Đề xuất giao quyền xét công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cho các cơ sở giáo dục đại học đang nhận được sự quan tâm và đồng tình của nhiều chuyên gia, nhà quản lý giáo dục. Cùng với đó, việc xây dựng cơ chế công nhận tương đương đối với các chức danh giáo sư, phó giáo sư được bổ nhiệm ở nước ngoài cũng được kỳ vọng sẽ góp phần tháo gỡ những vướng mắc trong thu hút đội ngũ nhà khoa học trình độ cao về làm việc tại Việt Nam.
Theo các chuyên gia, hai chính sách này cần được triển khai đồng bộ để vừa thúc đẩy tự chủ đại học, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế của các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam.
Tạo động lực cạnh tranh và nâng cao chất lượng đội ngũ học thuật
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, lãnh đạo một cơ sở giáo dục đại học cho rằng, nếu tiếp tục duy trì cách tiếp cận coi giáo sư, phó giáo sư chủ yếu là danh hiệu học thuật được xét chọn theo cơ chế tập trung thì các trường sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc chủ động xây dựng đội ngũ nhân lực trình độ cao phục vụ chiến lược phát triển của mình.
Theo vị này, tại nhiều hệ thống giáo dục đại học tiên tiến, giáo sư và phó giáo sư trước hết là những vị trí học thuật nòng cốt, được tuyển chọn để thực hiện nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và dẫn dắt học thuật tại một cơ sở giáo dục đại học cụ thể.
Do đó, việc đánh giá giáo sư, phó giáo sư trong giai đoạn tới cũng cần phản ánh đầy đủ hơn những yêu cầu mới mà đất nước đang đặt ra đối với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Bên cạnh các công bố quốc tế có chất lượng, cần coi trọng năng lực xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh, huy động nguồn lực nghiên cứu, phát triển công nghệ, chuyển giao tri thức và tạo ra các sản phẩm có giá trị đối với nền kinh tế - xã hội.
Cũng theo vị này, khi được trao quyền bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư, các trường sẽ có điều kiện chủ động hơn trong việc thu hút, sử dụng và phát triển đội ngũ nhân tài phù hợp với định hướng phát triển của đơn vị.
Đồng quan điểm, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Đoan - nguyên Phó Trưởng khoa Pháp luật Hành chính - Nhà nước, Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng, việc chuyển giao quyền xét chọn, công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cho các cơ sở giáo dục đại học là xu hướng phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu đổi mới quản trị đại học ở Việt Nam.
"Ở nhiều quốc gia có nền giáo dục đại học phát triển, chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn với vị trí việc làm, nhu cầu phát triển đội ngũ và chiến lược học thuật của từng cơ sở giáo dục đại học. Việc trao quyền cho các trường quyết định các chức danh này sẽ giúp phát huy quyền tự chủ, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ sở đào tạo", thầy Đoan phân tích.
Theo Giáo sư Nguyễn Minh Đoan, khi quyền bổ nhiệm thuộc về các cơ sở giáo dục đại học, giáo sư, phó giáo sư sẽ trở thành nguồn nhân lực học thuật có tính cạnh tranh cao. Các cơ sở giáo dục đại học muốn nâng cao vị thế và chất lượng đào tạo, nghiên cứu buộc phải cạnh tranh để thu hút các học giả xuất sắc thông qua môi trường nghiên cứu thuận lợi, điều kiện làm việc tốt và chính sách đãi ngộ phù hợp. Điều này góp phần hình thành môi trường học thuật lành mạnh, vận hành theo năng lực và kết quả cống hiến thay vì phụ thuộc chủ yếu vào cơ chế hành chính như hiện nay.
Trao quyền phải đi đôi với chuẩn mực và trách nhiệm giải trình
Tuy nhiên, các chuyên gia đều cho rằng việc phân quyền chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi kèm cơ chế bảo đảm chất lượng chặt chẽ.
Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng Luật Giáo dục đại học 2025 đã đặt giáo sư, phó giáo sư đúng hơn vào tư cách chức danh giảng viên đại học, gắn với bổ nhiệm, sử dụng và miễn nhiệm trong cơ sở giáo dục đại học.
Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh cho rằng, Nhà nước cần ban hành khung chuẩn tối thiểu về năng lực học thuật, liêm chính khoa học, trách nhiệm đào tạo, nghiên cứu và phục vụ cộng đồng học thuật; Trên cơ sở đó, những cơ sở giáo dục đại học đủ năng lực tự chủ, kiểm định chất lượng tốt, có hội đồng học thuật mạnh và cơ chế trách nhiệm giải trình rõ ràng có thể được phép xác lập chuẩn giáo sư, phó giáo sư của riêng mình, nhưng không được thấp hơn khung chuẩn quốc gia.
“Đương nhiên, để thực hiện việc này, hội đồng xét duyệt không thể hoạt động theo kiểu khép kín mà cần có sự tham gia của các chuyên gia bên ngoài am hiểu sâu về ngành, có uy tín học thuật và độc lập với nhà trường, nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch và hạn chế tình trạng “đóng cửa bảo nhau”, vị chuyên gia nhấn mạnh.
Ở góc độ khác, Giáo sư Nguyễn Minh Đoan cho rằng cùng với việc xây dựng bộ tiêu chuẩn cao, công tác hậu kiểm cũng cần được tăng cường nhằm ngăn ngừa nguy cơ hạ thấp tiêu chuẩn hoặc "lạm phát" chức danh học thuật.
Đặc biệt, theo Giáo sư Nguyễn Minh Đoan, liêm chính khoa học phải được xem là nguyên tắc cốt lõi trong toàn bộ quy trình xét chọn, công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư.
Ông cho rằng cần có các chế tài đủ mạnh đối với hành vi gian lận học thuật, kê khai không trung thực hoặc vi phạm đạo đức nghiên cứu. Những trường hợp vi phạm phải bị hủy kết quả xét công nhận, thu hồi quyết định bổ nhiệm và bị cấm tham gia đăng ký xét bổ nhiệm trong một thời gian nhất định; đối với các vi phạm đặc biệt nghiêm trọng có thể xem xét áp dụng các hình thức xử lý nghiêm khắc hơn theo quy định của pháp luật.
Bên cạnh trách nhiệm của ứng viên, người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học và các thành viên hội đồng xét bổ nhiệm tại cơ sở cũng phải chịu trách nhiệm cá nhân đối với từng quyết định chuyên môn mà mình đưa ra.
"Khi được trao quyền, các trường đồng thời phải chịu trách nhiệm trước xã hội, trước cộng đồng học thuật và trước cơ quan quản lý nhà nước về chất lượng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư do mình bổ nhiệm. Chỉ khi quyền hạn đi liền với trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát hiệu quả thì chủ trương phân quyền mới phát huy được đầy đủ ý nghĩa và giá trị", Giáo sư Nguyễn Minh Đoan bày tỏ.
Cần sớm hoàn thiện cơ chế công nhận tương đương giáo sư, phó giáo sư được bổ nhiệm ở nước ngoài
Bên cạnh việc trao quyền cho các cơ sở giáo dục đại học, nhiều chuyên gia cũng đề xuất nhanh chóng hoàn thiện cơ chế công nhận tương đương đối với các chức danh giáo sư, phó giáo sư được bổ nhiệm ở nước ngoài.
Theo Giáo sư Nguyễn Minh Đoan, đây là một chính sách cần thiết và cấp bách trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh thu hút đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học trình độ cao từ nước ngoài về làm việc.
Theo ông, chủ trương này không chỉ tạo điều kiện thuận lợi về mặt thủ tục cho các nhà khoa học khi trở về nước công tác mà còn thể hiện sự tôn trọng, ghi nhận và đánh giá đúng những thành tựu học thuật mà họ đã đạt được trong môi trường quốc tế.
Đây cũng là thông điệp tích cực cho thấy Việt Nam sẵn sàng hội nhập với chuẩn mực học thuật toàn cầu, qua đó góp phần thực hiện hiệu quả mục tiêu của Chương trình thu hút chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài theo Quyết định số 530/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
