Những ngày cận kề Tết Nguyên đán 2026, trên các xã biên giới phía Tây Thanh Hóa, không khí thi công các công trình trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp diễn ra khẩn trương. Đây là các dự án được triển khai theo Thông báo kết luận số 81-TB/TW của Bộ Chính trị về đầu tư phát triển giáo dục khu vực biên giới.
Việc hình thành hệ thống trường nội trú liên cấp được kỳ vọng sẽ tạo ra "cú hích" lịch sử cho giáo dục vùng cao. Những ngôi trường này không chỉ giải quyết bài toán ăn ở, sinh hoạt cho học sinh dân tộc thiểu số mà còn là điểm tựa vững chắc để ổn định sĩ số, xóa bỏ khoảng cách chất lượng giáo dục giữa miền xuôi và miền ngược.
Đứng trước công trường trường nội trú liên cấp tại xã biên giới Na Mèo đang thành hình từng ngày, thầy giáo Nguyễn Văn Dương, Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Na Mèo, không giấu được sự xúc động: “Thật sự là ngoài sức tưởng tượng, một viễn cảnh mà trước đây chúng tôi chưa bao giờ dám mơ tới”.
Theo thầy Dương, nhiều năm qua, nhà trường đã tổ chức cho học sinh ở lại bán trú, nhưng điều kiện còn rất hạn chế. Việc sắp tới có một trường nội trú liên cấp, đồng bộ từ tiểu học đến trung học cơ sở, là thay đổi lớn. “Khi mô hình được triển khai bài bản, các em sẽ có điều kiện học tập, rèn luyện và phát triển tốt hơn rất nhiều”, thầy chia sẻ.
Na Mèo là xã biên giới đặc biệt khó khăn, địa bàn rộng, giao thông cách trở. Quãng đường từ nhà đến trường của nhiều học sinh lên tới 23-25km. “Đường dốc, trơn trượt, nên đa số phụ huynh thường chở con đi từ đầu tuần, cuối tuần mới đón về”, thầy Dương cho biết. Do điều kiện bán trú còn hạn chế, nhà trường chưa thể tổ chức ăn ở trong ngày nghỉ, nên cuối tuần học sinh vẫn phải quay về nhà, vì vậy hành trình tìm con chữ đầy gian nan, vất vả.
Không chỉ học sinh, đội ngũ giáo viên nơi đây cũng đã quen với những nhọc nhằn kéo dài suốt nhiều năm. Thầy Dương công tác tại trường từ năm 2007, quê thầy cách Na Mèo khoảng 240km. “Hai tuần, tôi về nhà một lần. Trường hiện có khoảng 7 thầy cô ở xa như vậy. Chúng tôi xác định đi dạy ở vùng biên là chấp nhận hi sinh nhiều thứ”, thầy nói.
Ở Na Mèo, người thầy không chỉ dạy chữ, mà còn lo từng bữa ăn, giấc ngủ, dạy kỹ năng sống, giáo dục ngoài giờ cho học sinh. Trong khi đó, chế độ chính sách cho cả thầy và trò còn thấp, chi phí sinh hoạt ở vùng biên lại cao hơn nhiều so với đồng bằng. “Giá cả ở đây có khi cao gấp rưỡi. Nhưng điều giữ thầy cô ở lại chính là trách nhiệm và tình thương dành cho học trò”, thầy Dương chia sẻ.
Hiện nay, để phục vụ xây dựng trường mới, khu nhà công vụ cũ đã phải tháo dỡ, giáo viên tạm ở trong các phòng học. Điều kiện sinh hoạt còn nhiều thiếu thốn, nhưng theo thầy Dương, không ai than phiền hay đòi hỏi. “Thầy cô đều sẵn sàng chấp nhận khó khăn trong một thời gian, miễn là sau này học sinh có trường lớp đàng hoàng, giáo dục vùng biên có điều kiện đi lên”, thầy nói.
Toàn trường hiện có khoảng 250 học sinh, trong đó phần lớn là học sinh dân tộc Thái, khoảng 10% là học sinh dân tộc Mông, còn lại là một số em dân tộc Mường và chỉ 7 học sinh người Kinh. Theo thầy Dương, từ khi có mô hình bán trú, tinh thần học tập và ý thức rèn luyện của học sinh đã thay đổi rõ rệt theo hướng tích cực.
“Sắp tới khi có trường nội trú liên cấp với hệ thống cơ sở vật chất được đầu tư đồng bộ, hiện đại, tôi tin rằng không chỉ điều kiện học tập được cải thiện, mà việc đào tạo nguồn nhân lực tại chỗ cho địa phương cũng sẽ có nhiều chuyển biến ngày càng tích cực hơn. Từ khi có chủ trương này, tôi đã nói với phụ huynh và chính quyền địa phương rằng: đây là điều trước nay không bao giờ dám nghĩ tới. Và khi đã có chủ trương, chắc chắn Na Mèo sẽ đổi thay”, thầy Dương bày tỏ.
Không chỉ ở Thanh Hóa, không khí khẩn trương thi công, cùng niềm vui lan tỏa trước thềm năm mới cũng đang hiện hữu rõ nét tại các xã biên giới tỉnh Gia Lai - địa phương có đường biên giới dài gần 90 km tiếp giáp Vương quốc Campuchia, địa hình phức tạp, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống rải rác.
Lâu nay, việc đến trường của học sinh vùng biên Gia Lai vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Cơ sở vật chất giáo dục còn thiếu thốn, nhiều điểm trường xuống cấp, chưa có điều kiện tổ chức bán trú, nội trú; vào mùa mưa lũ, nguy cơ mất an toàn cho thầy và trò luôn thường trực.
Toàn tỉnh hiện có 7 xã biên giới gồm Ia Púch, Ia Mơ, Ia O, Ia Chía, Ia Pnôn, Ia Nan và Ia Dom, với hơn 10.300 học sinh, trong đó trên 7.100 em có nhu cầu học bán trú, chủ yếu là con em đồng bào dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, phần lớn các trường học tại khu vực này chưa được đầu tư đồng bộ; phòng học, phòng ở giáo viên còn thiếu và xuống cấp, chưa đáp ứng yêu cầu dạy và học trong điều kiện mới.
Trước những khó khăn kéo dài trong việc đến trường của học sinh vùng biên, dự án xây dựng Trường Phổ thông Dân tộc nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở tại 7 xã biên giới được triển khai, mở ra kỳ vọng về điều kiện học tập ổn định, lâu dài cho con em đồng bào nơi đây.
Theo kế hoạch, dự án sẽ xây mới đồng bộ 7 trường nội trú liên cấp, quy mô 212 lớp, dự kiến phục vụ hơn 7.100 học sinh. Các công trình được thiết kế khép kín, đầy đủ hạng mục từ phòng học, khu nhà ở học sinh, nhà công vụ giáo viên, nhà ăn, nhà đa năng đến các phòng chức năng, đáp ứng yêu cầu học tập, sinh hoạt lâu dài cho học sinh vùng biên.
Tại xã Ia Púch, không khí thi công đang diễn ra sôi động hơn cả. Trên công trường, nhiều tổ đội làm việc liên tục, tập trung triển khai phần móng các hạng mục chính như nhà học lý thuyết, nhà học bộ môn, khu nhà ở học sinh, nhà công vụ giáo viên, nhà ăn và nhà đa năng.
Ông Nguyễn Văn Lâm, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ia Púch cho biết, ngay từ khi có chủ trương đầu tư, địa phương đã xác định đây là công trình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với giáo dục và tương lai con em vùng biên. Công tác thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng được triển khai quyết liệt; địa phương chủ động phối hợp với các đơn vị liên quan trong san lấp, cắm mốc, bàn giao mặt bằng, tạo điều kiện để nhà thầu thi công đúng tiến độ.
“Phần lớn học sinh của xã là con em đồng bào dân tộc thiểu số, nhiều em ở xa trường, điều kiện đi lại còn nhiều khó khăn. Khi trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp được hoàn thành và đưa vào sử dụng, điều kiện học tập, ăn ở của học sinh sẽ được cải thiện căn bản, qua đó góp phần duy trì sĩ số, hạn chế tình trạng bỏ học, đồng thời tạo nền tảng quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội và giữ vững an ninh, quốc phòng”, ông Lâm nhấn mạnh.
Cùng với việc hối hả hoàn thiện hạ tầng, bài toán về đội ngũ và phương án quản lý vận hành đang được ngành giáo dục tỉnh Gia Lai rốt ráo chuẩn bị, nhằm đảm bảo những ngôi trường mới sẽ phát huy hiệu quả khi đi vào hoạt động.
Ông Phạm Văn Nam - Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Gia Lai cho biết, ngành giáo dục tỉnh rất kỳ vọng 7 trường phổ thông nội trú liên cấp sau khi hoàn thành sẽ tạo bước chuyển căn bản trong nâng cao chất lượng giáo dục cho đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần phát triển toàn diện nguồn nhân lực vùng Tây Nguyên, từng bước thu hẹp khoảng cách với mặt bằng chung của tỉnh và cả nước.
Để sẵn sàng cho giai đoạn vận hành, Sở Giáo dục và Đào tạo đã phối hợp với 7 xã biên giới rà soát hiện trạng đội ngũ, xây dựng kế hoạch tuyển dụng 51 chỉ tiêu viên chức cho 13 trường phổ thông tại khu vực này, đồng thời tham mưu các chính sách thu hút, hỗ trợ giáo viên yên tâm công tác, gắn bó lâu dài với giáo dục vùng biên.
Song song với đó, ngành giáo dục tỉnh cũng xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên theo hướng vừa vững chuyên môn, nghiệp vụ, vừa am hiểu phong tục, tập quán, ngôn ngữ, văn hóa các dân tộc và đặc thù khu vực biên giới.
Về phương án tổ chức quản lý và vận hành nhà trường, ông Phạm Văn Nam cho biết, Sở Giáo dục và Đào tạo sẽ chỉ đạo các đơn vị liên quan xây dựng mô hình tổ chức và quy chế hoạt động theo đúng quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đồng thời linh hoạt vận dụng cho phù hợp với điều kiện thực tiễn vùng biên giới. Nguyên tắc được đặt ra là phân cấp, phân quyền rõ ràng, gắn trách nhiệm của nhà trường với chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.
Công tác phối hợp giữa nhà trường - gia đình - xã hội được xác định là giải pháp then chốt nhằm huy động học sinh ra lớp, duy trì sĩ số, hạn chế tình trạng bỏ học và xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện. Các trường cũng dự kiến tổ chức quản lý toàn diện đối với học sinh nội trú, bán trú, từ học tập, ăn ở, sinh hoạt đến việc hướng dẫn tự học, rèn luyện nền nếp, kỹ năng sống, ý thức giữ gìn vệ sinh, bảo vệ môi trường và tinh thần tương trợ lẫn nhau.
Về chương trình giảng dạy và hoạt động giáo dục, theo Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Gia Lai, các trường phổ thông nội trú sẽ xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường để triển khai chương trình giáo dục phổ thông theo quy định, đồng thời bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với đặc điểm học sinh vùng biên giới.
Trong đó, dự kiến tổ chức dạy học 2 buổi/ngày nhằm phụ đạo, bồi dưỡng, củng cố kiến thức cho học sinh; triển khai các hoạt động giáo dục đặc thù phù hợp với từng cấp học và điều kiện thực tế. Sở cũng sẽ chuẩn bị các điều kiện cần thiết để từng bước triển khai dạy tiếng nước bạn theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, góp phần tăng cường giao lưu nhân dân khu vực biên giới trong tương lai.
Bên cạnh đó, các nhà trường được định hướng chú trọng tăng cường dạy tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số, giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng tự bảo vệ, hiểu biết pháp luật và ý thức giữ gìn chủ quyền biên giới quốc gia; đồng thời khuyến khích lồng ghép giáo dục văn hóa truyền thống địa phương, gắn nội dung dạy học với thực tiễn đời sống và sản xuất của người dân vùng biên.
Các hoạt động giáo dục khác sẽ được tổ chức theo Điều lệ trường phổ thông, kết hợp với các hoạt động đặc thù như giáo dục về chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với xây dựng, bảo vệ biên giới; tổ chức văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, câu lạc bộ, lao động - trải nghiệm hướng nghiệp; tổ chức bếp ăn tập thể bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm và chăm sóc sức khỏe cho học sinh.
Sự hiện diện của những ngôi trường nội trú liên cấp trên dải biên cương chạy dọc mảnh đất hình chữ S đang gieo lên những niềm tin và kỳ vọng mới. Giữa không khí khẩn trương của những ngày giáp Tết, những nền móng vững chãi này chính là món quà ý nghĩa, là sự bù đắp xứng đáng cho những nhọc nhằn mà bao thế hệ thầy và trò vùng biên đã bền bỉ vượt qua.
Mai đây, khi tiếng trống trường vang lên giữa đại ngàn, các em học sinh sẽ được ăn no, ngủ ấm trong những căn phòng khang trang thay cho hành trình lội suối băng rừng gian khó. Đó cũng là lúc giáo dục biên cương chuyển mình sang một vận hội mới, nơi cái chữ không còn là nỗi nhọc nhằn mà trở thành chìa khóa để đồng bào mở cánh cửa ấm no, cùng nhau giữ vững từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc.
