Nhân dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam - Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội - đã chia sẻ những giá trị cốt lõi, không thể thay thế của người thầy trong bối cảnh công nghệ số ngày càng phát triển và tham gia sâu rộng vào các hoạt động giáo dục.
Phóng viên: Thưa Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam, khi trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng giáo dục số ngày càng tham gia sâu vào việc truyền đạt kiến thức và cá nhân hóa học tập, đâu là những giá trị cốt lõi không thể thay thế của người thầy?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam: Khó khăn lớn nhất của người thầy trong kỷ nguyên số là có rất nhiều câu trả lời đã có sẵn và có thể xuất hiện ngay lập tức. Việc có một câu trả lời trôi chảy, một bài văn hay hay thành tích tốt lúc này chưa chắc đã phản ánh đúng và đủ năng lực thực chất của người học.
Vì vậy, nhiệm vụ cốt lõi của người thầy là làm sao để quá trình dạy học thúc đẩy được tư duy sâu và tư duy bậc cao của học trò.
Trong một kỷ nguyên “thừa lời giải”, chân dung nhà giáo được định vị lại và trở nên quan trọng hơn bao giờ hết ở khả năng thấu hiểu học trò. Người thầy phải nhìn ra được đằng sau một câu trả lời đúng và trôi chảy kia, đâu là điểm mà học trò chưa nắm được bản chất vấn đề; đằng sau một sự ngập ngừng là việc các em chưa hiểu bài hay đang gặp rào cản tâm lý nào khác.
Từ sự thấu hiểu đó, nhà giáo phải đưa ra phán đoán sư phạm để thiết kế lại hoạt động giảng dạy, giúp người học có thể tư duy một cách sâu sắc hơn, phản biện lại những thông tin đầu vào do AI cung cấp. Dựa trên nền tảng kiến thức đó, người học biết tự lập luận và cuối cùng đưa ra quyết định có trách nhiệm. Đây chính là những giá trị cốt lõi của người thầy mà đến nay AI vẫn chưa thể thay thế được.
Phóng viên: Trường Đại học Giáo dục đã đưa ra đề xuất tái cấu trúc chương trình đào tạo đại học tích hợp AI theo mô hình 4 tầng và hiện thực hóa triết lý này như thế nào?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam: Khung năng lực AI 4 tầng đang được nhà trường triển khai đồng bộ. Thứ nhất, trang bị khung năng lực AI nền tảng bắt buộc đối với toàn bộ sinh viên. Người học không chỉ dừng lại ở việc biết thao tác trên các công cụ mới nhất, mà phải hình thành năng lực làm chủ công nghệ, nhận diện rõ điểm mạnh, điểm yếu của AI cũng như cách thức vận dụng hiệu quả vào thực tiễn chuyên môn. Thứ hai, tích hợp AI gắn với chuyên môn sâu, gắn với từng lĩnh vực đặc thù và chuyên ngành đào tạo cụ thể của sinh viên. Thứ ba, ứng dụng AI, khai thác công nghệ như một “đòn bẩy” phục vụ các hoạt động nghiên cứu khoa học và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Thứ tư, hình thành tư duy phản biện, chuẩn mực đạo đức và trách nhiệm giải trình trong quá trình sử dụng AI để đưa ra các quyết định chuyên môn.
Trong bối cảnh công nghệ không ngừng phát triển, người thầy càng cần chủ động nâng cao năng lực công nghệ thông tin và làm chủ AI để dẫn dắt, hỗ trợ người học đạt hiệu quả cao nhất.
Đó cũng là một triết lý trung tâm của nhà trường. Trong giai đoạn vừa qua, nhà trường đào tạo theo mô hình TPACK (Technological, Pedagogical and Content Knowledge) - là sự giao thoa của 3 thành phần kiến thức nền tảng: kiến thức nội dung dạy-học, kiến thức công nghệ, kiến thức phương pháp sư phạm số và ứng dụng AI để nâng cao hiệu quả.
Theo Báo cáo quốc gia Chương trình đánh giá quốc tế về dạy và học (TALIS) chu kì 2024, trong nhóm giáo viên đã sử dụng AI, có gần 95% giáo viên cho biết đã vận dụng công cụ này để thiết kế giáo án hoặc hoạt động giáo dục.
Xu hướng “giảm tải nhận thức” (cognitive offloading - sử dụng các công cụ để chuyển “gánh nặng” tư duy của con người ra bên ngoài) khiến nhiều người dễ “phó mặc”, giao việc cho AI như “trợ lý” nhưng đôi khi AI lại biến thành “ông chủ” dẫn dắt mọi suy nghĩ mà thiếu đi sự phản biện.
Nhà trường đã ban hành văn bản hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm đối với cán bộ, giảng viên và người học, quy định rõ phần nào được phép dùng, phần nào chỉ được tham khảo và phần nào bị cấm tuyệt đối.
Hiện tại, một số ứng dụng trí tuệ nhân tạo giúp giảm tải đáng kể áp lực hành chính cho đội ngũ nhà giáo trong khâu biên soạn bộ câu hỏi và thiết kế các hình thức kiểm tra, đánh giá; song quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về giảng viên.
Cả thầy và trò nhà trường đều phải làm gương về sự trung thực học thuật: mọi sản phẩm có sử dụng AI đều phải được tuyên bố, báo cáo minh bạch.
Phóng viên: Cụ thể hơn, nhà trường đã đổi mới quy trình thực hành sư phạm cùng công tác kiểm tra, đánh giá năng lực sinh viên như thế nào, thưa thầy?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam: Nhà trường đã chuyển dịch mạnh mẽ từ đánh giá tổng kết cuối kỳ (summative) sang đánh giá quá trình (formative) qua nhiều mốc khác nhau, kết hợp đánh giá của giảng viên, sinh viên tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng trong nhóm.
Đặc biệt, để ngăn ngừa việc lạm dụng AI làm “thui chột” tư duy, các bài luận hoặc bài tập kỹ năng cao đều kết hợp chặt chẽ với kiểm tra vấn đáp. Ngay cả khi sinh viên trung thực khai báo phần dùng AI, giảng viên vẫn cần phỏng vấn trực tiếp để kiểm chứng xem người học có thực sự hiểu sâu sắc vấn đề hay không.
Bên cạnh đó, nhiều học phần được đánh giá trực tiếp trên sản phẩm thực tế: sinh viên sư phạm phải trình diễn một tiết giảng thực, quay phim lại để thầy cô “mổ băng” phân tích quá trình dạy học; sinh viên ngành tham vấn học đường phải thực hành trực tiếp một ca điển hình hoặc đóng vai để chấm điểm… Qua đó, sẽ bộc lộ năng lực thực chất của sinh viên.
Hiện nay, nhà trường đã phát triển một ứng dụng chuyên biệt không chỉ dừng lại ở việc đánh giá mức độ hoàn thành của từng học phần riêng lẻ, mà còn đo lường toàn diện khả năng đáp ứng chuẩn đầu ra của cả chương trình đào tạo (từ kiến thức, kỹ năng, năng lực tự chủ và trách nhiệm cho đến các phẩm chất bổ trợ như ngoại ngữ, giao tiếp, tư duy phản biện, hội nhập, công nghệ thông tin và sử dụng AI).
Nhờ đó, khi tốt nghiệp, mỗi sinh viên đều được lượng hóa cụ thể mức độ đạt chuẩn trên 2 tầng: từng học phần và cả chương trình đào tạo.
Phóng viên: Thực tế chuyển đổi số giáo dục hiện nay vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa vùng thuận lợi và khó khăn. Với vai trò tiên phong nghiên cứu khoa học giáo dục và bồi dưỡng đội ngũ, Trường Đại học Giáo dục có những giải pháp, mô hình hỗ trợ nào giúp giáo viên ở địa bàn khó khăn giải quyết “bài toán” này?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam: Mỗi năm, nhà trường tổ chức đào tạo, bồi dưỡng năng lực số và AI cho khoảng 5.000-6.000 lượt học viên trên cả nước.
Thực tế triển khai cho thấy, giáo viên vùng khó đối mặt với 3 rào cản lớn: thiếu thiết bị; hạn chế về khả năng, năng lực tiếp cận ban đầu và sử dụng AI; thiếu sự hỗ trợ khi gặp vướng mắc sau tập huấn.
Để tháo gỡ, nhà trường áp dụng mô hình bồi dưỡng linh hoạt với 3 giải pháp chính: Xây dựng một hệ thống học liệu số và cấp tài khoản trên hệ thống quản lý học tập (LMS) cho tất cả giáo viên, cung cấp ít nhất trong thời gian một năm để thầy cô chủ động truy cập và có thể học lại theo nhịp độ cá nhân.
Kết hợp giữa học trực tiếp và trực tuyến, các học liệu được thiết kế với dung lượng nhẹ để dễ dàng tải về máy tính, kèm theo các bài giảng in giấy để thầy cô vẫn có thể tiếp cận và học tập ngay cả khi gặp sự cố về đường truyền Internet.
Xây dựng mạng lưới cố vấn và nhóm đồng đẳng. Trong mỗi khóa học đều thành lập các nhóm đồng đẳng có trưởng nhóm (cố vấn học tập) phụ trách giải đáp thắc mắc, đồng thời huy động giảng viên tại khu vực và các giáo viên có điều kiện tốt hơn cùng hỗ trợ lẫn nhau.
Quá trình triển khai vẫn còn đối mặt với không ít khó khăn, đặc biệt là các rào cản về hạ tầng hệ thống, kết nối mạng và kinh phí duy trì. Tuy nhiên, hiệu quả tập huấn sẽ được nâng cao rõ rệt nếu có sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ với chính quyền và ngành giáo dục địa phương.
Bởi, nếu việc tập huấn chỉ triển khai theo gói dự án - nhà trường đến đào tạo xong rồi dừng lại, thiếu sự đồng hành tận tâm và nền tảng duy trì từ phía đối tác địa phương - thì hiệu quả thực tế sẽ không cao.
Nâng cao năng lực số đòi hỏi quyết tâm chung; theo đó, địa phương cần có những cơ chế hỗ trợ thiết thực, thậm chí áp dụng hình thức giao nhiệm vụ gắn với chỉ số đánh giá hiệu quả công việc (KPI) để tạo động lực cho giáo viên.
Phóng viên: Bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ cũng đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải mở rộng hợp tác quốc tế nhằm phát triển hệ sinh thái giáo dục hiện đại. Thầy nhìn nhận ra sao về cơ hội và thách thức của giáo dục Việt Nam cũng như nhà trường trong việc tiệm cận chuẩn khu vực và quốc tế?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam: Hội nhập quốc tế mở ra cơ hội lớn để giáo dục Việt Nam cập nhật nhanh chóng các chuẩn mực hiện đại, từ mô hình đào tạo tích hợp công nghệ đến phương pháp quản trị và nghiên cứu khoa học.
Tại Trường Đại học Giáo dục, chúng tôi đang hiện thực hóa theo 3 hướng chính:
Thứ nhất, triển khai dự án tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai vào các chương trình đào tạo. Đối với các ngành Sư phạm mầm non, tiểu học và các ngành khoa học tự nhiên, đã có một nhánh đào tạo chương trình bằng tiếng Anh; thầy cô dạy bằng tiếng Anh, cung cấp thuật ngữ bằng tiếng Anh, yêu cầu chuẩn đầu ra là sinh viên tốt nghiệp có thể dạy được một số học phần chuyên môn bằng tiếng Anh.
Thứ hai, hội nhập quốc tế ở khía cạnh năng lực sử dụng AI. Nhà trường đã triển khai theo khung 4 tầng và ứng dụng vào tham vấn trị liệu, phân tích dữ liệu giáo dục.
Thứ ba, năng lực nghiên cứu đáp ứng chuẩn mực quốc tế, thể hiện qua việc sinh viên tích cực tham gia giao lưu học thuật và ứng dụng AI để thực hiện các công trình nghiên cứu đạt tầm vóc quốc tế. Về phía nhà trường, nhiều hoạt động thúc đẩy hội nhập cũng được triển khai mạnh mẽ như tổ chức các cuộc thi, trao đổi chuyên môn và tạo điều kiện cho sinh viên đồng hành cùng giảng viên tại các seminar, hội thảo quốc tế.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở sự chênh lệch về năng lực ngoại ngữ và khả năng làm chủ công nghệ của đội ngũ. Ngoài ra, năng lực tiếp thu kiến thức bằng tiếng Anh của người học ở giai đoạn đầu cũng đòi hỏi giảng viên phải linh hoạt giải thích thuật ngữ bằng tiếng Việt để đảm bảo hiệu quả truyền đạt.
Ngay tại nhà trường, để triển khai giảng dạy các học phần chuyên môn bằng tiếng Anh, chúng tôi phải phân loại giảng viên thành 3 nhóm: nhóm đã đáp ứng năng lực (tốt nghiệp chương trình đào tạo nước ngoài, có thể giảng dạy ngay); nhóm chuẩn bị đáp ứng năng lực (đang được cử đi học văn bằng 2 ngoại ngữ để sẵn sàng lên lớp dạy song ngữ); và nhóm cần bồi dưỡng, nâng cao năng lực (cán bộ trẻ từng tốt nghiệp ở nước ngoài, giỏi ngoại ngữ nhưng cần bồi dưỡng thêm chuyên môn - nhóm này chủ yếu hỗ trợ, trợ giảng và biên soạn tài liệu, slide song ngữ giúp các giảng viên khác).
Nhà trường cũng cố gắng tăng cường nhóm giảng viên có thể sẵn sàng giảng dạy bằng tiếng Anh trong tương lai.
Phóng viên: Nhân dịp kỷ niệm ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, thầy muốn gửi gắm thông điệp gì tới các giảng viên đang làm công tác đào tạo sư phạm cũng như các sinh viên nhà trường?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam: Trong bối cảnh công nghệ thông tin và AI thay đổi từng ngày, điều đầu tiên tôi muốn nhắn nhủ tới các đồng nghiệp và các bạn sinh viên sư phạm là mỗi nhà giáo phải trở thành một tấm gương về tinh thần học tập suốt đời và học hỏi liên tục.
Thứ hai, người thầy phải luôn là nguồn động lực truyền cảm hứng để người học tìm thấy niềm vui trên hành trình học tập, khám phá tri thức và tin rằng học tập là yếu tố giúp tri thức biến thành giá trị phục vụ cuộc sống và cộng đồng tốt hơn.
Quan trọng hơn cả, những người làm nghề giáo phải luôn có niềm tin rằng, cho dù AI có phát triển đến đâu, nghề giáo viên vẫn không thể bị thay thế. Chính phẩm chất và nhân cách của người thầy sẽ ngày càng trở nên đáng quý, là “kim chỉ nam” định hướng cho nỗ lực phấn đấu và là nguồn động viên khích lệ cho mọi thế hệ người học.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam về những chia sẻ sâu sắc trên!