Từ ngày 1/7/2025, khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức được triển khai, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã được trao thêm nhiều thẩm quyền trong lĩnh vực giáo dục, đặc biệt là quản lý trực tiếp các cơ sở giáo dục mầm non và phổ thông trên địa bàn, nhân sự, cơ sở vật chất và triển khai các chính sách giáo dục. Đây là bước cải cách lớn, vừa giảm áp lực cho cấp tỉnh/thành phố, vừa tăng tính chủ động, trách nhiệm và hiệu quả quản lý giáo dục ngay từ cơ sở.
Theo lãnh đạo Ủy ban nhân dân cấp xã, việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã tạo ra nhiều chuyển biến rõ rệt trong quản lý giáo dục. Khi được trao thêm thẩm quyền, chính quyền xã sẽ chủ động hơn trong chăm lo trường lớp, điều hành nguồn lực cũng như thực hiện các chính sách giáo dục sát với thực tiễn địa phương.
Phát huy vai trò của chính quyền cơ sở
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, ông Nguyễn Hồng Hưng - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Mường Khương (tỉnh Lào Cai) chia sẻ: "Sau triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp theo Luật số 72/2025/QH15 Tổ chức chính quyền địa phương và các văn bản hướng dẫn của Trung ương, tỉnh, tôi đánh giá việc trao thêm thẩm quyền trong lĩnh vực giáo dục cho cấp xã là chủ trương đúng đắn, kịp thời và phù hợp với yêu cầu đổi mới quản lý nhà nước hiện nay.
Việc phân cấp đã giúp Ủy ban nhân dân xã chủ động hơn trong quản lý các cơ sở giáo dục mầm non và phổ thông trên địa bàn, nắm sát tình hình trường lớp, đội ngũ giáo viên và học sinh; từ đó kịp thời chỉ đạo, xử lý các vấn đề phát sinh, nhất là trong công tác duy trì sĩ số, vận động học sinh ra lớp, bảo đảm an toàn trường học và phối hợp chăm lo cơ sở vật chất.
Việc phân cấp góp phần rút ngắn quy trình giải quyết thủ tục hành chính, giảm phụ thuộc vào cấp trên, tạo thuận lợi cho nhà trường trong triển khai nhiệm vụ. Đồng thời, cơ chế này cũng làm rõ và nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu cấp xã đối với chất lượng giáo dục trên địa bàn.
Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện vẫn còn tồn tại một số khó khăn về nguồn lực và cơ chế phối hợp, cần tiếp tục được hoàn thiện trong thời gian tới".
Từ thực tiễn triển khai, ông Nguyễn Hồng Hưng cho biết, việc trao thẩm quyền cho cấp xã trong lĩnh vực giáo dục đã tạo ra nhiều thuận lợi rõ rệt.
Thứ nhất, tăng tính chủ động và kịp thời trong quản lý, chỉ đạo giáo dục. Ủy ban nhân dân xã có thể trực tiếp giải quyết nhanh các vấn đề phát sinh tại cơ sở, không phải chờ qua nhiều cấp trung gian.
Thứ hai, cấp xã là cấp chính quyền gần dân, sát trường, nắm rõ điều kiện kinh tế - xã hội và hoàn cảnh học sinh, từ đó giúp việc xây dựng, triển khai nhiều giải pháp giáo dục sát thực tiễn, hiệu quả hơn, nhất là trong công tác duy trì sĩ số và hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn.
Thứ ba, rút ngắn thủ tục hành chính, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa chính quyền, nhà trường và các đoàn thể; đồng thời phát huy tốt xã hội hóa giáo dục, huy động được sự tham gia của cả cộng đồng trong chăm lo sự nghiệp giáo dục.
Cùng bàn về vấn đề này, ông Nguyễn Quốc Tuấn - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Sốp Cộp (tỉnh Sơn La) cho biết, từ khi triển khai thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, xã Sốp Cộp đã tiếp nhận quản lý 7 đơn vị trường học trên địa bàn xã. Trong đó, gồm 3 trường mầm non, 4 trường liên cấp tiểu học và trung học cơ sở.
Ông Tuấn đánh giá, việc trao thêm thẩm quyền trong lĩnh vực giáo dục cho cấp xã thể hiện chủ trương đúng đắn của Đảng, Nhà nước trong cải cách hành chính giáo dục hiện nay, giúp phát huy tối đa tính tự chủ, linh hoạt của địa phương, tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về giáo dục cũng như rút ngắn khoảng cách trong việc triển khai, thực hiện các chế độ, chính sách đến cơ sở.
Việc này tạo nhiều thuận lợi trong công tác quản lý, định hướng nhiệm vụ và kiểm tra, giám sát việc thực hiện kế hoạch phát triển giáo dục trên địa bàn. Nhờ đó, những khó khăn, vướng mắc phát sinh được kịp thời tháo gỡ ngay tại cơ sở; công tác khảo sát, xây dựng kế hoạch giáo dục bảo đảm sát thực tiễn, phù hợp với thực tế; quy mô trường, lớp đáp ứng được nhu cầu học tập; mọi học sinh đều bình đẳng trong tiếp cận giáo dục. Bên cạnh đó, các chế độ, chính sách đối với viên chức và học sinh được triển khai kịp thời, góp phần nâng cao tỷ lệ huy động trẻ trong độ tuổi ra lớp, chất lượng giáo dục có nhiều khởi sắc.
Trên cơ sở những kết quả bước đầu đạt được, xã tiếp tục duy trì kết quả phổ cập giáo dục tiểu học đạt mức độ 3, trung học cơ sở mức độ 2, phổ cập xóa mù chữ mức độ 2. Công tác xã hội hóa giáo dục cũng ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực. Trong năm 2025, địa phương đã huy động, vận động các nguồn lực thiện nguyện để tăng cường cơ sở vật chất trường học và hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn với tổng kinh phí trên 1,9 tỷ đồng.
Tuy nhiên, sau khi sắp xếp, sáp nhập, diện tích và quy mô dân số của xã tăng lên, đồng thời cấp xã phải tiếp nhận thêm nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện cũ. Điều này khiến khối lượng công việc của đội ngũ công chức gia tăng, trong khi một số vị trí phải kiêm nhiệm nhiều đầu việc. Việc quản lý nhà nước về giáo dục là lĩnh vực lớn, có tính then chốt, song với biên chế và bộ phận chuyên môn hiện nay, việc triển khai nhiệm vụ theo phân cấp tại xã đang chịu áp lực quá tải.
Kỳ vọng chất lượng giáo dục địa phương phát triển bền vững
Việc phân cấp mạnh hơn cho cấp xã trong lĩnh vực giáo dục đang mở ra nhiều kỳ vọng về nâng cao chất lượng dạy và học. Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng đặt ra không ít thách thức, đòi hỏi những giải pháp đồng bộ và thực chất
Ông Tuấn thông tin, hiện nay, thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước, Ủy ban nhân dân xã Sốp Cộp đang tập trung triển khai xây dựng Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở theo Kết luận số 81-KL/TW của Bộ Chính trị về đầu tư xây dựng trường học tại các xã biên giới.
Cùng với đó, địa phương thực hiện sắp xếp các trường liên cấp thành trường đơn cấp theo chỉ đạo của tỉnh, với mục tiêu sau khi sắp xếp sẽ bảo đảm cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, qua đó triển khai hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đáp ứng nhu cầu học tập của nhân dân trên địa bàn xã. Việc này đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực điều hành, quản trị giáo dục ở cấp cơ sở.
Trước tình hình đó, để từng bước khắc phục khó khăn về nhân lực, quy mô quản lý và nâng cao hiệu quả thực hiện các nhiệm vụ được phân cấp cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong lĩnh vực giáo dục. Theo đó, hệ thống thông tin quản lý phải được kết nối thông suốt, bảo đảm cung cấp dữ liệu đầy đủ, tin cậy và kịp thời; dữ liệu giáo dục được liên thông, chia sẻ hiệu quả với các cơ sở dữ liệu của tỉnh và quốc gia.
Đồng thời, cần xây dựng kho học liệu số thống nhất dùng chung trên toàn quốc nhằm tạo điều kiện cho giáo viên mọi vùng, miền tiếp cận, sáng tạo trong giảng dạy, góp phần thu hẹp chênh lệch về chất lượng giáo dục giữa các địa bàn.
Vì vậy, địa phương đề nghị cấp có thẩm quyền xem xét, bổ sung biên chế công chức phụ trách lĩnh vực giáo dục cho bộ phận chuyên môn của xã; đồng thời bảo đảm định mức biên chế giáo viên để triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, tổ chức dạy học hai buổi/ngày, qua đó nâng cao chất lượng giáo dục và các hoạt động trải nghiệm cho học sinh.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Sốp Cộp bày tỏ: "Bước sang năm 2026, tôi kỳ vọng việc sắp xếp, tổ chức lại mạng lưới các đơn vị sự nghiệp giáo dục theo quy mô hợp lý, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và học, giảm tình trạng học sinh bỏ học, tạo điều kiện để con em đồng bào dân tộc thiểu số vùng biên giới được phát triển toàn diện. Từ đó, đáp ứng tốt hơn nhu cầu học tập đa dạng của người dân, bảo đảm mọi người dân đều bình đẳng trong tiếp cận giáo dục, từng bước nâng cao dân trí, chất lượng nguồn nhân lực và góp phần củng cố vững chắc thế trận lòng dân nơi biên cương Tổ quốc.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng năng lực quản lý giáo dục cho cán bộ cấp xã; kiện toàn bộ máy và cơ chế phối hợp liên thông giữa chính quyền cơ sở với cơ quan chuyên môn của ngành giáo dục. Ngoài ra, cần có thêm chính sách cụ thể động viên, khuyến khích và bảo vệ cán bộ cơ sở trong quá trình thực hiện nhiệm vụ".
Trong khi đó, ông Hưng cho rằng, bên cạnh những thuận lợi, việc phân cấp trong lĩnh vực giáo dục hiện vẫn còn không ít khó khăn, vướng mắc. Trước hết, nguồn lực bảo đảm thực hiện các thẩm quyền được giao còn hạn chế, cả về tài chính và đội ngũ giáo viên, trong đó thiếu giáo viên ở các môn như Toán, Ngữ văn và tiếng Anh vẫn phổ biến.
Một số nội dung phân cấp còn chồng chéo, chưa thật sự rõ ràng; đặc biệt là giữa thẩm quyền quản lý nhà nước về nhân sự, cơ sở vật chất của cấp xã với công tác chỉ đạo, điều hành chuyên môn của ngành giáo dục.
Không chỉ vậy, khối lượng công việc ngày càng gia tăng trong khi bộ máy tổ chức và nguồn nhân lực cấp xã chưa được kiện toàn tương xứng, gây áp lực lớn đối với chính quyền cơ sở.
Do đó, để việc phân cấp trong lĩnh vực giáo dục thực sự phát huy hiệu quả, cần bảo đảm đầy đủ nguồn lực đi kèm với thẩm quyền được giao, nhất là về ngân sách, cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên.
Nhân dịp năm mới Bính Ngọ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Mường Khương chia sẻ thêm: "Khi vai trò và thẩm quyền của cấp xã trong lĩnh vực giáo dục ngày càng được tăng cường, hy vọng chất lượng giáo dục trên địa bàn sẽ có chuyển biến rõ nét và bền vững hơn.
Cụ thể, chương trình và các hoạt động giáo dục được thiết kế sát với điều kiện kinh tế - xã hội và đặc điểm văn hóa địa phương, qua đó nâng cao tỷ lệ chuyên cần của học sinh, góp phần hình thành môi trường học tập an toàn, lành mạnh hơn.
Chính quyền xã sẽ quan tâm nhiều hơn nữa đến học sinh nghèo, học sinh có hoàn cảnh khó khăn, học sinh yếu thế, góp phần bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục. Đồng thời, sự phối hợp giữa nhà trường - gia đình - xã hội ngày càng chặt chẽ, công tác quản lý giáo dục tại cơ sở càng chủ động, chuyên nghiệp và hiệu quả giúp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực địa phương trong thời gian tới".
