Từ trải nghiệm của một nhà khoa học nữ đảm nhiệm trọng trách quản lý, Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Thị Lan Hương gửi gắm thông điệp về bản lĩnh, tri thức và sự tự tin, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo dựng môi trường bình đẳng để phụ nữ phát huy năng lực, theo đuổi khát vọng nghề nghiệp và chủ động kiến tạo hạnh phúc.
Phóng viên: Trong bối cảnh giáo dục đại học đang đứng trước nhiều yêu cầu đổi mới, người đứng đầu cơ sở đào tạo phải đưa ra những quyết định có ảnh hưởng trực tiếp đến đội ngũ giảng viên, người học và định hướng phát triển của nhà trường. Trên cương vị Quyền Hiệu trưởng, theo Giáo sư đâu là những vấn đề khiến mình trăn trở nhất trong quá trình điều hành? Giáo sư mong muốn tạo ra những chuyển biến gì để HUNRE phát triển hơn nữa trong thời gian tới?
Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Thị Lan Hương: Điều tôi trăn trở nhất là làm thế nào để mỗi quyết định điều hành không chỉ giải quyết một vấn đề trước mắt, mà còn góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và tạo nền tảng phát triển lâu dài cho nhà trường.
Một trường đại học có thể đặt ra nhiều mục tiêu, nhưng cuối cùng phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: sinh viên tốt nghiệp có đủ năng lực làm việc và thích ứng với thay đổi không; giảng viên có điều kiện để phát huy chuyên môn, sáng tạo và cống hiến không; những kết quả nghiên cứu có thực sự đóng góp cho đời sống và sự phát triển của đất nước không.
Đổi mới là cần thiết, nhưng đổi mới không nên trở thành áp lực hành chính đơn thuần đối với đội ngũ. Tôi cho rằng người đứng đầu phải biết lắng nghe, giải thích rõ mục tiêu, tạo sự đồng thuận và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Những quyết định liên quan đến con người càng cần được cân nhắc trên tinh thần công bằng, minh bạch và tôn trọng.
Trong thời gian tới, tôi mong muốn HUNRE có những chuyển biến rõ hơn ở ba phương diện. Trước hết là chất lượng đào tạo, với chương trình cập nhật, tăng trải nghiệm thực tế và lấy năng lực của người học làm thước đo. Thứ hai là môi trường làm việc và học tập, nơi giảng viên được hỗ trợ phát triển nghề nghiệp, sinh viên được lắng nghe và các sáng kiến có cơ hội được thực hiện. Thứ ba là sự gắn kết giữa đào tạo, nghiên cứu và nhu cầu của cơ quan quản lý, doanh nghiệp, địa phương.
Tôi mong HUNRE tiếp tục khẳng định bản sắc của một trường đại học về tài nguyên và môi trường, đồng thời phát huy sức mạnh liên ngành để đóng góp thiết thực cho chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Uy tín của nhà trường phải được tạo nên từ chất lượng thực chất và sự tin cậy của người học, của xã hội.
Phóng viên: Có thể thấy, phụ nữ làm công tác quản lý thường phải đảm đương nhiều vai trò, từ chuyên môn, lãnh đạo đến trách nhiệm với gia đình. Từ trải nghiệm của bản thân, Giáo sư đã sắp xếp và cân bằng các vai trò ấy như thế nào?
Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Thị Lan Hương: Tôi nghĩ cân bằng không có nghĩa là mỗi ngày đều chia thời gian thật đều cho công việc và gia đình. Đó là quá trình lựa chọn ưu tiên phù hợp trong từng giai đoạn, đồng thời không để những điều quan trọng nhất bị bỏ quên. Có thời điểm công việc đòi hỏi sự tập trung rất cao; cũng có lúc gia đình cần mình hiện diện nhiều hơn. Điều cần thiết là nhận biết được điều đó và chủ động điều chỉnh.
Với tôi, việc sắp xếp công việc có kế hoạch, phân biệt việc quan trọng với việc có thể xử lý sau, và phối hợp tốt với đồng nghiệp có ý nghĩa rất lớn. Trong quản lý, người đứng đầu không thể và cũng không nên làm thay tất cả. Phân công rõ trách nhiệm, tin tưởng và tạo điều kiện để cộng sự chủ động vừa giúp công việc hiệu quả hơn, vừa xây dựng được một tập thể có khả năng cùng gánh vác trách nhiệm.
Tôi cũng cho rằng sự cân bằng không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực của riêng người phụ nữ. Sự chia sẻ trong gia đình, sự hỗ trợ của đồng nghiệp và một môi trường làm việc thấu hiểu trách nhiệm chăm sóc đều rất quan trọng. Chúng ta không nên mặc nhiên coi việc chăm lo gia đình là trách nhiệm riêng của phụ nữ, rồi yêu cầu họ phải tự mình làm tốt tất cả các vai trò.
Một điều nữa tôi muốn nhấn mạnh là cần dành thời gian cho sức khỏe và sự hồi phục của chính mình. Nghỉ ngơi không phải là thiếu trách nhiệm; đó là điều kiện để có thể làm việc bền bỉ.
Tôi nghĩ phụ nữ không cần trở thành người "hoàn hảo" trong mọi vai trò. Điều đáng quý hơn là sống có trách nhiệm, biết chia sẻ, biết tìm kiếm sự hỗ trợ và có mặt đúng lúc cho những người, những công việc thực sự cần mình.
Phóng viên: Tài nguyên và môi trường là lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Theo Giáo sư, giáo dục đại học cần có những đổi mới gì trong đào tạo và nghiên cứu để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, đồng thời chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước?
Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Thị Lan Hương: Theo tôi, đổi mới trước hết phải bắt đầu từ cách xác định năng lực mà người học cần có sau khi tốt nghiệp. Những vấn đề như biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên, ô nhiễm môi trường hay chuyển đổi xanh không tồn tại riêng lẻ trong một ngành. Chúng liên quan đồng thời đến khoa học tự nhiên, công nghệ, kinh tế, quản trị, pháp luật và hành vi xã hội. Vì vậy, đào tạo cần giữ vững nền tảng chuyên môn, nhưng cũng phải giúp người học có tư duy hệ thống và khả năng hợp tác liên ngành.
Chương trình học cần được cập nhật theo những bài toán thực tế, không chỉ bằng việc bổ sung một vài học phần mới. Sinh viên nên có thêm cơ hội học qua dự án, khảo sát hiện trường, phân tích dữ liệu và thực tập tại cơ quan, doanh nghiệp, địa phương.
Chẳng hạn, một bài toán quản lý chất thải không chỉ đòi hỏi giải pháp kỹ thuật, mà còn cần tính toán chi phí, tổ chức vận hành, xem xét cơ chế chính sách và sự tham gia của cộng đồng. Những trải nghiệm như vậy giúp các em hiểu rằng một giải pháp tốt phải khả thi trong điều kiện cụ thể.
Năng lực số, ngoại ngữ và khả năng tự học cũng cần được chú trọng. Người học phải biết sử dụng công cụ phân tích dữ liệu, tiếp cận công nghệ mới, trong đó có trí tuệ nhân tạo, nhưng đồng thời phải biết kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và tuân thủ đạo đức nghề nghiệp. Công nghệ hỗ trợ con người, chứ không thay thế tư duy độc lập và trách nhiệm chuyên môn.
Về nghiên cứu, tôi cho rằng cần khuyến khích các nhóm liên ngành và tăng hợp tác với những đơn vị có nhu cầu sử dụng kết quả. Đánh giá nghiên cứu cần coi trọng cả chất lượng học thuật lẫn khả năng đóng góp cho chính sách, công nghệ và thực tiễn quản lý. Đồng thời, những hướng nghiên cứu nền tảng, dài hạn cũng cần được tạo điều kiện phát triển, thay vì chỉ ưu tiên kết quả có thể ứng dụng ngay.
Nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ là những người giỏi kỹ thuật. Đó còn phải là những người có ý thức trách nhiệm với tài nguyên, môi trường và cộng đồng, có khả năng học hỏi suốt đời để thích ứng với những yêu cầu mới của đất nước.
Phóng viên: Với tư cách một nhà khoa học nữ, Giáo sư nhìn nhận như thế nào về cơ hội và những rào cản đối với phụ nữ trong nghiên cứu khoa học, đặc biệt ở các lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn sâu, tính liên ngành và sự đầu tư lâu dài?
Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Thị Lan Hương: Tôi cho rằng phụ nữ có đầy đủ năng lực để theo đuổi nghiên cứu chuyên sâu, dẫn dắt các nhóm khoa học và đóng góp vào những vấn đề lớn. Năng lực khoa học cần được nhìn nhận qua chất lượng công việc, sự nghiêm túc và đóng góp thực tế, chứ không nên bị giới hạn bởi những khuôn mẫu về giới.
Hợp tác liên ngành, kết nối học thuật và các công cụ số mở ra nhiều cơ hội để nhà khoa học tiếp cận tri thức, dữ liệu và cộng sự. Nhưng cơ hội chỉ thực sự có ý nghĩa khi phụ nữ có điều kiện tham gia và phát triển một cách bình đẳng.
Những rào cản đôi khi không nằm ở quy định chính thức mà ở các định kiến khó nhận thấy: nghi ngại về khả năng lãnh đạo một nhóm nghiên cứu, về mức độ sẵn sàng đi công tác, hoặc về sự gắn bó lâu dài sau những giai đoạn chăm sóc gia đình. Bên cạnh đó, công việc nghiên cứu cần thời gian tập trung, trong khi trách nhiệm chăm sóc không được chia sẻ hợp lý có thể làm thu hẹp quỹ thời gian ấy. Việc gián đoạn nghề nghiệp cũng dễ ảnh hưởng đến cơ hội tiếp cận đề tài, nguồn lực và mạng lưới hợp tác.
Vì vậy, chúng ta không nên chỉ động viên phụ nữ "cố gắng hơn", mà cần quan tâm đến những điều kiện để họ có thể phát huy năng lực. Theo tôi, đó là tiêu chí tuyển chọn và đánh giá minh bạch; cơ hội công bằng trong tiếp cận nguồn lực, đào tạo và vị trí dẫn dắt; sự hỗ trợ phù hợp khi nhà khoa học trở lại sau thời gian gián đoạn; cùng các chương trình cố vấn cho những người trẻ.
Đặc biệt, với nghiên cứu dài hạn, cần có sự kiên nhẫn và cơ chế hỗ trợ ổn định. Bình đẳng không phải là hạ thấp yêu cầu khoa học, mà là bảo đảm mọi người có cơ hội công bằng để đáp ứng những yêu cầu ấy. Khi tháo gỡ được các rào cản, chúng ta không chỉ hỗ trợ phụ nữ mà còn giúp khoa học có thêm những tài năng và góc nhìn cần thiết.
Phóng viên: Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, Giáo sư muốn gửi gắm thông điệp gì tới các nữ giảng viên, nhà khoa học trẻ đang nỗ lực khẳng định năng lực và giá trị của "phái đẹp"? Với những nữ sinh đang đứng trước lựa chọn nghề nghiệp, Giáo sư muốn chia sẻ điều gì để các em tự tin theo đuổi đam mê, chủ động kiến tạo con đường phát triển của mình?
Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Thị Lan Hương: Trước hết, tôi xin gửi tới các nữ giảng viên, nhà khoa học, viên chức, người lao động và các em nữ sinh lời chúc sức khỏe, hạnh phúc và luôn giữ được niềm tin vào giá trị của bản thân.
Với các đồng nghiệp nữ, đặc biệt là những giảng viên và nhà khoa học trẻ, tôi muốn chia sẻ rằng: Hãy nuôi dưỡng khát vọng nghề nghiệp của mình một cách nghiêm túc, nhưng cũng hãy cho mình thời gian để trưởng thành. Một công trình có giá trị, một giờ giảng tốt hay một hướng nghiên cứu mới đều được tạo nên từ sự tích lũy bền bỉ. Đừng vì những khó khăn ban đầu mà vội nghi ngờ năng lực của mình; cũng đừng ngại tìm người cố vấn, đề nghị được hỗ trợ hoặc đón nhận một cơ hội thử sức.
Tôi mong các chị em không tự giới hạn mình trong những định kiến sẵn có về điều phụ nữ "nên" hay "không nên" làm. Giá trị của phụ nữ không chỉ nằm ở vẻ đẹp hay sự hy sinh, mà còn ở tri thức, bản lĩnh, lòng nhân ái và khả năng tạo ra những thay đổi tích cực. Chúng ta có quyền đặt mục tiêu cao, có quyền được ghi nhận công bằng và có quyền chăm sóc sức khỏe, hạnh phúc của chính mình.
Với các em nữ sinh, tôi muốn nói: Hãy lựa chọn nghề nghiệp từ sự hiểu biết về bản thân và về công việc, chứ không từ định kiến giới. Nếu yêu thích khoa học, công nghệ, kinh tế, quản trị hay lĩnh vực tài nguyên và môi trường, các em hãy mạnh dạn tìm hiểu và thử sức. Đam mê là điểm khởi đầu, còn kiến thức, kỷ luật, ngoại ngữ, kỹ năng số và trải nghiệm thực tế sẽ giúp các em đi xa.
Không phải ai cũng xác định ngay được một con đường rõ ràng. Các em có thể bắt đầu bằng một học phần yêu thích, một dự án nhỏ, một kỳ thực tập hoặc cuộc trao đổi với người đang làm nghề. Điều quan trọng là chủ động học hỏi và không để nỗi sợ mắc sai lầm ngăn mình tiến bước.
Tôi mong mỗi người phụ nữ đều có cơ hội phát triển theo cách phù hợp với mình, được tôn trọng trong những lựa chọn ấy và không phải đánh đổi khát vọng nghề nghiệp với quyền được hạnh phúc. Hãy tự tin, chuẩn bị năng lực thật tốt và nâng đỡ nhau trên hành trình phía trước.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn những chia sẻ sâu sắc của Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Thị Lan Hương.
