Theo Thông tư số 94/2026/TT-BGDĐT quy định tiêu chuẩn, tiêu chí và việc đánh giá mức độ triển khai việc thực hiện Đề án “Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học”, mức độ triển khai được xác định theo ba mức từ 1 đến 3. Qua đó, bộ tiêu chuẩn, tiêu chí xác định theo từng nhóm trường gồm mầm non, phổ thông (lớp 1 đến 12), cơ sở giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học.
Riêng đối với các cơ sở giáo dục phổ thông, để đạt được mức độ 1 tại tiêu chuẩn số 5, bảng phụ lục II của thông tư này nêu rõ, nhà trường phải có ít nhất một lãnh đạo (hiệu trưởng, phó hiệu trưởng) có năng lực sử dụng tiếng Anh để làm việc trực tiếp với người nước ngoài. Với mức độ 3 (mức độ cao nhất), tiêu chuẩn này yêu cầu tối thiểu phải có ít nhất là 2 người.
Lãnh đạo trường học nêu khó khăn, thách thức khi thực hiện
Liên quan đến việc này, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Nguyễn Văn Hào - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Con Cuông (xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An) cho rằng, đối với các trường học ở khu vực miền núi, việc đáp ứng các tiêu chuẩn này hiện vẫn tương đối khó khăn, thách thức.
Thầy Hào cho biết, quy định trong thông tư cho phép các trường tự đánh giá, tự công nhận mức độ triển khai và không được sử dụng để xếp hạng, xếp loại hoặc làm căn cứ trực tiếp để đánh giá, xếp loại thi đua đối với cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, lãnh đạo trường học này cho rằng, để thực hiện hiệu quả thì cơ quan quản lý nên xem xét và đưa ra kế hoạch thực hiện với thời gian cụ thể để các trường lấy đó làm động lực phấn đấu.
"Không thể phủ nhận rằng, khi người đứng đầu cơ sở giáo dục sở hữu năng lực sử dụng tiếng Anh thành thạo để giao tiếp và làm việc trực tiếp với người nước ngoài sẽ giúp chính bản thân lãnh đạo trường học đó chủ động trong mọi tình huống. Quan trọng nhất là bỏ được khâu trung gian, lãnh đạo nhà trường có thể nắm được toàn bộ nội dung truyền đạt từ đối phương khi giao tiếp mà không sợ sai lệch khi phải phụ thuộc vào đội ngũ phiên dịch.
Hơn nữa, khi làm việc với người nước ngoài, nếu giao lưu trực tiếp bằng tiếng Anh một cách trôi chảy thì đối tác nước ngoài cũng đánh giá cao trình độ, năng lực của người đứng đầu nhà trường. Người nước ngoài cũng có cách đánh giá, nhìn nhận khác về phong cách làm việc của lãnh đạo tại ngôi trường đó.
Tuy nhiên, với các trường ở khu vực miền núi hoặc các vùng từ lâu có nền tảng học tiếng Anh thấp, việc đáp ứng các tiêu chí này cũng là cả một vấn đề lớn. Như tại Trường Trung học cơ sở Con Cuông, lãnh đạo nhà trường hiện cũng chỉ nói tiếng Anh ở mức độ tương đối, về nghe và hiểu vẫn còn hạn chế", thầy Hào cho hay.
Nhận định về nguyên nhân, lãnh đạo Trường Trung học cơ sở Con Cuông cho rằng, có thể là do nền tảng và điều kiện học tiếng Anh của các thầy cô trong diện này trước đây còn hạn chế. Việc học ngoại ngữ chủ yếu là thông qua một số tiết học chính khóa ở trường chứ không có nhiều điều kiện nâng cao ở bên ngoài.
Cùng với đó, không ít trường do không có hoặc ít giáo viên tiếng Anh đạt chuẩn, điều này khiến cho việc trao đổi, giao tiếp hàng ngày để nâng cao vốn kiến thức ngoại ngữ của lãnh đạo nhà trường không đạt như kỳ vọng.
Đó là chưa kể đến việc chính các lãnh đạo trường học ở khu vực miền núi còn phải đang học thêm tiếng của đồng bào dân tộc thiểu số trong vùng để tiếp xúc với phụ huynh hoặc vận động học sinh đi học. Với khối lượng công việc hành chính nhiều, cộng thêm có nhiều ngôn ngữ cần dung nạp khiến cho hiệu quả tiếp thu vốn tiếng Anh đối với các lãnh đạo nhà trường ở những khu vực này rất hạn chế.
Cùng chung quan điểm, thầy Nguyễn Xuân Long - Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học An Châu 2 (xã An Châu, tỉnh Nghệ An) cho rằng, yêu cầu lãnh đạo cơ sở giáo dục sử dụng được tiếng Anh để giao tiếp với người nước ngoài là phù hợp với tinh thần triển khai Kết luận số 91-KL/TW của Bộ Chính trị về việc đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.
Tuy nhiên cũng cần có lộ trình phù hợp và dài hạn áp dụng theo từng nhóm độ tuổi của lãnh đạo nhà trường và theo điều kiện thực tế của địa phương để các nhà trường có những sự điều chỉnh hoặc phương pháp bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý phù hợp.
"Đánh giá một cách công tâm có thể thấy, đây là yêu cầu tương đối cao so với thực trạng đội ngũ cán bộ quản lý tại nhiều cơ sở giáo dục phổ thông hiện nay. Đặc biệt là các trường tiểu học, trung học cơ sở ở khu vực nông thôn hay miền núi, vùng sâu, vùng xa.
Thực tế, phần lớn hiệu trưởng, hiệu phó được đào tạo và trưởng thành từ chuyên môn sư phạm, có kinh nghiệm quản lý giáo dục nhưng không phải ai cũng có điều kiện học tập, rèn luyện và sử dụng tiếng Anh thường xuyên. Nhiều người có chứng chỉ ngoại ngữ nhưng khả năng giao tiếp thực tế, trao đổi công việc trực tiếp với người nước ngoài còn hạn chế.
Nếu xét đến thời điểm Thông tư này có hiệu lực thì có một vấn đề cần nhìn nhận là đa số cán bộ quản lý đều có độ tuổi sinh trước năm 1990. Ở độ tuổi này việc học thêm, tiếp thu tốt ngoại ngữ là không dễ, chưa kể lãnh đạo nhà trường còn nhiều công việc chuyên môn, quản lý khác xen lẫn gây mất tập trung trong quá trình bồi dưỡng.
Bên cạnh đó, một lãnh đạo nhà trường có bằng đại học chuyên môn tiếng Anh hoặc chứng chỉ ngoại ngữ nhưng đã nhiều năm không sử dụng có thể gặp khó khăn khi phải trao đổi trực tiếp với một chuyên gia nước ngoài.
Ngược lại, một hiệu trưởng không có chứng chỉ IELTS hay TOEIC nhưng thường xuyên giao lưu, hợp tác quốc tế và sử dụng tiếng Anh thành thạo trong công việc vẫn có thể đáp ứng bản chất của tiêu chí đã đưa ra.
Vì thế, tôi cho rằng, trong quá trình cơ quan quản lý xác định trường học đạt ở mức độ nào thì không nên đồng nhất tiêu chí này với việc bắt buộc lãnh đạo nhà trường phải có một chứng chỉ tiếng Anh quốc tế cụ thể, mà phải dựa trên đánh giá năng lực giao tiếp hoặc sử dụng tiếng Anh trực tiếp", thầy Long cho hay.
Cần có hướng dẫn, lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế
Theo lãnh đạo Trường Trung học cơ sở Con Cuông, việc nâng cao năng lực sử dụng tiếng Anh cho lãnh đạo trường học vùng núi, vùng khó khăn không thể giải quyết bằng những khẩu hiệu phong trào hay yêu cầu hành chính cứng nhắc, mà đòi hỏi những giải pháp đồng bộ, sát với thực tiễn đời sống cơ sở.
"Trước hết, ngành giáo dục và các địa phương cần thiết kế lại các chương trình bồi dưỡng ngoại ngữ theo hướng linh hoạt và cá nhân hóa. Thay vì chạy theo bằng cấp, các khóa học cần tập trung trực tiếp vào tình huống làm việc thực tế của lãnh đạo các nhà trường, đặc biệt là ở khu vực miền núi và vùng sâu, vùng xa.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc các nền tảng học tập trên điện thoại thông minh với thời lượng ngắn từ 15 đến 20 phút mỗi ngày sẽ phù hợp hơn với quỹ thời gian bận rộn của cán bộ quản lý miền núi.
Song song với đó, cần tạo dựng các hệ sinh thái thực hành thông qua mô hình kết hợp giữa các trường học vùng thuận lợi với trường vùng khó khăn, hoặc kết nối trực tiếp các cụm trường miền núi với các mạng lưới tình nguyện viên quốc tế, sinh viên ngoại ngữ. Khi lãnh đạo nhà trường có cơ hội cọ xát thường xuyên trong một môi trường cởi mở thì việc nâng cao năng lực ngoại ngữ của lãnh đạo nhà trường cũng sẽ hiệu quả hơn", Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Con Cuông nhìn nhận.
Còn theo thầy Hà Văn Hải - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Mỹ Tho (tỉnh Ninh Bình), quy định về việc lãnh đạo nhà trường có khả năng sử dụng tiếng Anh để trực tiếp làm việc với người nước ngoài cần được nhìn nhận ở nhiều khía cạnh, trong đó trước hết phải làm rõ yêu cầu về mức độ sử dụng ngoại ngữ.
Thầy Hải cho rằng, nếu chỉ dừng lại ở giao tiếp thông thường, làm việc cơ bản thì không quá khó, nhưng nếu đòi hỏi cán bộ quản lý phải trao đổi, xử lý những vấn đề chuyên sâu, mang tính chuyên ngành thì đây sẽ là thách thức lớn. Ngay cả với giáo viên tiếng Anh nhưng đã chuyển sang làm công tác quản lý trong thời gian dài, nếu không thường xuyên sử dụng ngoại ngữ thì năng lực cũng có thể mai một.
Đối với Trường Trung học phổ thông Mỹ Tho, thầy Hải cho biết nhà trường hiện có hai cán bộ lãnh đạo, gồm hiệu trưởng và hiệu phó, được đào tạo chuyên ngành tiếng Anh. Cả hai đều trực tiếp tham gia giảng dạy nên vẫn duy trì được khả năng sử dụng ngoại ngữ ở mức tương đối tốt.
Tuy nhiên, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Mỹ Tho cho rằng lợi thế này không phải trường nào cũng có, nhất là với những cơ sở giáo dục có lãnh đạo xuất thân từ các môn học như Toán, Vật lý, Hóa học. Việc yêu cầu những cán bộ quản lý này sử dụng tiếng Anh thành thạo để làm việc trực tiếp với người nước ngoài sẽ không đơn giản.
Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Mỹ Tho lưu ý, cần phân biệt rõ năng lực giao tiếp tiếng Anh thông thường với khả năng sử dụng ngoại ngữ trong các lĩnh vực chuyên môn. Muốn trao đổi chính xác về những vấn đề chuyên sâu, người sử dụng không chỉ cần vốn từ vựng mà còn phải am hiểu kiến thức nền của lĩnh vực đó. Nếu chỉ dựa vào từ điển hoặc khả năng giao tiếp thông thường thì khó bảo đảm sự chính xác trong trao đổi công việc.
Đối với những cơ sở giáo dục chưa có cán bộ lãnh đạo đáp ứng tốt yêu cầu về ngoại ngữ, thầy Hải cho rằng không nên chỉ nhìn nhận năng lực thông qua việc đã tham gia các khóa học hay có chứng chỉ.
“Nhiều cán bộ quản lý có thể từng được đào tạo, có văn bằng, chứng chỉ tiếng Anh nhưng do ít sử dụng trong công việc nên dần quên kiến thức. Họ hoàn toàn có thể học lại và cải thiện năng lực, song điều quan trọng là sau đào tạo phải có môi trường để thực hành thường xuyên.
Đặc biệt, với những trường ở khu vực vùng sâu, vùng xa, ít có cơ hội tiếp xúc, làm việc với người nước ngoài, việc duy trì khả năng sử dụng ngoại ngữ càng khó khăn. Bởi tiếng Anh là kỹ năng cần được rèn luyện liên tục, nếu không thực hành thường xuyên thì rất dễ mai một”, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Mỹ Tho bày tỏ.