Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6 là dịp để tôn vinh những đóng góp của đội ngũ người làm báo đối với sự nghiệp cách mạng, xây dựng và phát triển đất nước.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ cùng chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy, nhiều cơ quan báo chí đang thực hiện sáp nhập, tái cơ cấu theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Thực tiễn này cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với nguồn nhân lực báo chí, đòi hỏi các cơ sở đào tạo phải đổi mới chương trình, phương pháp giảng dạy để thích ứng với sự thay đổi của môi trường truyền thông, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của nghề báo trong giai đoạn mới.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Chiến Thắng – Viện trưởng Viện Báo chí, Truyền thông và Khoa học liên ngành, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên cho rằng, dưới tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chiến lược chuyển đổi số quốc gia, nghề báo tại Việt Nam đang có những thay đổi sâu sắc.
Trên thực tế, sự dịch chuyển từ mô hình báo chí truyền thống sang môi trường truyền thông đa nền tảng không chỉ là thay đổi về công nghệ mà còn kéo theo sự chuyển biến toàn diện trong tư duy làm báo, quy trình sản xuất và phân phối thông tin.
Theo thầy, quy trình sản xuất tin tức hiện đại đòi hỏi nhà báo không chỉ có chuyên môn vững vàng mà còn phải sở hữu nhiều kỹ năng nghề nghiệp mới. Tin tức cần được thu thập, xử lý và cập nhật gần như tức thời. Nội dung phải có tính tương tác, đồng thời được cá nhân hóa để phù hợp với từng nhóm công chúng.
Bên cạnh đó, nhà báo ngày nay cần thành thạo các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR), đồng thời có khả năng khai thác và phân tích dữ liệu người dùng để nắm bắt xu hướng, xác định thời điểm xuất bản tối ưu và nâng cao hiệu quả truyền thông.
Để thích ứng với những thay đổi mang tính cách mạng về công nghệ nhưng vẫn giữ vững giá trị cốt lõi của nền báo chí cách mạng, người làm báo không thể chỉ dừng lại ở kỹ năng viết và biên tập truyền thống. Theo thầy Thắng, yêu cầu đặt ra hiện nay là tư duy dữ liệu, khả năng tác nghiệp đa nền tảng và năng lực sử dụng các công cụ AI cũng như hệ thống phân tích dữ liệu. Nhà báo hiện đại cần biết kể chuyện bằng nhiều loại hình như văn bản, hình ảnh, âm thanh, video và tương tác trực tiếp với công chúng trên không gian số.
Không chỉ yêu cầu về chuyên môn, người làm báo còn phải có bản lĩnh chính trị vững vàng. Điều này được thể hiện qua khả năng chủ động nhận diện, đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, phản bác các quan điểm sai trái trên không gian mạng, đồng thời giữ vững tính độc lập nghề nghiệp trước các tác động từ lợi ích kinh tế hoặc chính trị nhằm bảo đảm tính khách quan của thông tin.
Trước xu hướng báo chí đa nền tảng và sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu số, Viện Báo chí, Truyền thông và Khoa học liên ngành, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên đã có nhiều điều chỉnh trong chương trình đào tạo nhằm giúp sinh viên thích ứng với môi trường nghề nghiệp mới.
Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Phạm Chiến Thắng, Viện thường xuyên cập nhật chương trình đào tạo ngành Báo chí, Truyền thông theo hướng tích hợp liên ngành và công nghệ mới. Các học phần về công nghệ số đã trở thành nội dung cốt lõi, giúp sinh viên hình thành tư duy xử lý dữ liệu, trực quan hóa thông tin, phân tích hành vi công chúng và sử dụng các công cụ AI tạo sinh trong quá trình phát hiện đề tài, sản xuất, cá nhân hóa nội dung.
Cùng với đổi mới chương trình, phương pháp giảng dạy cũng được điều chỉnh theo hướng tăng cường thực hành, thu hẹp khoảng cách giữa giảng đường và thực tiễn nghề nghiệp. Hiện nay, hơn 60% số học phần được bố trí thời lượng thực hành tương đương thời gian học lý thuyết.
Bên cạnh đó, nhà trường tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, hệ thống phòng nghiệp vụ và trang thiết bị hiện đại phục vụ đào tạo. Đồng thời, tăng cường hợp tác với các cơ quan báo chí, truyền thông để tạo điều kiện cho sinh viên thực tập, trải nghiệm nghề nghiệp từ sớm. Các buổi seminar với sự tham gia của nhà báo, nhà quản lý báo chí cũng được tổ chức thường xuyên nhằm giúp sinh viên cập nhật yêu cầu của thị trường lao động và định hướng nghề nghiệp trong bối cảnh mới.
Cùng nhìn nhận những cơ hội và thách thức của nghề báo trong bối cảnh hiện nay, Tiến sĩ Hồ Trần Ngọc Oanh - Trưởng khoa Ngữ văn - Truyền thông, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng cho rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc quy trình sản xuất tin tức, từ tìm kiếm dữ liệu, xử lý thông tin, phiên âm phỏng vấn, dịch thuật đến sản xuất các sản phẩm đa phương tiện. Điều này đặt ra yêu cầu các cơ sở đào tạo báo chí phải chuyển từ đào tạo kỹ năng tác nghiệp truyền thống sang phát triển năng lực làm việc trong môi trường số và khả năng cộng tác hiệu quả với AI.
Tuy nhiên, theo cô Oanh, AI chỉ là công cụ hỗ trợ và không thể thay thế tư duy phản biện, trách nhiệm xã hội hay đạo đức nghề nghiệp của người làm báo. Vì vậy, mục tiêu của đào tạo báo chí trong thời đại AI không đơn thuần là hướng dẫn sinh viên sử dụng công nghệ, mà quan trọng hơn là giúp các em hiểu rõ giới hạn của AI, biết kiểm chứng thông tin, chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình và giữ vững bản sắc nghề nghiệp.
Trước thực trạng đó, những năm gần đây, chương trình đào tạo Báo chí – Truyền thông tại Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng đã được điều chỉnh theo hướng tiếp cận báo chí số và môi trường truyền thông đa nền tảng. Bên cạnh các học phần nền tảng về nghiệp vụ báo chí, sinh viên được tăng cường kiến thức và kỹ năng về sản xuất nội dung đa phương tiện, truyền thông số, báo chí dữ liệu, khai thác nền tảng số, phân tích dữ liệu truyền thông và ứng dụng AI trong hoạt động nghề nghiệp.
Nhà trường cũng chú trọng các học phần thực hành, học theo dự án và mô phỏng môi trường tác nghiệp thực tế để sinh viên có cơ hội trải nghiệm nhiều vai trò khác nhau trong quy trình sản xuất nội dung hiện đại. Đồng thời, Khoa Ngữ văn – Truyền thông cũng thường xuyên tổ chức các tọa đàm, seminar với sự tham gia của các nhà báo, chuyên gia truyền thông và doanh nghiệp công nghệ nhằm giúp sinh viên tiếp cận những xu hướng mới nhất của ngành.
Đặc biệt, cô nhấn mạnh tầm quan trọng của mối liên kết giữa cơ sở đào tạo và cơ quan báo chí hiện nay, cho rằng cần thúc đẩy các mô hình hợp tác sâu hơn như đồng xây dựng chương trình đào tạo, đồng hướng dẫn dự án nghề nghiệp, tổ chức newsroom mô phỏng, học kỳ doanh nghiệp hoặc các chương trình thực tập dài hạn gắn với dự án thực tế.
“Khi sinh viên được tiếp cận môi trường nghề nghiệp từ sớm, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng sẽ được thu hẹp đáng kể”, Tiến sĩ Oanh nhấn mạnh.
Trong bối cảnh cả nước đang triển khai chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy theo hướng hoạt động hiệu lực, hiệu quả, lĩnh vực báo chí cũng đang bước vào giai đoạn tái cơ cấu với nhiều thay đổi.
Theo Tiến sĩ Hồ Trần Ngọc Oanh, việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy báo chí không đơn thuần là giảm số lượng nhân sự mà đang đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng nguồn nhân lực. Các cơ quan báo chí hiện nay cần những người làm nghề có khả năng thích ứng nhanh, làm việc đa nhiệm, thành thạo công nghệ và có tư duy đổi mới sáng tạo. Nhà báo tương lai không chỉ biết viết mà còn phải có năng lực sản xuất nội dung đa phương tiện, khai thác dữ liệu, ứng dụng AI, tác nghiệp trên nhiều nền tảng và hiểu cách vận hành của hệ sinh thái truyền thông số.
Tuy nhiên, theo cô Oanh, càng trong thời đại AI, những giá trị cốt lõi của nghề báo càng trở nên quan trọng. AI có thể hỗ trợ đẩy nhanh nhiều công đoạn sản xuất tin tức nhưng không thể thay thế cảm xúc, trải nghiệm sống, tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và trách nhiệm xã hội của người làm báo. Đây cũng là những năng lực mà các cơ sở đào tạo cần tiếp tục bồi đắp cho sinh viên.
Từ thực tiễn, cô Oanh chỉ ra ba "điểm nghẽn" lớn nhất trong đào tạo nhân lực báo chí hiện nay. Thứ nhất là tốc độ phát triển của công nghệ, đặc biệt là AI đang nhanh hơn khả năng cập nhật chương trình đào tạo, đòi hỏi các trường đại học phải có cơ chế điều chỉnh linh hoạt hơn.
Thứ hai, khoảng cách giữa môi trường đào tạo và môi trường tác nghiệp thực tế vẫn tồn tại khi không phải cơ sở đào tạo nào cũng đủ điều kiện xây dựng hệ sinh thái thực hành báo chí số tương tự các tòa soạn hiện đại.
Thứ ba, nhu cầu tuyển dụng đang dịch chuyển theo hướng liên ngành, trong khi nhiều chương trình đào tạo vẫn chủ yếu tập trung vào nghiệp vụ báo chí truyền thống.
Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Chiến Thắng lại cho rằng, việc thực hiện chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy đang tạo ra những thay đổi mạnh mẽ trong hệ thống báo chí. Nhiều cơ quan báo chí đã tiến hành sáp nhập, tái cơ cấu các đơn vị theo hướng tinh gọn, hiệu quả hơn.
Theo thầy, thực tiễn này đặt ra yêu cầu mới đối với công tác đào tạo nhân lực báo chí. Mô hình đào tạo nhà báo “đơn nhiệm” không còn phù hợp trong bối cảnh hiện nay. Thay vào đó, các cơ sở đào tạo cần trang bị cho sinh viên năng lực đa nhiệm, khả năng tích hợp kiến thức liên ngành và đảm nhiệm nhiều công đoạn trong quy trình sản xuất sản phẩm truyền thông đa phương tiện.
Đây cũng là nền tảng để người học có thể thích ứng linh hoạt với thị trường lao động truyền thông ngày càng mở rộng, không chỉ giới hạn trong các tòa soạn truyền thống.
Tuy nhiên, theo thầy Thắng, đào tạo nhân lực báo chí hiện nay vẫn đang đối mặt với nhiều "điểm nghẽn". Trước hết là sự mất cân bằng giữa chất lượng đầu vào và cơ hội việc làm thực tế. Dù ngành Báo chí luôn thuộc nhóm có điểm chuẩn cao, tuy nhiên cơ hội việc làm tại các cơ quan báo chí chính thống lại có xu hướng thu hẹp do quá trình sắp xếp, tinh gọn bộ máy. Điều này khiến không ít sinh viên, kể cả những người có kết quả học tập tốt gặp khó khăn trong tìm kiếm cơ hội thực tập và việc làm sau tốt nghiệp.
Bên cạnh đó là sự chênh lệch về thu nhập giữa các cơ quan báo chí và khu vực truyền thông doanh nghiệp. Trong khi mức thu nhập khởi điểm tại nhiều cơ quan báo chí còn khá khiêm tốn, lĩnh vực truyền thông doanh nghiệp, quan hệ công chúng lại có sức hấp dẫn lớn hơn về đãi ngộ. Thực tế này khiến nhiều sinh viên báo chí lựa chọn chuyển hướng sang khối tư nhân ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Một thách thức khác là sự thiếu đồng bộ về hạ tầng công nghệ giữa các cơ sở đào tạo. Nguồn lực đầu tư cho trang thiết bị, phần mềm chuyên dụng hay các studio mô phỏng tòa soạn số ở nhiều trường còn hạn chế, ảnh hưởng đến điều kiện thực hành của sinh viên. Cùng với đó, mối liên kết giữa cơ sở đào tạo và các cơ quan báo chí dù đã được cải thiện nhưng vẫn thiếu những cơ chế hợp tác dài hạn, dẫn đến hoạt động thực tập ở một số nơi còn mang tính ngắn hạn, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu tác nghiệp thực tế của các tòa soạn hiện đại.
Nhân Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, Phó giáo sư, Tiến sĩ Phạm Chiến Thắng gửi gắm tới thế hệ nhà báo trẻ thông điệp hãy luôn tự tin vào năng lực của bản thân, giữ vững đam mê và nhiệt huyết với nghề.
Theo thầy, các bạn trẻ đang thuộc về một thế hệ năng động, sáng tạo và có nhiều cơ hội để khẳng định mình trong môi trường truyền thông số. Dù phía trước còn không ít thách thức, điều quan trọng là luôn ghi nhớ lý do đã lựa chọn nghề báo, ý thức trách nhiệm với xã hội và sứ mệnh phụng sự đất nước của người làm báo.
"Tôi tin rằng trong bức tranh báo chí Việt Nam sẽ luôn có những vị trí dành cho những người trẻ có năng lực, bản lĩnh, tinh thần đổi mới và khát vọng cống hiến", thầy Thắng nhấn mạnh.
