục sách giáo khoa sử dụng, bảo đảm minh bạch thông tin và không để xảy ra tình trạng ép buộc học sinh mua sách trái quy định.
Sở cũng phối hợp cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng khi cần thiết, kịp thời phản ánh các dấu hiệu bất thường về nguồn sách, đồng thời phối hợp với nhà xuất bản, đơn vị phát hành hướng dẫn giáo viên, phụ huynh và học sinh nhận diện sách thật thông qua tem chống giả, mã xác thực, mã QR và các dấu hiệu nhận diện chính thức khác.
Sở thực hiện nhiều biện pháp ngăn ngừa, giúp phụ huynh nhận biết sách giáo khoa giả
Với vai trò cơ quan quản lý, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh xác định triển khai nhiệm vụ phòng chống sách giáo khoa giả theo hướng lấy phòng ngừa làm trọng tâm, đồng thời phối hợp với các cơ quan chức năng trong công tác phát hiện và xử lý vi phạm theo thẩm quyền.
Theo đó, mục tiêu xuyên suốt là bảo đảm học sinh được tiếp cận sách giáo khoa đúng danh mục, bảo đảm chất lượng và có nguồn gốc phát hành hợp pháp; đồng thời nâng cao nhận thức, trách nhiệm của giáo viên, phụ huynh và học sinh trong việc lựa chọn, mua sắm và sử dụng sách giáo khoa.
“Trước mỗi năm học mới, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh đều chỉ đạo các cơ sở giáo dục thực hiện nghiêm nhiều giải pháp nhằm ngăn ngừa nguy cơ sách giả, sách in lậu xâm nhập vào trường học. Trong đó, các nhà trường phải công khai đầy đủ, kịp thời danh mục sách giáo khoa được sử dụng theo quy định để phụ huynh và học sinh chủ động chuẩn bị.
Sở cũng hướng dẫn phụ huynh lựa chọn mua sách tại các nhà sách, công ty sách - thiết bị trường học, đơn vị phát hành được ủy quyền hoặc các kênh phân phối chính thống, uy tín; đồng thời cảnh báo phụ huynh không mua sách trôi nổi, không rõ nguồn gốc, không có hóa đơn, chứng từ hoặc được rao bán với mức giá thấp bất thường trên mạng xã hội.
Đồng thời, Sở quán triệt các cơ sở giáo dục và đội ngũ giáo viên thực hiện đúng quy định về giới thiệu và hướng dẫn sử dụng sách giáo khoa; tuyệt đối không ép buộc học sinh mua sách theo hình thức tập trung trái quy định, không để phát sinh tiêu cực hay lợi ích nhóm trong hoạt động cung ứng sách giáo khoa và tài liệu tham khảo.
Cùng với đó, các nhà trường được yêu cầu tăng cường tuyên truyền thông qua các cuộc họp phụ huynh, sinh hoạt chuyên môn, website, bảng tin và các kênh thông tin chính thức nhằm nâng cao nhận thức về tác hại của sách giáo khoa giả cũng như hướng dẫn phụ huynh cách nhận diện sách có nguồn gốc hợp pháp”, Phó Trưởng phòng, Phòng Giáo dục Trung học, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh chia sẻ.
Về việc phân biệt sách giáo khoa thật và giả, Phó Trưởng phòng, Phòng Giáo dục Trung học, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh khuyến cáo giáo viên, phụ huynh và học sinh cần kiểm tra kỹ các dấu hiệu nhận diện cơ bản như chất lượng bìa sách, màu sắc, logo, tên nhà xuất bản, tên tác giả, thông tin bản quyền, mã số sách, mã vạch, chất lượng giấy, chất lượng mực in cũng như độ sắc nét của chữ và hình ảnh.
Đối với những ấn phẩm có tem chống giả, mã QR, mã xác thực hoặc mã truy cập học liệu điện tử, người sử dụng cần thực hiện kiểm tra theo đúng hướng dẫn của nhà xuất bản và đơn vị phát hành, không nên chỉ dựa vào hình thức bên ngoài bởi các đối tượng làm giả ngày càng sử dụng thủ đoạn tinh vi hơn.
Phụ huynh và học sinh cũng được lưu ý cần đặc biệt cảnh giác với các sản phẩm được rao bán trên môi trường mạng với mức giá thấp bất thường, không công khai thông tin đơn vị bán hàng, không có hóa đơn, chứng từ hoặc không cam kết về nguồn gốc xuất xứ.
“Khi phát hiện sách giáo khoa có dấu hiệu bất thường như in mờ, nhòe, sai màu, thiếu trang, lộn trang, sai nội dung hoặc tem, mã xác thực có dấu hiệu giả mạo, người dân cần kịp thời thông báo cho nhà trường, đơn vị phát hành hoặc cơ quan chức năng để được kiểm tra, xác minh và xử lý theo quy định”, ông Đỗ Minh Tuệ nói thêm.
Để ngăn chặn, kiểm soát và từng bước đẩy lùi tình trạng sản xuất, buôn bán, sử dụng sách giáo khoa giả, Phó Trưởng phòng, Phòng Giáo dục Trung học, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh kiến nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và tăng cường chế tài xử lý đối với các hành vi vi phạm, đặc biệt là những trường hợp có quy mô lớn, tái phạm hoặc gây hậu quả nghiêm trọng.
Ngoài ra, cần đẩy mạnh công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động in ấn, lưu thông và phát hành sách, nhất là vào thời điểm trước năm học mới; đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý đối với các sàn thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng giả, hàng vi phạm bản quyền.
Sở cũng đề xuất tăng cường ứng dụng công nghệ trong phòng, chống sách giáo khoa giả thông qua tem chống giả công nghệ cao, mã QR xác thực, hệ thống truy xuất nguồn gốc và cơ sở dữ liệu kết nối giữa nhà xuất bản, đơn vị phát hành với người tiêu dùng. Bên cạnh đó, các nhà xuất bản và đơn vị phát hành cần bảo đảm nguồn cung sách giáo khoa đầy đủ, ổn định, đúng giá niêm yết, đồng thời mở rộng mạng lưới phân phối chính thống để phụ huynh, học sinh dễ dàng tiếp cận sách thật.
Theo ông Đỗ Minh Tuệ, công tác truyền thông cũng cần được duy trì thường xuyên, với nội dung dễ hiểu, dễ tiếp cận, giúp phụ huynh và học sinh nhận thức rõ việc sử dụng sách giáo khoa chính hãng không chỉ bảo vệ quyền lợi học tập mà còn góp phần xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, tôn trọng bản quyền và thượng tôn pháp luật.
“Thời gian tới, Sở sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan để tuyên truyền, hướng dẫn, kiểm tra, nắm bắt tình hình; đồng thời chỉ đạo các cơ sở giáo dục thực hiện nghiêm quy định về sử dụng sách giáo khoa, bảo đảm quyền lợi của học sinh, phụ huynh và chất lượng giáo dục trên địa bàn tỉnh”, Phó Trưởng phòng, Phòng Giáo dục Trung học, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh nhấn mạnh.
