Bí ẩn cách dựng nhà sàn cổ người Mường Hòa Bình

25/02/2012 05:04 Cao Tuân
(GDVN) - Qua bao thế hệ sinh sống, người dân tộc Mường tỉnh Hòa Bình vẫn giữ nguyên nét bình dị, độc đáo và sự bí ẩn trong cách xây dựng nhà sàn cổ.

Hiện nay, ở nhiều vùng dân tộc người Mường như huyện Cao Phong, Yên Thủy, Kim Bôi... vẫn giữ lại nhiều ngôi nhà sàn cổ và đẹp mắt. Với họ, đó không chỉ là nơi sinh nhai mà còn là sự tâm linh ăn sâu vào tâm thức mỗi người.

Theo cụ Nguyễn Văn Nam, một cao niên người dân tộc Mường xã Bình Thanh, huyện Cao Phong kể lại: Xưa kia, ở xứ Mường cổ, hình thái tổ chức xã hội đặc thù là chế độ lang đạo, các dòng họ lang đạo như: Đinh, Quách, Bạch, Hà… chia nhau cai quản các vùng.

BẤM VÀO ĐÂY ĐỂ XEM NHỮNG NGÔI NHÀ SÀN CỔ MÁI LÁ DÂN TỘC CÒN XÓT LẠI

Đứng đầu mỗi mường có các lang cun, dưới lang cun có các lang xóm hoặc đạo xóm, cai quản một xóm. Trong áng mo “Đẻ đất, đẻ nước” của người Mường cũng có đoạn kể: “Một hôm Lang Đá Cần, vị Lang đầu tiên cai quản đất Mường đi bẫy và bắt được một con rùa. Con rùa van nài lang đừng giết thịt, bù lại rùa mách bảo cho cách làm nhà sàn”. Rùa dạy: “Bốn chân tôi là bốn cột cái/ Hai mai tôi là hai mái nhà/ Xương sống tôi là đòn nóc/ Chặt cây lim làm cột/ Lạt buộc bằng cây giang/ Cỏ gianh dùng để lợp”.


Hàng nghìn năm nay nhà sàn của người Mường vẫn lưu giữ được nét xây dựng xưa

BẤM VÀO ĐÂY ĐỂ XEM NHỮNG NGÔI NHÀ SÀN CỔ MÁI LÁ DÂN TỘC CÒN XÓT LẠI

Câu chuyện này được coi như một điển tích về sự ra đời của nhà sàn người Mường. Nó gắn liền với những phong tục tập quán, sinh hoạt thường ngày của người dân bản. Và cho tới hôm nay, những nếp nhà sàn đó vẫn còn vẹn nguyên với người dân nơi đây. Hình ảnh con rùa cho đến nay không chỉ là con vật linh thiêng được người Mường tôn thờ.


Cụ Bùi Văn Te  (75 tuổi), người già nhất thôn Tháu, xã Lạc Sĩ, huyện Yên Thủy (Hòa Bình), cho biết, trong truyền thống văn hóa của dân tộc Mường thì không cho phép dựng nhà thành hàng, lối nhưng bao giờ, nhà sàn cũng đều ở vị trí dựa lưng vào thế đất cao như sườn đồi, sườn núi để đón nhận tiết trời trong lành ban tặng và tiện cho việc sinh hoạt, săn bắn, đi rừng. Ở giữa màu xanh thiên nhiên núi rừng, những nếp nhà sàn vẫn tồn tại như một minh chứng rõ nét nhất về sức sống lâu bền của văn hoá Mường hàng nghìn năm qua.


Nhà sàn cổ luôn là niềm tự hào của người dân tộc Mường

BẤM VÀO ĐÂY ĐỂ XEM NHỮNG NGÔI NHÀ SÀN CỔ MÁI LÁ DÂN TỘC CÒN XÓT LẠI

Nhà sàn của người Mường thường phân ra ba mặt bằng: Mặt trên cùng là gác để đựng lương thực, đồ dùng gia đình, sàn nhà là nơi sinh hoạt nghỉ ngơi, còn gầm sàn nhà dùng để các dụng cụ sản xuất, nhốt gia súc, gia cầm. Mỗi nhà có thể bày biện, trang trí khác nhau nhưng cấu trúc cơ bản về gian, buồng giống nhau. Nguyên liệu cơ bản được bà con sử dụng để dựng nhà sàn là gỗ thường là các loại gỗ trai, chò chỉ, nghiến, sến,  táu, dổi, de, đinh, lát...

Ngoài gỗ để làm các chi tiết chính, nhà sàn của người Mường cần sử dụng các loại tre, bương, hóp để làm đòn tay, đan vách... Cột nhà làm bằng gỗ tròn hoặc vuông nhưng phổ biến là tròn; chân cột thường được chôn xuống đất nhưng cũng có nơi dùng các hòn đá tảng để kê. Vì chân cột nhà sàn thường được chôn sâu xuống đất từ 80 cm - 1m nên phải làm cột bằng thứ gỗ không bị mối ăn, không mục, không mọt.


Nhà sàn Mường cổ truyền thường cấu trúc một gian hai chái, hai gian hai chái, ba gian hai chái... (tương đương ba gian năm gian, bảy gian...). Các cửa số, kể cả cửa voóng toong (cửa sổ chính) chỉ làm ở phía trước của ngôi nhà.

Giữa các gian thường không có cửa một cách chắc chắn, chỉ có sự phân biệt có tính chất tượng trưng. Riêng buồng con dâu, con gái lớn, mặc dù không có cửa nhưng những quy ước bất thành văn rất chặt chẽ, được tuân thủ nghiêm ngặt rằng, ai khi nào được vào và ai khi nào không được vào.

Đặc biệt, ở bất kỳ hướng cửa sổ nào với người Mường đều được coi là thứ rất linh thiêng và là điều tối kỵ nếu phụ nữ ngồi lên cửa sổ. Cửa sổ trong tiềm thức và phong tục lâu đời của người dân tộc Mường là dùng để tiễn đưa những người thân trong gia đình sang thế giới bên kia sẽ đi theo lối này.

 Những bậc cầu thang của người Mường nhất thiết phải là số lẻ

BẤM VÀO ĐÂY ĐỂ XEM NHỮNG NGÔI NHÀ SÀN CỔ MÁI LÁ DÂN TỘC CÒN XÓT LẠI

Trước đây nhà sàn cổ sử dụng đinh gỗ, đinh tre, chêm gỗ để cố định mộng chính và dùng các loại dây leo bện để nín những mộc phụ theo hình chữ  X. Hiện nay bà con nơi đây đã biết sử dụng đinh sắt để thay cho dây lạt, dây rừng có tuổi thọ không cao. Mái nhà sàn truyền thống thường được lợp bằng cỏ gianh, lá cọ nên nhà người Mường ấm áp về mùa đông, mát mẻ về mùa hè. Người Mường xưa thể hiện sự giàu có, địa vị xã hội bằng cách làm nhà to, làm nhiều nhà. Nhà sàn của nhà lang bậc trung hồi đầu thế kỷ XX thường dài đến 100m. Với nhà lang nhỏ thường làm nhà dài 30 đến 40m, nhà dân thường có khả năng kinh tế thì thường khoảng 20m. Vì thế, nhà sàn là trung tâm trong không gian sống rất đặc trưng của người Mường.


“Màn” hay còn gọi là cầu thang thường được làm bằng gỗ hoặc nguyên thân cây gỗ tròn và tạo bậc trên chính những thân cây đó hay cũng có thể được đẽo thành hình chữ nhật. Cầu thang không dựng thẳng vào cửa chính mà dựng vào mép một cái sảnh gỗ và đặt vuông góc với chiều đòn nóc của nhà.


Vào những ngày lễ, Tết người dân tộc Mường thường tổ chức tụ họp tại sàn gỗ trong nhà sàn
BẤM VÀO ĐÂY ĐỂ XEM NHỮNG NGÔI NHÀ SÀN CỔ MÁI LÁ DÂN TỘC CÒN XÓT LẠI

Theo phong tục của người dân tộc Mường khi làm cầu thang thì bậc thang nhất thiết phải là số lẻ và được dựng ở các thế đất khác nhau. Theo quan niệm của người dân tộc Mường, số lẻ của bậc thang thể hiện ước nguyện quy luật vào - ra - vào thì của cải sẽ không đi ra ngoài, gia đình luôn được êm ấm, đoàn tụ, con cháu thành đạt. Số lượng bậc có thể là 3, 5, 7, 9… nhưng tuyệt đối không được là số chẵn.


Trong nhà sàn của người Mường, không gian được chia theo cả chiều dọc và chiều ngang. Từ cầu thang chính bước vào phần giữa sàn nhà phía dưới bếp, phía ngoài là để tiếp khách, phía trong là nơi sinh hoạt của cả gia đình. Trong nhà, theo chiều dọc, phía trên có các cửa sổ gọi là cửa voóng, chỗ ngồi gần cửa voóng thường dành cho người cao tuổi, còn phía dưới dành cho lớp trẻ. Theo chiều ngang, phía ngoài dành cho nam giới, phía trong dành cho nữ giới.


Điều thú vị nhất trong tổng thể cách xây dựng nhà sàn của người Mường - đó là những kết cấu hoàn chỉnh không chỉ tạo dựng nên một ngôi nhà sàn đặc trưng từ cổ kim đến giờ vẫn nguyên vẹn. Lý thú hơn cả, là ở mỗi bộ phận cấu thành nhà sàn mang một ý nghĩa tâm linh sâu sắc gắn kết chặt chẽ với con người hàng nghìn năm không thay đổi.

Xem thêm:
Cao Tuân