Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên, đề xuất nhiều thay đổi về tuyển sinh và tổ chức đào tạo.
Trước đó, Nghị quyết 71 về đột phá giáo dục và đào tạo có đặt ra yêu cầu: "Đổi mới mô hình trường chuyên, trường năng khiếu để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia, mở rộng các lớp chuyên khối STEM/STEAM". Và với dự thảo về tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên với nhiềm điểm thay đổi thu hút sự quan tâm rất lớn.
Nhiều chuyên gia đánh giá, điểm đáng chú ý của dự thảo là định vị lại mục tiêu của trường chuyên theo hướng phát hiện, ươm tạo tài năng, gắn với phát triển toàn diện và định hướng nghề nghiệp sớm. Theo đó, hiệu quả của giáo dục chuyên không chỉ được đánh giá qua số lượng huy chương Olympic hay giải thưởng học sinh giỏi, mà còn ở khả năng phát hiện, nuôi dưỡng những học sinh có tư duy độc lập, đam mê khám phá, năng lực sáng tạo và tiềm năng đóng góp cho xã hội. Cùng với đó, một vấn đề được quan tâm là Nghị quyết 71: "Đổi mới mô hình trường chuyên, trường năng khiếu để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia, mở rộng các lớp chuyên khối STEM/STEAM".
Tổ chức theo khối chuyên cho học sinh thêm cơ hội khám phá năng lực
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh - Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo bày tỏ: "Tôi cho rằng đây là một trong những thay đổi quan trọng và cần thiết nhất của dự thảo, xuất phát từ thực tiễn hệ thống trường chuyên hiện nay.
Với hơn 70 trường chuyên trên cả nước, mỗi năm tuyển hàng chục nghìn học sinh, nhưng chỉ một nhóm nhỏ tham gia các đội tuyển học sinh giỏi và tiếp tục theo đuổi lĩnh vực chuyên sâu tương ứng ở bậc học cao hơn. Phần lớn học sinh lựa chọn những ngành nghề đa dạng. Thực tế này đặt ra câu hỏi liệu mô hình đào tạo tài năng theo từng môn chuyên ngay từ đầu cấp trung học phổ thông có còn phù hợp với nhu cầu của đa số học sinh?
Từng là học sinh chuyên Toán và có nhiều năm gắn bó với các đội tuyển Olympic, tôi luôn trân trọng những giá trị trường chuyên mang lại như môi trường học thuật tốt, đội ngũ thầy cô giỏi và bạn bè cùng đam mê. Tuy nhiên, nhiều bạn bè, học trò của tôi sau này thành công trong những lĩnh vực khác với môn chuyên từng theo học. Điều đó cho thấy giá trị của trường chuyên còn nằm ở nền tảng tư duy, khả năng học tập và cơ hội phát triển lâu dài.
Vì vậy, tôi ủng hộ việc chuyển sang tổ chức theo các khối chuyên rộng hơn. Ở tuổi 14–15, không phải học sinh nào cũng xác định rõ sở trường và định hướng tương lai. Việc tiếp cận nhiều lĩnh vực, tham gia hoạt động liên môn sẽ giúp các em khám phá năng lực, lựa chọn hướng chuyên sâu phù hợp. Điều này không có nghĩa xem nhẹ đào tạo học sinh có năng lực đặc biệt ở từng môn học. Các em vẫn cần được phát hiện, bồi dưỡng chuyên sâu thông qua câu lạc bộ, lớp đội tuyển, thay vì áp dụng mô hình này như khuôn mẫu chung cho tất cả học sinh".
Cùng bàn về vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Bảo Ngọc - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng, Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam cho rằng, tổ chức trường chuyên theo các khối còn tạo điều kiện phát triển tư duy liên ngành, đáp ứng yêu cầu của khoa học, công nghệ và hoạt động nghề nghiệp hiện nay.
Nhiều lĩnh vực đòi hỏi sự kết hợp kiến thức từ các môn học. Chẳng hạn, nghiên cứu trí tuệ nhân tạo cần cả kiến thức Tin học và nền tảng Toán học; công nghệ sinh học đòi hỏi sự kết hợp giữa Sinh học, Hóa học và phân tích dữ liệu. Mô hình khối chuyên vì vậy có thể giúp học sinh hình thành tư duy hệ thống, biết vận dụng kiến thức từ nhiều lĩnh vực để giải quyết vấn đề thực tiễn.
Cách tổ chức này cũng tạo điều kiện để giáo viên phối hợp xây dựng các chủ đề, chuyên đề và dự án liên môn, thay vì hoạt động tương đối độc lập theo từng tổ chuyên môn.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Minh Tú - giáo viên Trường Trung học phổ thông Chuyên Chu Văn An (tỉnh Lạng Sơn), thách thức lớn nhất khi triển khai mô hình khối chuyên là bảo đảm hài hòa giữa tính liên ngành và yêu cầu đào tạo chuyên sâu. Mỗi môn học vẫn có đặc thù riêng về năng khiếu, tư duy và nội dung bồi dưỡng. Học sinh có năng khiếu nổi trội về Vật lí chưa chắc có thế mạnh tương đương ở Hóa học hoặc Sinh học. Vì vậy, cần có cơ chế đánh giá, phân hóa và bồi dưỡng phù hợp để không bỏ lỡ năng lực riêng của từng em.
"Bên cạnh đó, các trường có thể gặp khó khăn trong tuyển sinh, phân lớp, xây dựng thời khóa biểu và bố trí giáo viên khi học sinh lựa chọn các tổ hợp môn chuyên sâu khác nhau. Việc tổ chức hoạt động liên môn, nghiên cứu khoa học cũng đòi hỏi đội ngũ hướng dẫn, cơ sở vật chất và nguồn lực phù hợp. Đây là những điều kiện chưa đồng đều giữa các trường chuyên, nhất là tại địa phương.
Từ thực tiễn giảng dạy, tôi cho rằng đổi mới theo khối chuyên phải đi đôi với bảo đảm chất lượng đào tạo từng môn học. Do đó, cần quy định rõ phương thức tuyển sinh, cơ chế phân hóa, tổ chức lớp học và chương trình bồi dưỡng năng khiếu, đồng thời tạo sự chủ động cho các trường căn cứ vào điều kiện thực tế" - thầy Tú cho hay.
Học kỳ trải nghiệm không đồng nghĩa với trì hoãn đào tạo chuyên sâu
Theo nội dung dự thảo, học sinh chỉ lựa chọn môn học chuyên sâu sau khi trải nghiệm và được tư vấn. Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh cho rằng, việc dành học kỳ đầu lớp 10 để học sinh khám phá các lĩnh vực trước khi định hướng chuyên sâu là có cơ sở. Một học sinh giỏi Toán có thể yêu thích công nghệ hoặc kinh tế, trong khi học sinh học tốt Sinh học chưa chắc muốn theo đuổi lĩnh vực này lâu dài. Vì vậy, các em cần có thêm thời gian trải nghiệm trước khi lựa chọn.
Để học kỳ này đạt hiệu quả, hoạt động trải nghiệm cần được tổ chức thực chất, gắn với đặc trưng của từng lĩnh vực. Học sinh quan tâm đến khoa học có thể đặt câu hỏi, thiết kế thí nghiệm, phân tích dữ liệu và trình bày kết quả. Với khoa học xã hội, các em có thể khảo sát vấn đề trong cộng đồng, tìm kiếm bằng chứng, phân tích quan điểm và bảo vệ lập luận. Qua đó, học sinh hiểu rõ hơn phương pháp tư duy và cách tiếp cận của từng lĩnh vực.
Tuy nhiên, học kỳ trải nghiệm không đồng nghĩa với trì hoãn đào tạo chuyên sâu. Những học sinh đã bộc lộ năng lực nổi trội và có định hướng rõ ràng cần được tạo điều kiện học nâng cao từ sớm. Đồng thời, lựa chọn sau học kỳ đầu tiên không nên cố định trong suốt ba năm học mà cần có khả năng điều chỉnh theo sự thay đổi về năng lực, sở thích của học sinh. Nhà trường cũng phải chủ động thiết kế chương trình, bố trí giáo viên và thời lượng hợp lý để vừa bảo đảm kiến thức nền tảng, vừa tổ chức trải nghiệm mà không gây quá tải.
Ông Ngọc đánh giá đề xuất này thể hiện sự chuyển dịch từ tuyển chọn chủ yếu dựa trên kết quả thi sang định hướng kết hợp năng lực học tập, trải nghiệm thực tế và tư vấn nghề nghiệp. Tuy nhiên, một học kỳ có thể chưa đủ để đánh giá toàn diện năng lực, sở thích, nhất là với những lĩnh vực đòi hỏi quá trình tích lũy kiến thức và rèn luyện lâu dài. Do đó, hoạt động đánh giá, tư vấn cần được duy trì trong suốt quá trình học phổ thông, thay vì chỉ tập trung vào học kỳ I lớp 10.
Ông Ngọc cũng lưu ý quy định học sinh khối Khoa học tự nhiên bắt buộc học chuyên sâu môn Toán, khối Khoa học xã hội bắt buộc học Ngữ văn. Theo ông, cần phân biệt môn học nền tảng của khối với môn chuyên sâu theo năng lực cá nhân, tránh hạn chế cơ hội phát triển của học sinh có thế mạnh ở những môn khác. Các hoạt động trải nghiệm cũng cần gắn với dự án, thực hành, nghiên cứu và môi trường nghề nghiệp, thay vì chỉ dừng ở giới thiệu thông tin.
Đặc biệt, lựa chọn môn chuyên sâu không nên chỉ nhằm đáp ứng các tổ hợp xét tuyển đại học hiện hành, bởi chính sách tuyển sinh có thể thay đổi. Quan trọng hơn là phát triển năng lực tư duy, nghiên cứu, sáng tạo và khả năng thích ứng lâu dài. Học sinh cần được phép điều chỉnh lựa chọn khi định hướng ban đầu không còn phù hợp, đồng thời được hỗ trợ bổ sung kiến thức để theo kịp chương trình mới.
Từ thực tiễn giảng dạy, Thạc sĩ Nguyễn Minh Tú cho rằng cần có cơ chế riêng đối với học sinh đã bộc lộ năng khiếu nổi trội từ cấp trung học cơ sở, từng tham gia đội tuyển học sinh giỏi hoặc nghiên cứu khoa học. Những em này cần được bồi dưỡng chuyên sâu ngay từ đầu lớp 10 để không làm gián đoạn quá trình phát triển năng lực.
Bên cạnh đó, việc lựa chọn môn chuyên sâu cần căn cứ vào năng lực, nguyện vọng và tư vấn chuyên môn, đồng thời tính đến khả năng tổ chức của nhà trường. Nếu các tổ hợp đăng ký quá phân tán, việc bố trí giáo viên, lớp học và thời khóa biểu sẽ gặp khó khăn. Cơ chế chuyển đổi môn chuyên sâu cũng cần quy định rõ điều kiện, kiến thức phải bổ sung và hình thức hỗ trợ để học sinh theo kịp chương trình.
Theo thầy Tú, chương trình lớp 10 cần kết hợp kiến thức nền tảng với hoạt động phân hóa, đánh giá thường xuyên và tư vấn cá nhân. Giai đoạn trải nghiệm phải giúp học sinh khám phá, khẳng định năng lực, chứ không làm chậm quá trình bồi dưỡng những năng khiếu đã được phát hiện.
Đổi mới mô hình phải đi cùng đổi mới chương trình và phương pháp dạy học
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, dự thảo thể hiện chuyển biến tích cực trong tư duy về trường chuyên, từ mô hình chủ yếu tuyển chọn, bồi dưỡng học sinh giỏi theo từng môn sang môi trường phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển tài năng theo nhiều hướng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần đổi mới đồng bộ từ tuyển sinh, chương trình, phương pháp dạy học đến cách thức phát hiện và bồi dưỡng học sinh.
Trước hết, tuyển sinh cần chuyển từ kiểm tra kết quả luyện thi sang đánh giá tiềm năng, tư duy và năng lực học tập. Ông đồng tình với định hướng sử dụng các bài thi đánh giá tư duy và năng lực. Theo đó, đề thi Toán, Ngữ văn và các bài đọc hiểu khoa học tự nhiên, khoa học xã hội cần tập trung đánh giá khả năng tiếp nhận thông tin, suy luận và giải quyết vấn đề, thay vì chỉ kiểm tra kiến thức nâng cao. Việc này đòi hỏi khung đánh giá rõ ràng, đề thi được thử nghiệm, kiểm định và có đề minh họa đáng tin cậy.
Cùng với đổi mới tuyển sinh, trường chuyên cần thay đổi chương trình và phương pháp dạy học, tạo điều kiện để học sinh nghiên cứu, thực nghiệm, giải quyết vấn đề thực tiễn. Các trường cũng cần tăng cường liên kết với cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu để học sinh có năng lực vượt trội được tiếp cận học phần nâng cao, học vượt những nội dung đã thành thạo.
Đặc biệt, việc phát hiện và bồi dưỡng tài năng cần được thực hiện liên tục trong quá trình học tập, không chỉ dựa vào kết quả tuyển sinh lớp 10 hay các kỳ thi học sinh giỏi. Nhà trường cần đánh giá linh hoạt, ghi nhận sự tiến bộ và xây dựng lộ trình phù hợp với năng lực từng em. Muốn vậy, giáo viên phải có đủ thời gian, cơ chế hỗ trợ để thực hiện nhiệm vụ giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu, tư vấn và tổ chức dự án. Do điều kiện giữa các trường còn khác biệt, cần có lộ trình triển khai và chính sách hỗ trợ phù hợp, tránh gia tăng chênh lệch cơ hội học tập giữa các địa phương.
Về lâu dài, ông Vinh kỳ vọng trường chuyên trở thành một phần của hệ sinh thái giáo dục tài năng rộng lớn hơn, vừa là trung tâm học thuật xuất sắc, vừa kết nối, chia sẻ nguồn lực và mở rộng cơ hội phát triển cho học sinh có năng lực tại các trường phổ thông khác.
Từ kinh nghiệm học tập và nghiên cứu tại Australia, ông Ngọc cho rằng Việt Nam có thể tham khảo cách tổ chức giáo dục linh hoạt, trong đó học sinh được lựa chọn môn học và lộ trình phù hợp với năng lực, sở thích, định hướng phát triển cá nhân.
Ở bậc trung học phổ thông, đặc biệt trong hai năm cuối, học sinh Australia có thể lựa chọn chương trình học thuật, giáo dục nghề nghiệp hoặc lộ trình kết hợp với môi trường làm việc. Dù quy định khác nhau giữa các bang, chương trình đều hướng tới định hướng phát triển cá nhân thay vì áp dụng một tổ hợp thống nhất cho tất cả học sinh.
Chẳng hạn, tại bang Victoria, hoạt động hướng nghiệp được triển khai từ khám phá sở thích, trải nghiệm nghề nghiệp đến lựa chọn lộ trình học tập. Trong khi đó, bang Queensland tạo điều kiện để học sinh lựa chọn giữa các môn học học thuật, chương trình giáo dục nghề nghiệp và hình thức học tập gắn với môi trường làm việc. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, giáo dục Australia cũng chú trọng phát triển tư duy phản biện, sáng tạo, giao tiếp, hợp tác và khả năng thích ứng.
Tuy nhiên, ông Ngọc nhấn mạnh Việt Nam không nên áp dụng nguyên mẫu mô hình của bất kỳ quốc gia nào. Hệ thống trường chuyên trong nước có thế mạnh về phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng lực học thuật nổi trội. Điều cần thiết là phát huy thế mạnh này, đồng thời mở rộng cơ hội để học sinh phát triển năng lực nghiên cứu, sáng tạo và công nghệ.
Để làm được điều đó, ông Ngọc đề xuất xây dựng cơ chế hợp tác thực chất giữa trường chuyên với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Học sinh có năng lực, đam mê nghiên cứu cần được tiếp cận phòng thí nghiệm, tham gia nhóm nghiên cứu phù hợp với độ tuổi và nhận hướng dẫn từ chuyên gia. Ông đề xuất chương trình “nhà khoa học đồng hành cùng học sinh”, trong đó mỗi nhóm thực hiện một dự án nhỏ dưới sự hướng dẫn của giáo viên và nhà khoa học.
Ông cũng cho rằng cần đổi mới đánh giá theo hướng ghi nhận quá trình nghiên cứu, sản phẩm dự án, tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và sự tiến bộ của học sinh. Các tiêu chí phải rõ ràng, công bằng, không tạo lợi thế cho những em có điều kiện kinh tế và sự hỗ trợ tốt hơn từ gia đình.
Bên cạnh đó, phát triển toàn diện cần được thực hiện hài hòa với đào tạo chuyên sâu. Học sinh không nhất thiết phải giỏi tất cả các môn, nhưng cần có kiến thức nền tảng và được tạo điều kiện phát huy thế mạnh cá nhân. Nhà trường cần chú trọng ngoại ngữ, kỹ năng số, giao tiếp, làm việc nhóm và sức khỏe thể chất, tinh thần, đồng thời tránh gia tăng áp lực học tập.
Về tổ chức thực hiện, ông Ngọc đề xuất bảo đảm tính linh hoạt trong lựa chọn, điều chỉnh môn học chuyên sâu; xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện từng trường. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần hướng dẫn cụ thể về chương trình, thời lượng, nguồn lực và cơ chế phối hợp; có thể thí điểm tại những trường đủ điều kiện, đánh giá độc lập trước khi nhân rộng, đồng thời hỗ trợ các trường còn khó khăn.
"Tôi cho rằng thành công của đổi mới giáo dục chuyên không chỉ được đo bằng số lượng huy chương Olympic hay giải thưởng học sinh giỏi, mà quan trọng hơn là khả năng phát hiện và nuôi dưỡng những học sinh có tư duy độc lập, đam mê khám phá, năng lực sáng tạo và khả năng đóng góp cho xã hội trong tương lai.
Các kỳ thi học sinh giỏi vẫn có vai trò quan trọng, nhưng nên được xem là một trong nhiều phương thức phát hiện và bồi dưỡng tài năng, chứ không phải mục tiêu duy nhất của trường chuyên.
Nếu được triển khai đồng bộ, những thay đổi trong dự thảo có thể tạo nền tảng để các trường trung học phổ thông chuyên trở thành môi trường giáo dục chất lượng cao, nơi học sinh không chỉ được học sâu về kiến thức mà còn được khám phá năng lực bản thân, tiếp cận nghiên cứu khoa học và chuẩn bị tốt hơn cho những lĩnh vực nghề nghiệp trong tương lai" - ông Ngọc bày tỏ.
Ở góc độ triển khai tại nhà trường, thầy Tú cho rằng mục tiêu phát hiện và ươm tạo tài năng không thể đạt được chỉ bằng việc đổi mới mô hình tổ chức và lộ trình học tập. Trước hết, cần làm rõ chương trình giáo dục nâng cao theo từng môn chuyên, bảo đảm tính hệ thống, chiều sâu và sự liên tục trong bồi dưỡng học sinh có năng khiếu. Bên cạnh kiến thức liên ngành, trường chuyên vẫn cần cơ chế phát hiện sớm, đào tạo chuyên sâu và tạo điều kiện để học sinh phát huy năng lực nổi trội trong nghiên cứu khoa học, các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.
Theo thầy Tú, hoạt động trải nghiệm, dự án liên môn và nghiên cứu khoa học cũng cần được quy định cụ thể hơn. Theo tôi, dự án học tập nên xuất phát từ vấn đề thực tiễn, phù hợp với lứa tuổi, điều kiện nhà trường và đặc điểm địa phương. Chẳng hạn, học sinh có thể nghiên cứu giải pháp ứng dụng khoa học, công nghệ trong bảo vệ môi trường, phòng, chống thiên tai, phát triển du lịch hoặc chuyển đổi số.
Để tổ chức được những hoạt động này, giáo viên cần được bồi dưỡng về dạy học liên môn, hướng dẫn nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ và tư vấn nghề nghiệp. Nhà trường cũng cần có đủ phòng thí nghiệm, thiết bị thực hành, học liệu và kinh phí nghiên cứu.
Đối với các trường trung học phổ thông chuyên ở địa phương, cần có lộ trình triển khai và chính sách hỗ trợ phù hợp với điều kiện thực tế. Theo tôi, nên tổ chức thí điểm, đánh giá tác động và điều chỉnh trước khi triển khai đồng bộ, nhất là với những thay đổi lớn về tuyển sinh, tổ chức lớp học và chương trình chuyên sâu.
Cuối cùng, cần xác định rõ phát triển toàn diện không đồng nghĩa với giảm yêu cầu đào tạo chuyên sâu; ngược lại, đào tạo chuyên sâu cũng không nên chỉ hướng tới thành tích thi cử. Hai mục tiêu này cần được kết hợp hài hòa. Một trường chuyên thành công không chỉ là nơi có nhiều học sinh đoạt giải cao, mà còn phải giúp học sinh có năng khiếu được phát hiện, nuôi dưỡng đam mê, phát triển tư duy độc lập, năng lực nghiên cứu và trách nhiệm xã hội.
Nếu có chương trình phù hợp, đội ngũ giáo viên chất lượng, cơ chế tổ chức linh hoạt và nguồn lực bảo đảm, tôi tin những định hướng đổi mới trong dự thảo có thể góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trường chuyên, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và phát triển nhân tài.
