Trước những yêu cầu mới của nền kinh tế và thị trường lao động, giáo dục đại học đang đứng trước bài toán không chỉ đào tạo người học có kiến thức, kỹ năng mà còn phải tạo ra nguồn nhân lực có khả năng tham gia giải quyết những vấn đề thực tiễn của xã hội. Từ đó, nhiều ngành đào tạo cũng cần được nhìn nhận lại về vai trò, định hướng phát triển và giá trị đóng góp.
Với lĩnh vực Nông - Lâm - Thủy sản, yêu cầu xây dựng nền sản xuất hiện đại, nâng cao giá trị gia tăng, phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu đang đặt ra những đòi hỏi mới đối với công tác đào tạo, nghiên cứu và phát triển nguồn nhân lực.
Nông - Lâm - Thủy sản trước yêu cầu mới của nền kinh tế
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tất Toàn - Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Khối đào tạo Nông nghiệp, Lâm nghiệp, Thủy sản (thuộc Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam) cho rằng, cần nhìn nhận khối ngành Nông - nghiệp - Thủy sản không chỉ là nhóm ngành kinh tế truyền thống mà còn là lĩnh vực thiết yếu, có vai trò chiến lược đối với nền kinh tế và mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.
Trên thực tế, quy mô sản xuất và lực lượng lao động tham gia là những yếu tố cho thấy rõ vị trí của nhóm ngành này. Theo Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025, cả nước có 15,84 triệu hộ nông thôn, trong đó 8,01 triệu hộ (tương đương 50,57%) có ngành sản xuất chính thuộc lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản.
Đồng thời, đây còn là lĩnh vực thu hút một lực lượng lao động lớn tại khu vực nông thôn. Trong tổng số 31,77 triệu lao động ở khu vực này, có 16,5 triệu người làm việc trong lĩnh vực Nông - Lâm - Thủy sản, chiếm 51,93%.
Bên cạnh đó, lĩnh vực này còn gắn trực tiếp với nhiều vấn đề lớn như bảo đảm an ninh lương thực, bảo vệ tài nguyên và môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu, cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và tạo nguồn hàng phục vụ xuất khẩu.
Tuy nhiên, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tất Toàn, cùng với sự thay đổi của nền kinh tế, bản thân lĩnh vực này cũng đang chuyển biến mạnh mẽ. Hiện nước ta đang từng bước chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp. Vì vậy, nông nghiệp ngày nay không còn chỉ xoay quanh câu chuyện “trồng cây gì, nuôi con gì”, mà ngày càng gắn với toàn bộ chuỗi giá trị, từ ứng dụng công nghệ, dữ liệu, tổ chức sản xuất, chế biến đến logistics, thị trường và thương mại quốc tế.
Sự chuyển dịch này cũng kéo theo những yêu cầu mới đối với nguồn nhân lực. Người học hiện nay không chỉ cần được trang bị kiến thức chuyên môn mà còn phải có năng lực ứng dụng công nghệ, tư duy về thị trường và chuỗi giá trị, khả năng thích ứng với những thay đổi của sản xuất, đồng thời có năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Trong bối cảnh ngày càng xuất hiện nhiều ngành học mới theo xu hướng của thị trường, bài toán đặt ra đối với lĩnh vực Nông - Lâm - Thủy sản không đơn thuần là thu hút người học, mà còn là làm sao để hoạt động đào tạo theo kịp nhu cầu mới của thị trường lao động và tốc độ chuyển đổi nhanh của ngành.
Theo thầy Toàn, trước hết, sức hút xã hội của một số ngành trong khối này vẫn chưa tương xứng với vai trò và tiềm năng phát triển. Một bộ phận học sinh vẫn hình dung về nông nghiệp theo cách truyền thống, trong khi thực tế lĩnh vực này đang chuyển nhanh sang nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế tuần hoàn, công nghệ sinh học, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và quản trị chuỗi giá trị.
Cùng với đó, chương trình đào tạo cũng cần liên tục cập nhật để đáp ứng sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và thực tiễn sản xuất. Người kỹ sư nông nghiệp trong tương lai không thể chỉ giỏi chuyên môn mà còn cần có khả năng khai thác và phân tích dữ liệu, ứng dụng công nghệ số, sử dụng ngoại ngữ, có tư duy kinh doanh và khả năng làm việc liên ngành.
Doanh nghiệp, địa phương, các viện nghiên cứu, tổ chức nghề nghiệp cần tham gia sâu hơn nữa trong quá trình xây dựng, tổ chức đào tạo, nghiên cứu và đánh giá năng lực người học nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra bám sát yêu cầu thực tế.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển mạnh mẽ và ngày càng tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, Nông - Lâm - Thủy sản cũng đang đứng trước những thay đổi lớn. Từ phương thức sản xuất, quản lý tài nguyên đến chế biến, tiêu thụ và kết nối thị trường, công nghệ đang từng bước làm thay đổi diện mạo của toàn ngành, kéo theo yêu cầu mới về chất lượng nguồn nhân lực.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tất Toàn, nếu xác định đây là nhóm ngành thiết yếu, có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế và phát triển bền vững, thì chính sách dành cho lĩnh vực này không nên chỉ dừng ở “hỗ trợ để duy trì”, mà cần chuyển sang “đầu tư để phát triển”, trong đó đặc biệt chú trọng đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền sản xuất hiện đại.
Trước hết, cần nâng cao sức hút của nhóm ngành đối với người học, giúp học sinh và xã hội có cái nhìn đầy đủ hơn về sự thay đổi của lĩnh vực Nông - Lâm - Thủy sản cũng như những cơ hội nghề nghiệp đang mở ra.
Hiện nay, nông nghiệp hiện đại không còn chỉ gắn với phương thức sản xuất truyền thống mà đang ngày càng ứng dụng mạnh mẽ robot, cảm biến, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, hệ thống nhà kính, công nghệ sinh học, chuỗi cung ứng và kết nối với thị trường quốc tế.
Sự thay đổi này cũng tạo ra nhiều vị trí việc làm mới, đòi hỏi nguồn nhân lực có kiến thức liên ngành và năng lực công nghệ.
Cùng với việc tạo sức hút đối với người học, chính sách đầu tư cho đào tạo cũng cần được xây dựng phù hợp với đặc thù của nhóm ngành. Để đào tạo một kỹ sư đáp ứng yêu cầu thực tiễn, các cơ sở giáo dục không chỉ cần giảng đường mà còn phải có đất thực nghiệm, trang trại, nhà kính, phòng thí nghiệm, trạm quan trắc, thiết bị công nghệ và các mô hình sản xuất thực tế. Vì vậy, chi phí đào tạo nhân lực Nông - Lâm - Thủy sản không thể được nhìn nhận giống với những ngành chủ yếu tổ chức đào tạo trong lớp học.
Theo thầy Toàn, một giải pháp cần được quan tâm là mở rộng cơ chế đặt hàng đào tạo, học bổng và các chính sách hỗ trợ người học. Nhà nước, địa phương và doanh nghiệp có thể cùng tham gia xác định nhu cầu nhân lực, từ đó đặt hàng các cơ sở đào tạo ở những lĩnh vực đang thiếu nhân lực hoặc có ý nghĩa chiến lược. Khi người học nhìn thấy rõ cơ hội việc làm, đầu ra nghề nghiệp và được hỗ trợ trong quá trình học tập, sức hút của nhóm ngành sẽ được cải thiện, qua đó góp phần thu hút nhân lực chất lượng cao.
Bên cạnh đó, đội ngũ giảng viên và năng lực nghiên cứu cũng là yếu tố có tính quyết định đối với chất lượng đào tạo. Thầy Toàn cho rằng cần có chính sách đủ mạnh để thu hút, phát triển và giữ chân các nhà khoa học, giảng viên giỏi. Đồng thời đầu tư cho các nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm và những chương trình nghiên cứu gắn với các bài toán thực tiễn của ngành.
Đây không chỉ là giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo mà còn tạo điều kiện để các trường hình thành những sản phẩm khoa học, công nghệ có khả năng chuyển giao, phục vụ sản xuất, từng bước nâng cao năng lực nghiên cứu ở tầm quốc gia và quốc tế.
Đặc biệt, trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, đổi mới đào tạo Nông - Lâm - Thủy sản cần được đặt trong yêu cầu rộng hơn về chuyển đổi số và phát triển nông nghiệp 4.0. Thầy Toàn cho rằng, chuyển đổi số trong đào tạo không đơn thuần là đưa thêm một vài học phần công nghệ thông tin vào chương trình, mà quan trọng hơn là thay đổi cách thức đào tạo để sinh viên có khả năng sử dụng công nghệ và dữ liệu như những công cụ thiết yếu trong nghề nghiệp.
Cùng với năng lực công nghệ, chương trình đào tạo cũng cần mở rộng sang những kiến thức về kinh tế nông nghiệp, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và quản trị chuỗi giá trị. Theo hướng này, nhà trường không chỉ đào tạo những kỹ sư “biết làm kỹ thuật”, mà cần hướng tới hình thành nguồn nhân lực có khả năng nhìn nhận toàn diện quá trình từ sản xuất, ứng dụng công nghệ, chế biến đến thị trường và phát triển bền vững. Đây cũng là nền tảng để người học thích ứng tốt hơn với sự chuyển dịch của ngành và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị Nông - Lâm - Thủy sản trong nước cũng như quốc tế.
Câu lạc bộ kết nối thế mạnh, cùng giải bài toán lớn của ngành
Sự phát triển của lĩnh vực Nông - Lâm - Thủy sản trong giai đoạn mới không chỉ đặt ra yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao, mà còn đòi hỏi các cơ sở đào tạo phải thay đổi cách thức hợp tác. Bởi mỗi trường đều có thế mạnh riêng, trong khi những bài toán lớn của ngành như phát triển chuỗi giá trị, ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, chế biến sâu hay mở rộng thị trường lại cần sự tham gia của nhiều lĩnh vực và nhiều bên.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tất Toàn, đây là lý do sự liên kết giữa các cơ sở đào tạo cần được nâng lên một bước mới, từ chia sẻ kinh nghiệm sang phối hợp xây dựng chương trình, triển khai nghiên cứu và cùng giải quyết những vấn đề thực tiễn của ngành.
Muốn nâng cao chất lượng đào tạo và sức hút của nhóm ngành Nông - Lâm - Thủy sản, cần triển khai đồng thời nhiều giải pháp, từ đổi mới chương trình, phương thức đào tạo, gắn với nhu cầu thị trường lao động đến tăng cường truyền thông, hướng nghiệp. Quan trọng hơn là phải tạo được sự liên kết chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp, hiệp hội và cơ quan quản lý.
Trên cương vị Chủ nhiệm Câu lạc bộ Khối đào tạo Nông nghiệp, Lâm nghiệp, Thủy sản thuộc Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, thầy Toàn cho biết Câu lạc bộ được hình thành với mục tiêu kết nối các cơ sở đào tạo, chia sẻ nguồn lực và phát huy thế mạnh của từng trường để cùng giải quyết những vấn đề mà một cơ sở riêng lẻ khó có thể thực hiện hiệu quả.
Thời gian qua, Câu lạc bộ từng bước thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp, hiệp hội và cơ quan quản lý vào quá trình đào tạo; tăng cường kết nối doanh nghiệp với các trường trong xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo thực hành, thực tập và tuyển dụng. Cùng với đó, Câu lạc bộ định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu về đào tạo, tuyển sinh, việc làm và nhu cầu nhân lực, làm căn cứ để các trường điều chỉnh chương trình đào tạo cũng như dự báo nhu cầu của thị trường lao động.
Không chỉ dừng ở hoạt động chuyên môn, Câu lạc bộ Khối đào tạo Nông nghiệp, Lâm nghiệp, Thủy sản cũng xác định việc thay đổi nhận thức xã hội về nhóm ngành Nông - Lâm - Thủy sản là một nhiệm vụ quan trọng. Ở góc độ chính sách, Câu lạc bộ đang nghiên cứu, đề xuất với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Chính phủ các cơ chế hỗ trợ người học đối với những ngành thiết yếu thuộc lĩnh vực Nông - Lâm - Thủy sản và các ngành liên quan trực tiếp đến phát triển bền vững, kinh tế tuần hoàn và an ninh lương thực quốc gia.
Trong đó, các chính sách được đề xuất tập trung vào học bổng, miễn, giảm hoặc hỗ trợ học phí; phát triển nhân tài, nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên; tăng cường liên kết Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Đồng thời hỗ trợ đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp.
Ngoài ra, Câu lạc bộ cũng định hướng hình thành Mạng lưới phát triển nguồn nhân lực Nông - Lâm - Thủy sản Việt Nam, qua đó tăng cường phối hợp giữa các cơ sở đào tạo và tạo cơ chế để các trường tham gia sâu hơn vào quá trình hoạch định, phản biện chính sách. Mục tiêu là hình thành một hệ sinh thái phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, trong đó người học có thông tin rõ ràng về cơ hội nghề nghiệp, doanh nghiệp tiếp cận được nguồn nhân lực phù hợp và Nhà nước có đội ngũ đáp ứng yêu cầu về an ninh lương thực, nông nghiệp xanh và phát triển bền vững.
Từ thực tế hoạt động của các cơ sở đào tạo, thầy Toàn cho rằng lợi thế lớn của Câu lạc bộ nằm ở sự đa dạng về thế mạnh chuyên môn. Có trường mạnh về trồng trọt, chăn nuôi - thú y; có trường có thế mạnh về lâm nghiệp, thủy sản, công nghệ thực phẩm, kinh tế nông nghiệp hoặc tài nguyên và môi trường.
Vì vậy, mô hình có nhiều tiềm năng nhất là hợp tác theo vấn đề và theo thế mạnh, thay vì hợp tác mang tính hình thức. Nếu kết nối được những thế mạnh này, có thể hình thành các nhóm nghiên cứu, đào tạo liên trường để cùng giải quyết những bài toán lớn của ngành theo chuỗi giá trị.
Theo phân tích của thầy, một bài toán về phát triển ngành hàng nông sản không chỉ cần chuyên gia về nông học hay chăn nuôi mà còn đòi hỏi sự tham gia của công nghệ sau thu hoạch, công nghệ thực phẩm, kinh tế, thương mại, logistics và chuyển đổi số. Chính vì vậy, Câu lạc bộ Khối đào tạo Nông nghiệp, Lâm nghiệp, Thủy sản đặc biệt quan tâm đến thúc đẩy khoa học liên ngành và tăng cường phối hợp giữa các cơ sở đào tạo.
Hướng tới nhiệm kỳ 2026-2030, thầy Toàn kỳ vọng Câu lạc bộ sẽ chuyển mạnh từ kết nối, giao lưu sang hợp tác thực chất và cùng hành động. Theo đó, các trường không chỉ chia sẻ kinh nghiệm mà có thể trực tiếp tham gia giải quyết những vấn đề chung của ngành ở quy mô quốc gia và quốc tế.
“Có thể một chương trình đào tạo sẽ có nhiều trường cùng tham gia. Một bài toán nghiên cứu có thể huy động nhiều nhóm nghiên cứu cùng giải quyết, một nhu cầu nhân lực có thể được Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp cùng đặt hàng, phối hợp đào tạo. Đặc biệt, tất cả những hoạt động này cần được đặt trong bối cảnh quốc tế hóa và hội nhập ngày càng sâu rộng.
Nếu thực hiện được định hướng này, Câu lạc bộ sẽ không chỉ dừng ở vai trò kết nối các cơ sở đào tạo, mà từng bước trở thành nền tảng hợp tác ở tầm quốc gia và quốc tế về đào tạo, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực Nông - Lâm - Thủy sản. Qua đó, mỗi trường có thể phát huy tốt hơn thế mạnh riêng, đồng thời cùng tạo dựng sức mạnh chung, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh của toàn ngành”, thầy Toàn cho hay.
