Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, chúng ta thường dành những lời chúc tốt đẹp nhất cho phụ nữ. Nhưng với những người phụ nữ đang công tác trong ngành giáo dục, có lẽ sự tri ân ý nghĩa hơn không chỉ nằm ở những bó hoa hay lời cảm ơn, mà còn ở câu hỏi: Chúng ta đã làm gì để những người đang vun đắp tương lai cho con trẻ được sống hạnh phúc, làm nghề trong điều kiện tốt hơn và được ghi nhận xứng đáng?
Bởi phía sau mỗi lớp học bình yên, mỗi đứa trẻ trưởng thành đều có dấu ấn của người thầy, người cô. Trong đó, phụ nữ đang đảm nhận phần lớn công việc giáo dục trực tiếp, đặc biệt ở mầm non và tiểu học – những cấp học đặt nền móng cho sự phát triển của con người.
Khi người phụ nữ vun trồng những nền móng đầu đời
Theo ấn phẩm Thông tin thống kê giới tại Việt Nam 2024 của Cục Thống kê, năm học 2023–2024, nữ giới chiếm 99,8% giáo viên mầm non, 79% giáo viên tiểu học, 70,2% giáo viên trung học cơ sở, 66% giáo viên trung học phổ thông và 50,7% giảng viên đại học.
Những con số ấy cho thấy đóng góp đặc biệt lớn của phụ nữ trong hệ thống giáo dục. Riêng ở bậc mầm non, gần như toàn bộ đội ngũ giáo viên là nữ; ở tiểu học, cứ năm giáo viên thì có khoảng bốn người là phụ nữ.
Đó không đơn thuần là câu chuyện về cơ cấu lao động. Đằng sau những tỉ lệ thống kê là hàng triệu ngày làm việc, những giờ chăm sóc, những bài học đầu đời và sự kiên nhẫn giúp trẻ vượt qua nỗi sợ hãi, mặc cảm, học cách chia sẻ và trưởng thành.
Ở tuổi mầm non, trẻ bắt đầu nhận biết cảm xúc, hình thành sự tin tưởng, học cách giao tiếp và điều chỉnh hành vi. Khi vào tiểu học, những nền tảng ấy tiếp tục được củng cố thành thói quen học tập, ý thức kỉ luật, tinh thần trách nhiệm và cách ứng xử với người khác.
Giáo viên vì thế không chỉ truyền đạt kiến thức. Qua từng lời nói, ánh mắt, thái độ và cách giải quyết tình huống, người cô còn góp phần giúp trẻ hiểu thế nào là sự tôn trọng, lòng trung thực, tính công bằng và trách nhiệm.
Một lời động viên có thể nuôi dưỡng sự tự tin. Một cách phê bình thiếu kiềm chế có thể khiến trẻ sợ hãi. Sự công bằng có thể gieo niềm tin; sự thiên vị kéo dài có thể làm tổn thương cảm nhận của trẻ về lẽ phải.
Tất nhiên, nhân cách con người được hình thành từ nhiều môi trường, trước hết là gia đình. Nhưng những năm tháng ở trường có ý nghĩa đặc biệt, bởi trẻ không chỉ học từ điều giáo viên giảng dạy mà còn từ chính cách người lớn đối xử với mình và với những người xung quanh.
Đóng góp sâu xa của nữ nhà giáo không chỉ nằm ở những gì học trò biết hôm nay, mà còn ở những phẩm chất các em mang theo suốt cuộc đời.
Người phụ nữ và những trách nhiệm không thể tách rời
Một nữ giáo viên có thể là người truyền cảm hứng trong lớp học, người mẹ chăm lo cho con, người vợ cùng xây dựng hạnh phúc gia đình, người con phụng dưỡng cha mẹ và một công dân có trách nhiệm với cộng đồng.
Những vai trò ấy đan xen trong cùng một cuộc đời, đòi hỏi sự phân bổ thời gian, sức lực và cảm xúc. Gia đình hạnh phúc là nền tảng quan trọng của sự phát triển con người. Chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ em và thực hiện trách nhiệm làm cha mẹ cũng góp phần tạo dựng tương lai của mỗi quốc gia.
Nhưng những trách nhiệm ấy không thể mặc nhiên đặt lên vai phụ nữ. Không thể vừa kì vọng họ chu toàn mọi việc trong gia đình, tận tụy với học trò, hoàn thành đầy đủ nhiệm vụ chuyên môn, vừa xem sự hi sinh sức khỏe và hạnh phúc cá nhân là điều đương nhiên.
Cần nhìn nhận người phụ nữ trong sự đầy đủ của một con người: có năng lực, ước mơ, khát vọng phát triển và quyền được nghỉ ngơi, được chăm sóc, được sống một cuộc đời hạnh phúc.
Trân trọng phụ nữ không có nghĩa là ca ngợi sự hi sinh đến mức bình thường hóa những thiệt thòi. Sự tận tụy chỉ có thể bền vững khi được nâng đỡ bởi điều kiện làm việc phù hợp, sự sẻ chia của gia đình và những chính sách nhân văn.
Đối với nữ nhà giáo, điều này càng quan trọng. Nghề giáo đòi hỏi không chỉ kiến thức và kĩ năng mà còn sự hiện diện về cảm xúc, khả năng lắng nghe, kiên nhẫn và xử lí những tình huống phức tạp. Khi người giáo viên phải chịu áp lực kéo dài, thiếu thời gian phục hồi, sức khỏe và chất lượng tương tác với học sinh đều có thể bị ảnh hưởng.
Muốn học trò hạnh phúc, hãy quan tâm đến hạnh phúc của người thầy
Một giáo viên có chuyên môn tốt nhưng thường xuyên căng thẳng, kiệt sức sẽ khó duy trì sự bình tĩnh trong mọi tình huống. Khi cảm xúc bị quá tải, khả năng lắng nghe, thấu hiểu và xử lí hành vi của học sinh cũng có thể suy giảm.
Ngược lại, người giáo viên được tôn trọng, có sức khỏe tốt, được hỗ trợ về chuyên môn và có điều kiện cân bằng cuộc sống sẽ có thêm nguồn lực để tổ chức những giờ học tích cực, nhận diện nhu cầu của học sinh và giải quyết những tình huống khó khăn bằng sự điềm tĩnh.
UNESCO đã giới thiệu các tài liệu về giáo dục cảm xúc và xã hội dành cho giáo viên mầm non tại Việt Nam, nhấn mạnh việc phát triển năng lực cảm xúc của giáo viên và xây dựng môi trường học tập tích cực, an toàn về mặt cảm xúc.[1]
Điều đó gợi mở một vấn đề quan trọng: muốn giáo dục trẻ biết nhận diện, điều chỉnh cảm xúc và ứng xử có trách nhiệm, trước hết phải giúp giáo viên phát triển những năng lực ấy.
Hạnh phúc của người thầy không có nghĩa là lúc nào cũng vui vẻ hay không gặp khó khăn. Đó là khi họ tìm thấy ý nghĩa trong công việc, có đủ năng lực thực hiện trách nhiệm, được tôn trọng và có nguồn lực để vượt qua áp lực nghề nghiệp.
Vì vậy, kiểm soát cảm xúc và hành vi trong dạy học không nên chỉ được xem là phẩm chất cá nhân mà giáo viên phải tự xoay xở. Đó còn là năng lực nghề nghiệp cần được đào tạo, rèn luyện và hỗ trợ.
Một môi trường giáo dục tốt không chỉ yêu cầu giáo viên bình tĩnh trước áp lực, mà còn phải tạo điều kiện để họ giữ được sự bình tĩnh ấy.
Từ tri ân đến những chính sách thực chất
Ngày 20/10 sẽ ý nghĩa hơn nếu sự trân trọng dành cho nữ nhà giáo được chuyển hóa thành những thay đổi cụ thể.
Thứ nhất, hoàn thiện chính sách đãi ngộ và điều kiện làm việc. Đặc biệt với giáo viên mầm non, cần quan tâm đến định mức công việc, tình trạng thiếu giáo viên, thời gian chăm sóc trẻ, cơ sở vật chất và những nhiệm vụ hành chính không cần thiết. Đãi ngộ cần phản ánh đúng đặc thù lao động và trách nhiệm nghề nghiệp, không chỉ dựa trên những mô tả chung về nhiệm vụ.
Thứ hai, coi sức khỏe thể chất và tinh thần của nhà giáo là một bộ phận của chính sách chất lượng giáo dục. Cần tăng cường phòng ngừa kiệt sức nghề nghiệp, hỗ trợ tư vấn tâm lí khi cần thiết, xây dựng văn hóa ứng xử tích cực và tạo điều kiện để giáo viên được nghỉ ngơi, phục hồi. Chăm sóc người dạy không phải nhiệm vụ bên lề, mà là đầu tư cho chất lượng giáo dục từ gốc.
Thứ ba, đổi mới đào tạo và phát triển năng lực sư phạm. Bên cạnh chuyên môn, giáo viên cần được rèn luyện năng lực nhận diện cảm xúc, giao tiếp không gây tổn thương, giải quyết xung đột, giáo dục hành vi tích cực và phối hợp với gia đình. Các cơ sở đào tạo giáo viên cần coi đây là nội dung thiết yếu, đặc biệt đối với những ngành đào tạo giáo viên mầm non và tiểu học.
Thứ tư, bảo đảm cơ hội phát triển nghề nghiệp bình đẳng cho nữ nhà giáo. Cần tạo điều kiện để họ tham gia nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, bồi dưỡng chuyên môn và đảm nhiệm các vị trí quản lí phù hợp với năng lực. Trách nhiệm gia đình không nên trở thành rào cản mặc nhiên đối với sự phát triển nghề nghiệp; việc chia sẻ trách nhiệm chăm sóc cần được thúc đẩy trong cả gia đình và xã hội.
Thứ năm, xây dựng quan hệ đối tác thực chất giữa nhà trường và gia đình. Chất lượng giáo dục không thể chỉ đặt lên vai giáo viên. Phụ huynh cần đồng hành, tôn trọng chuyên môn và cùng giải quyết những vấn đề phát sinh. Nhà trường cần lắng nghe giáo viên, bảo vệ môi trường làm việc lành mạnh và giúp họ tập trung hơn vào nhiệm vụ giáo dục.
Tuyển chọn đúng người, phát triển đúng năng lực
Trân trọng nữ nhà giáo phải đi cùng yêu cầu nghiêm túc về chất lượng đội ngũ. Tuyển chọn giáo viên cần căn cứ vào trình độ chuyên môn, năng lực sư phạm, đạo đức nghề nghiệp, khả năng giao tiếp và sức khỏe phù hợp với đặc thù công việc. Với giáo dục mầm non và tiểu học, sự kiên nhẫn, khả năng điều tiết cảm xúc và năng lực tương tác với trẻ cần được quan tâm đúng mức, bằng những tiêu chí nghề nghiệp khách quan, công bằng.
Không thể mặc nhiên đồng nhất giới tính với năng lực, cũng không nên xem sự chịu đựng áp lực là phẩm chất để giáo viên phải chấp nhận những bất cập. Muốn nâng cao chất lượng đội ngũ, cần tuyển chọn đúng người, đào tạo tốt, bố trí phù hợp, đánh giá công bằng và tạo điều kiện để mỗi nhà giáo phát triển lâu dài.
Tri ân bằng sự thấu hiểu và trách nhiệm
Nữ nhà giáo xứng đáng được ghi nhận không chỉ vì sự tận tụy, mà còn vì năng lực, khát vọng phát triển và quyền được sống hạnh phúc. Họ không nên phải lựa chọn giữa nghề giáo và gia đình, càng không phải đánh đổi sức khỏe để chứng minh lòng yêu nghề.
Nhân ngày 20/10, xin gửi đến những nữ nhà giáo lời tri ân chân thành và sâu sắc. Nhưng có lẽ, sự tri ân ý nghĩa nhất không nằm ở những lời chúc hay món quà, mà ở sự thấu hiểu những nhọc nhằn phía sau bục giảng; ở những chính sách hợp lí, điều kiện làm việc tốt hơn và cơ hội phát triển công bằng hơn để mỗi cô giáo được sống, làm việc và cống hiến trong niềm vui, phẩm giá và hạnh phúc.
Muốn có những học trò hạnh phúc, hãy bắt đầu từ hạnh phúc của người thầy. Muốn người thầy hạnh phúc, hãy bắt đầu từ sự tôn trọng, những chính sách nhân văn và một môi trường sư phạm lành mạnh. Bởi giáo dục không chỉ là hành trình vun đắp tri thức và nhân cách cho người học, mà còn là quá trình xã hội thể hiện cách mình trân trọng những con người đang âm thầm vun đắp tương lai.
Để ngày 20/10 không chỉ có hoa và quà, mà còn có sự sẻ chia trong nhận thức, những chuyển biến trong chính sách và những hành động thiết thực trong đời sống giáo dục. Khi sự tri ân được chuyển hóa thành trách nhiệm, khi người thầy được chăm lo và tôn trọng đúng mức, những giá trị tích cực sẽ được lan tỏa từ nhà trường đến gia đình, từ mỗi lớp học đến cộng đồng. Đó cũng là nền tảng để nâng cao chất lượng giáo dục và bồi đắp một tương lai tốt đẹp, nhân văn hơn cho đất nước.
Tài liệu tham khảo:
[1] https://www.unesco.org/vi/articles/bo-tai-lieu-giao-duc-cam-xuc-va-xa-hoi-cua-unesco-danh-cho-giao-vien-mam-non-da-co-phien-ban-tieng
