Công trình Di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh (phường Bắc Gianh, Quảng Trị) không chỉ góp phần bảo tồn giá trị lịch sử, mà còn tạo dựng không gian văn hóa có giá trị lâu dài, phục vụ cộng đồng và các thế hệ mai sau.

Di tích lịch sử Bến phà Gianh nằm trên Quốc lộ 1A tại km 625+500, nối liền hai bờ sông Gianh. Bến phà được xây dựng lần đầu vào năm 1886 và khôi phục năm 1954, nơi đây từng là điểm giao thông huyết mạch trong kháng chiến chống Mỹ, được ví như “tọa độ lửa”, nơi hàng trăm cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh để giữ vững mạch máu giao thông chi viện cho chiến trường.

“Vượt nắng thắng mưa”, chỉ sau hơn 60 ngày, vùng đất năm xưa giờ đã khoác lên mình diện mạo mới. Di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh đã được tôn tạo, chỉnh trang đồng bộ trên diện tích 2,8 ha với nhiều hạng mục khang trang như: Đền tưởng niệm, nhà trưng bày, nhà đón tiếp, khuôn viên cảnh quan xanh mát, cùng nhiều hạng mục phục dựng như cầu bán nguyệt, phà sắt và mô hình con thuyền không số.

Khu vực đền tưởng niệm được thiết kế theo kiểu kiến trúc hai mái truyền thống, phía trước nổi bật với bức phù điêu rồng uy nghi, tạo điểm nhấn trang trọng cho tổng thể không gian. Bên trong đền được chạm khắc tinh xảo đến từng chi tiết, nổi bật là bức hoành phi sơn son thiếp vàng, góp phần tôn lên vẻ linh thiêng và cổ kính. Toàn bộ khu vực di tích được nâng nền gần 2m, tạo mặt bằng rộng rãi, khắc phục tình trạng ngập úng trước đây.

Đặc biệt, điểm nhấn của dự án là mô hình thuyền gỗ hai đáy được phục dựng theo tỷ lệ 1:1 – chiếc thuyền đầu tiên xuất phát từ Cảng Gianh năm 1960, mở đầu tuyến vận tải chiến lược Hồ Chí Minh trên biển. Thuyền dài 13,5 m, rộng 3,6 m, cao 2,3 m, nặng khoảng 20 tấn, được thiết kế hai đáy.

Trong lịch sử, chiếc thuyền thuộc Tiểu đoàn 603 được thành lập và hoạt động bí mật tại khu vực sông Gianh, theo quyết định của Quân ủy Trung ương về xây dựng tuyến chi viện Bắc – Nam trên biển. Chiếc thuyền đã góp phần đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển – biểu tượng của ý chí, lòng quả cảm và khát vọng độc lập, tự do của dân tộc.

Không gian trưng bày không chỉ mang giá trị lưu giữ mà còn là nơi khơi dậy cảm xúc, hun đúc lòng yêu nước. Bên cạnh đó, những hiện vật như: mảnh bom, bi đông, vỏ đạn, dụng cụ sinh hoạt… mỗi hiện vật, mỗi bức ảnh tại đây đều như một lát cắt lịch sử, giúp người xem hình dung rõ hơn về những năm tháng gian khổ nhưng đầy hào hùng.

Toàn bộ công trình được triển khai từ nguồn kinh phí xã hội hóa. Việc huy động nguồn lực từ cộng đồng cho thấy sự chung tay của các tổ chức, cá nhân trong công tác bảo tồn di sản, đồng thời mở ra hướng tiếp cận bền vững, gắn kết giữa bảo tồn và phát huy giá trị trong thực tiễn. Qua đó, di tích không chỉ là nơi tưởng niệm mà còn trở thành điểm đến giáo dục truyền thống, góp phần lan tỏa giá trị lịch sử trong đời sống hiện đại.

Việc khánh thành Di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh sẽ mở ra một không gian kết nối giữa ký ức lịch sử và đời sống hiện tại, nơi các giá trị của quá khứ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và trở thành nguồn cảm hứng cho sự phát triển của các thế hệ hôm nay và mai sau.

Việc tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt bến phà Gianh không chỉ thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” mà còn mở ra không gian kết nối giữa ký ức lịch sử và cuộc sống hiện tại, nơi thông điệp về khát vọng hòa bình – độc lập được gìn giữ, lan tỏa và trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển của các thế hệ mai sau.