Những năm gần đây, quy mô đào tạo tiến sĩ tại Việt Nam có xu hướng tăng lên, song tỷ lệ tuyển sinh thực tế vẫn còn khá khiêm tốn. Theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo, mỗi năm cả nước có khoảng 5.000-7.000 chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ, nhưng số lượng tuyển được thường chỉ đạt khoảng một nửa.
Một trong những nguyên nhân được nhiều cơ sở đào tạo chỉ ra là áp lực tài chính kéo dài trong quá trình học tập và nghiên cứu. Hiện nay, học viên sau đại học, trong đó có nghiên cứu sinh, vẫn phải đóng học phí theo quy định của từng trường. Mức trần học phí chương trình tiến sĩ được Chính phủ quy định tối đa bằng 2,5 lần trần học phí đại học.
Chính sách miễn học phí cho học viên sau đại học (trình độ thạc sĩ, tiến sĩ, chuyên khoa cấp I, chuyên khoa cấp II, bác sĩ nội trú) hiện mới áp dụng với một số chuyên ngành đặc thù tại các trường công lập như tâm thần, giải phẫu bệnh, pháp y, pháp y tâm thần, truyền nhiễm và hồi sức cấp cứu, theo Nghị định 238/2025/NĐ-CP của Chính phủ.
Hiện nghiên cứu sinh còn phải tự chi trả nhiều khoản phục vụ học tập và nghiên cứu như chi phí tham dự hội thảo, hội nghị khoa học, công bố bài báo, thực hiện đề tài, bảo vệ luận án… Trong khi đó, thời gian đào tạo thường kéo dài nhiều năm khiến không ít người gặp áp lực về tài chính và “chi phí cơ hội” khi phải tạm gác công việc hoặc giảm nguồn thu nhập để theo đuổi nghiên cứu chuyên sâu.
Trong khi đó, tại nhiều quốc gia như Mỹ, Hàn Quốc hay Singapore, nghiên cứu sinh không chỉ được miễn học phí mà còn được cấp học bổng đủ trang trải sinh hoạt, đồng thời nhận thu nhập thông qua hoạt động trợ giảng hoặc tham gia nhóm nghiên cứu cùng giảng viên hướng dẫn.
Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, đào tạo tiến sĩ đang dần được nhìn nhận như một nhiệm vụ chiến lược. Mục tiêu của đào tạo tiến sĩ không chỉ dừng ở cấp bằng học thuật, mà hướng tới hình thành đội ngũ có năng lực nghiên cứu thực chất, có khả năng sáng tạo tri thức mới và đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.
Vừa qua, Luật Giáo dục đại học năm 2025 đã bổ sung quy định về cấp học bổng cho người học trình độ tiến sĩ, đặc biệt ở các ngành kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược và công nghệ lõi.
Hiện Bộ Giáo dục và Đào tạo đang trình Chính phủ dự thảo Nghị định về chính sách học bổng dành cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược.
Học bổng STEM dự kiến có hiệu lực từ 1/9/2026, áp dụng cho 15 nhóm ngành, gồm: Sinh học, Sinh học ứng dụng, Khoa học vật chất, Khoa học trái đất, Toán học, Thống kê, Máy tính, Công nghệ thông tin, Kỹ thuật cơ khí và cơ kỹ thuật, Kỹ thuật điện - điện tử và viễn thông, Kỹ thuật hóa học - vật liệu - luyện kim và môi trường, Vật lý kỹ thuật, Kỹ thuật địa chất - địa vật lý và trắc địa, Kỹ thuật mỏ, và Xây dựng.
Theo dự thảo, mức học bổng được thiết kế nhằm đảm bảo nhu cầu học tập và sinh hoạt tối thiểu, đồng thời khuyến khích sinh viên gắn bó với các ngành STEM. Học bổng sẽ được chia theo bậc học và nhóm ngành, với mức hỗ trợ cao nhất dành cho bậc thạc sĩ và tiến sĩ, lên tới 8,4 triệu đồng/tháng.
Thời gian gần đây, cùng với chính sách từ Nhà nước, nhiều cơ sở giáo dục đại học cũng bắt đầu triển khai các chương trình hỗ trợ tài chính quy mô lớn cho nghiên cứu sinh như miễn học phí, cấp sinh hoạt phí, ký hợp đồng làm việc và trả lương cho người học, hoặc cấp học bổng gắn với hoạt động trợ giảng, nghiên cứu khoa học.
Nhiều cơ sở giáo dục đại học miễn học phí, cấp sinh hoạt phí cho nghiên cứu sinh
Mới đây, Đại học Bách khoa Hà Nội thông báo tuyển 145 nghiên cứu sinh ở 27 ngành cho năm 2026. Trong đó, ngành kỹ thuật điều khiển và tự động hóa tuyển 25 chỉ tiêu, kỹ thuật cơ điện tử 15 chỉ tiêu, khoa học máy tính và kỹ thuật máy tính cùng tuyển 10 chỉ tiêu. Đáng chú ý, từ năm học này, nhà trường triển khai học bổng tương đương học phí, trị giá khoảng 80-100 triệu đồng cho tấy cả nghiên cứu sinh trúng tuyển.
Theo Đề án “Đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học”, Trường Đại học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội triển khai chính sách miễn học phí và hỗ trợ sinh hoạt phí cho học viên cao học, nghiên cứu sinh. Theo đó, nghiên cứu sinh được hỗ trợ 7 triệu đồng/tháng, học viên cao học được hỗ trợ 5 triệu đồng/tháng trong thời gian đào tạo chuẩn.
Chính sách áp dụng với nhiều chương trình thuộc lĩnh vực công nghệ, kỹ thuật như khoa học máy tính, kỹ thuật điện tử, kỹ thuật phần mềm, hệ thống thông tin, kỹ thuật viễn thông, vật liệu và linh kiện nano, mạng máy tính và truyền thông dữ liệu…
Tại Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH), nghiên cứu sinh được miễn 50-100% học phí. Ngoài ra, họ làm trợ giảng 48 giờ mỗi năm học, nhận 5 triệu đồng một tháng. Công việc là giúp giảng viên chính hướng dẫn thực hành, chữa bài tập cho sinh viên. Khi tham gia đề tài nghiên cứu, họ có thể nhận thêm các khoản cho phần việc thực hiện. Chính sách này tương tự tại trường Đại học Việt - Đức (VGU), nhưng mức hỗ trợ học phí là 100%.
Ngoài miễn học phí, Đại học Phenikaa cấp học bổng cho nghiên cứu sinh, với tổng giá trị từ 96 triệu đồng đến gần 300 triệu đồng tùy chương trình và mức độ tham gia nghiên cứu.
Cụ thể, nhà trường triển khai 3 mức học bổng gồm B1, B2 và B3, kéo dài tối đa 3 năm.
Trong đó, học bổng loại B1 có tổng giá trị cao nhất, gồm khoảng 192 triệu đồng hỗ trợ sinh hoạt phí trong 36 tháng và khoảng 90 triệu đồng học phí toàn khóa. Để được nhận học bổng, nghiên cứu sinh phải làm việc toàn thời gian với nhóm nghiên cứu của giảng viên hướng dẫn tại trường; tham gia trợ giảng hoặc hướng dẫn thực hành tối thiểu 30 giờ/năm; đồng thời công bố ít nhất 2 bài báo WoS thuộc nhóm Q2 trở lên theo xếp hạng SCImago trong thời gian nhận hỗ trợ.
Với học bổng loại B2, nghiên cứu sinh được hỗ trợ khoảng 85 triệu đồng sinh hoạt phí cùng chính sách miễn toàn bộ học phí. Điều kiện gồm dành tối thiểu 50% thời gian làm việc với nhóm nghiên cứu của giảng viên hướng dẫn; tham gia trợ giảng tối thiểu 30 giờ/năm và có ít nhất 2 bài báo thuộc hệ thống Scopus trong 3 năm đào tạo.
Trong khi đó, học bổng loại B3 có giá trị 96 triệu đồng, áp dụng cho nghiên cứu sinh được các nhóm nghiên cứu của trường tiếp nhận làm trợ lý nghiên cứu toàn thời gian. Người học phải công bố tối thiểu 1 bài báo WoS thuộc nhóm Q2 trở lên trong thời gian nhận học bổng.
Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) cũng triển khai chính sách trả lương và miễn 100% học phí cho người học tiến sĩ và sau tiến sĩ, với yêu cầu đề tài nghiên cứu đáp ứng chất lượng bài đăng trên các tạp chí thuộc danh mục SCI, SCIE hoặc SSCI.
Thực tập sinh sau tiến sĩ được xem là nhân sự làm việc toàn thời gian tại UEH và phải ký hợp đồng lao động với trường. Ngoài việc được miễn toàn bộ học phí, thực tập sinh còn được hỗ trợ sinh hoạt phí hằng tháng tương đương 2 lần mức lương tối thiểu vùng I theo quy định của Luật Giáo dục đại học.
Ngoài ra, UEH bố trí không gian làm việc tại phòng nghiên cứu sinh hoặc phòng làm việc của giảng viên; hỗ trợ chỗ ở miễn phí tại cơ sở lưu trú của trường đối với thực tập sinh cư trú ngoài Thành phố Hồ Chí Minh. Thực tập sinh được hưởng mức hỗ trợ tài chính cho nghiên cứu khoa học và công bố quốc tế tương đương viên chức UEH, đồng thời được tiếp cận đầy đủ nguồn tài nguyên học thuật của nhà trường. Nếu tốt nghiệp xuất sắc, họ được trường tuyển dụng ngay.
Trong khi đó, Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh công bố miễn 100% học phí cho nghiên cứu sinh hoàn thành chương trình trong 3 năm đúng kế hoạch đào tạo, đồng thời đáp ứng yêu cầu công bố quốc tế, gồm tối thiểu 2 bài báo liên quan đến kết quả nghiên cứu, trong đó có ít nhất 1 bài thuộc hệ thống Scopus hoặc WoS.
Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh mới đây cũng phê duyệt Chương trình hỗ trợ đào tạo sau đại học gắn với nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2030.
Theo chương trình này, mức hỗ trợ tối đa dành cho nghiên cứu sinh lên tới 560 triệu đồng/người theo thời gian đào tạo chuẩn; học viên cao học được hỗ trợ tối đa 160 triệu đồng/người. Người tham gia phải học tập, nghiên cứu toàn thời gian; cam kết tốt nghiệp đúng hạn; đáp ứng yêu cầu về năng lực nghiên cứu, chuẩn đầu ra và có đề tài gắn với nhiệm vụ khoa học công nghệ đã đăng ký.
Nhiều trường thành viên của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cũng đã và đang triển khai cơ chế hỗ trợ riêng cho nghiên cứu sinh.
Cụ thể, Trường Đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh lần đầu áp dụng mô hình tuyển nghiên cứu viên toàn thời gian đồng thời là nghiên cứu sinh tiến sĩ. Người trúng tuyển vừa làm việc theo vị trí nghiên cứu viên, vừa theo học tiến sĩ, được hưởng lương và các chế độ dành cho người lao động. Nhà trường đồng thời hỗ trợ tối thiểu 50% học phí, trường hợp có thành tích đặc biệt có thể được hỗ trợ 100%.
Từ khóa tuyển sinh năm 2025, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh bắt đầu triển khai chính sách học bổng dành cho nghiên cứu sinh, với tối đa 6 suất cho mỗi khóa tuyển sinh.
Theo thông báo của nhà trường, học bổng được cấp trong tối đa 3 năm đào tạo chính quy của chương trình tiến sĩ, với mức hỗ trợ tương đương 100% học phí nghiên cứu sinh. Để được xét cấp học bổng, nghiên cứu sinh phải đáp ứng nhiều tiêu chí.
Trong đó, người học cần cam kết làm việc toàn thời gian tại đơn vị phụ trách ngành, tham gia nghiên cứu khoa học, trợ giảng và các nhiệm vụ chuyên môn theo phân công. Bên cạnh đó, giảng viên hướng dẫn phải đang chủ trì hoặc tham gia ít nhất một đề tài nghiên cứu khoa học có nội dung phù hợp với hướng nghiên cứu của luận án tiến sĩ, đồng thời nghiên cứu sinh là thành viên của nhóm nghiên cứu này.
Về điều kiện học thuật, ứng viên cần có điểm trung bình tốt nghiệp thạc sĩ từ 7,5 trở lên; hoặc nếu chưa có bằng thạc sĩ thì điểm trung bình tốt nghiệp đại học phải đạt từ 8,0 trở lên. Đồng thời, điểm đánh giá xét tuyển của tiểu ban chuyên môn phải từ 8,5/10 trở lên. Ngoài ra, nghiên cứu sinh cũng phải có ít nhất một công bố khoa học trên tạp chí phù hợp với ngành đào tạo hoặc một báo cáo tại hội nghị khoa học chuyên ngành.
Trường Đại học Kinh tế - Luật - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cũng triển khai học bổng tuyển sinh tiến sĩ ngành Luật, trong đó miễn 100% học phí cho nghiên cứu sinh toàn thời gian đạt chuẩn đầu vào, đồng thời hỗ trợ thu nhập từ 6-12 triệu đồng/tháng và ưu tiên tham gia các đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ, cấp đại học quốc gia.
Tại Trường Đại học Tôn Đức Thắng, nghiên cứu sinh có thể được cấp học bổng tương đương 100% học phí toàn khóa nếu đáp ứng các yêu cầu về công bố khoa học quốc tế theo từng nhóm ngành đào tạo.
Cụ thể, với nhóm ngành khoa học tự nhiên - kỹ thuật, nghiên cứu sinh cần có 2 bài báo thuộc cơ sở dữ liệu Web of Science (WoS), trong đó ít nhất 1 bài thuộc nhóm Q1 hoặc Q2, đồng thời là tác giả chính hoặc tác giả liên hệ.
Đối với nhóm ngành khoa học xã hội, điều kiện gồm 1 bài báo thuộc cơ sở dữ liệu WoS từ nhóm Q1 đến Q4 và 1 bài báo thuộc cơ sở dữ liệu Scopus; nghiên cứu sinh cũng phải là tác giả chính hoặc tác giả liên hệ của các công bố này.
Ngoài chính sách học bổng, nhà trường còn hỗ trợ sinh hoạt phí 8 triệu đồng/tháng cho nghiên cứu sinh trong thời gian đào tạo chuẩn. Tuy nhiên, để được hưởng hỗ trợ, nghiên cứu sinh phải làm việc toàn thời gian tại trường và tham gia ít nhất hai nhiệm vụ chuyên môn theo sự phân công, giám sát của đơn vị đào tạo.
Tương tự, Trường Đại học Văn Lang cho phép toàn bộ nghiên cứu sinh trúng tuyển đăng ký xét học bổng tới 100% học phí toàn khóa. Người học phải cam kết bảo đảm tiến độ đào tạo và công bố khoa học vượt chuẩn đầu ra của chương trình.
Ngoài chính sách dành cho người học mới, nhiều trường hiện áp dụng cơ chế ưu đãi đặc biệt cho giảng viên theo học tiến sĩ nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ.
Đơn cử, Trường Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh hỗ trợ 50% học phí nếu giảng viên học tiến sĩ tại trường, hoặc 40% học phí nếu học trong hệ thống ngoài trường. Sau khi bảo vệ thành công luận án, giảng viên được thưởng 100 triệu đồng. Với trường hợp học tiến sĩ ở nước ngoài, nhà trường hỗ trợ tìm kiếm học bổng, đóng bảo hiểm xã hội trong thời gian học và thưởng 200 triệu đồng sau khi nhận bằng.
Nhà nước và quỹ tư nhân cùng tham gia hỗ trợ đào tạo tiến sĩ
Bên cạnh chính sách từ các trường đại học, nhiều chương trình cấp quốc gia cũng đang được triển khai nhằm thúc đẩy đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao.
Đề án nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý các cơ sở giáo dục đại học giai đoạn 2019-2030 (ban hành kèm theo Quyết định số 89/QĐ-TTg), hỗ trợ nghiên cứu sinh kinh phí thực hiện luận án từ 13-20 triệu đồng/người/năm, tối đa trong 4 năm; đồng thời hỗ trợ công bố quốc tế, tham dự hội thảo khoa học hoặc thực tập ngắn hạn ở nước ngoài.
Đầu tháng 4/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã phê duyệt Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030 (Vietnam Research Excellence Fellowship - VREF). Theo đó, nghiên cứu sinh có thể được hỗ trợ tối đa 1 tỷ đồng/năm trong thời gian không quá 3 năm.
Chương trình đặt mục tiêu mỗi năm hỗ trợ khoảng 100 nghiên cứu sinh xuất sắc, ưu tiên nhóm trực tiếp tham gia nghiên cứu công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và các nhiệm vụ khoa học công nghệ trọng điểm quốc gia.
Vừa qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đang lấy ý kiến xây dựng Chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian, trong đó đề xuất Nhà nước hỗ trợ tài chính cho nghiên cứu sinh tham gia chương trình đào tạo tiến sĩ gắn với các nhiệm vụ khoa học và công nghệ trọng điểm quốc gia.
Ở cấp địa phương, Hà Nội đang xây dựng dự thảo chính sách hỗ trợ đào tạo nghiên cứu sinh với tổng kinh phí dự kiến khoảng 1.180 tỷ đồng cho giai đoạn 2026-2030. Theo đề xuất, khoảng 1.000 nghiên cứu sinh sẽ được hỗ trợ học bổng 15 triệu đồng/tháng.
Ngoài khu vực công lập, các quỹ tư nhân lớn cũng gia tăng đầu tư cho đào tạo tiến sĩ.
Tiêu biểu là Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup với chương trình học bổng VINIF dành cho nghiên cứu sinh các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật, y dược, kinh tế và giáo dục.
Theo đó, mức học bổng tiến sĩ lên tới 150 triệu đồng/năm học. Tuy nhiên, ứng viên phải đáp ứng nhiều tiêu chí về thành tích học tập, công bố quốc tế và định hướng gắn bó lâu dài với nghiên cứu khoa học. Từ năm thứ hai, nghiên cứu sinh phải có ít nhất một bài báo thuộc danh mục SCIE/SSCI; đến năm thứ ba phải có tối thiểu hai bài báo quốc tế, trong đó có ít nhất một bài là tác giả chính hoặc tác giả liên hệ.
Theo Thông tư số 18/2021/TT-BGDĐT ban hành ngày 28/6/2021 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ tiến sĩ, thời gian đào tạo chuẩn của chương trình tiến sĩ kéo dài từ 3-4 năm, tùy theo quy định của từng cơ sở đào tạo.
Nghiên cứu sinh có thể hoàn thành chương trình sớm hơn tối đa 1 năm so với kế hoạch học tập toàn khóa. Ngược lại, trường hợp kéo dài thời gian học tập thì tổng thời gian đào tạo không được vượt quá 6 năm kể từ ngày có quyết định công nhận nghiên cứu sinh đến thời điểm hoàn tất thủ tục trình luận án cấp cơ sở. Đào tạo tiến sĩ được thực hiện theo hình thức chính quy.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kién dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tuyển sinh và đào tạo sau đại học, áp dụng đối với các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở giáo dục khác được phép đào tạo sau đại học.
Đối với đào tạo trình độ tiến sĩ, dự thảo quy định chương trình đào tạo trình độ tiến sĩ chỉ được tổ chức theo hình thức đào tạo chính quy nhằm tăng cường môi trường học thuật, nghiên cứu và bảo đảm chất lượng đào tạo nghiên cứu sinh.
Dự thảo cũng lần đầu tiên đưa ra cơ chế miễn phản biện độc lập đối với luận án có kết quả nghiên cứu xuất sắc đạt chuẩn quốc tế cao; đồng thời cho phép tổ chức bảo vệ luận án trực tuyến trong trường hợp cần thiết, với điều kiện bảo đảm chất lượng, tính khách quan, công khai và minh bạch.
