Sáng tạo là yếu tố tạo nên sức sống, khả năng lan tỏa của văn hóa Thăng Long - Hà Nội

Ngày 7/1/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam. Với vị thế là Thủ đô, Hà Nội được kỳ vọng sẽ đi đầu trong việc cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết.

Từ góc nhìn của một chuyên gia, Tiến sĩ Bùi Văn Tuấn - Phó Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) đã có những chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về giá trị đặc trưng của văn hóa Thăng Long - Hà Nội, đồng thời gợi mở giải pháp giúp Thủ đô thực hiện mục tiêu được nêu trong Nghị quyết.

Sáng tạo là động lực để Hà Nội tiếp tục phát triển

Theo Tiến sĩ Bùi Văn Tuấn, Thủ đô Hà Nội không chỉ có trách nhiệm đi đầu trong việc cụ thể hóa các quan điểm, mục tiêu của Nghị quyết số 80-NQ/TW mà còn có đầy đủ điều kiện để trở thành hình mẫu về phát triển văn hóa gắn với phát triển kinh tế - xã hội, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.

Văn hiến là giá trị nền tảng làm nên cốt cách của Hà Nội. Đó không chỉ là bề dày lịch sử hàng nghìn năm, mà còn là hệ giá trị được hun đúc qua truyền thống hiếu học, trọng đạo lý, đề cao nhân tài và tinh thần nhân văn của dân tộc. Chính chiều sâu văn hiến ấy đã tạo nên sức mạnh nội sinh, năng lực thích ứng và khả năng phát triển bền vững của Thủ đô hiện nay.

Bản sắc Hà Nội là biểu hiện sinh động của quá trình hội tụ, tiếp biến và sáng tạo văn hóa. Trong suốt chiều dài lịch sử, Thăng Long - Hà Nội luôn là điểm gặp gỡ của các dòng chảy văn hóa từ mọi vùng miền đất nước, đồng thời tiếp nhận có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới để hình thành một bản sắc riêng, vừa thống nhất vừa đa dạng.

Tiến sĩ Bùi Văn Tuấn cho rằng: "Trong giai đoạn phát triển mới, sáng tạo chính là yếu tố tạo nên sức sống và khả năng lan tỏa của văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Phát huy giá trị văn hiến và bản sắc không chỉ dừng lại ở lưu giữ, bảo tồn di sản, mà cần chuyển hóa các nguồn lực văn hóa thành động lực phát triển thông qua công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, du lịch văn hóa và đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW.

Đây cũng là con đường để Hà Nội khẳng định vai trò trung tâm sáng tạo của cả nước, phát huy hiệu quả vị thế là Thành phố Sáng tạo của UNESCO và từng bước nâng cao sức mạnh mềm văn hóa, sức mạnh nội sinh của Thủ đô trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Nói cách khác, nếu văn hiến là gốc rễ, bản sắc là căn cước, thì sáng tạo là động lực để Hà Nội tiếp tục phát triển".

Để hiện thực hóa tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW, Tiến sĩ Bùi Văn Tuấn phân tích, Hà Nội cần triển khai đồng bộ năm nhóm nhiệm vụ.

Trước hết, xây dựng con người Hà Nội thanh lịch, văn minh, sáng tạo phải được xác định là trọng tâm của mọi chính sách phát triển. Khi các giá trị văn hóa được nội hóa thành lối sống, ý thức pháp luật, trách nhiệm xã hội, năng lực sáng tạo của mỗi cá nhân, văn hóa mới thực sự trở thành nền tảng của quản trị đô thị và là nguồn vốn xã hội quan trọng nhất quyết định năng lực cạnh tranh của Thủ đô.

Thứ hai, đổi mới mô hình quản trị văn hóa theo hướng hiện đại, số hóa và quản trị dựa trên dữ liệu. Hà Nội cần xây dựng hệ sinh thái dữ liệu văn hóa đồng bộ, bao gồm cơ sở dữ liệu số về di sản, bản đồ số tài nguyên văn hóa, bộ chỉ tiêu thống kê văn hóa và công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo, cùng các công cụ phân tích và dự báo.

Thứ ba, phát triển công nghiệp văn hóa và hệ sinh thái sáng tạo cần được xác lập như một trụ cột tăng trưởng mới của nền kinh tế Thủ đô. Thành phố cần thúc đẩy liên kết giữa văn hóa, công nghệ, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp; phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa có giá trị gia tăng cao như thiết kế, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, truyền thông số, thủ công mỹ nghệ, du lịch văn hóa và các không gian sáng tạo.

Thứ tư, bảo tồn và phát huy giá trị di sản phải được đặt trong tư duy phát triển bền vững với nguyên tắc “bảo tồn để phát triển, phát triển để nuôi dưỡng di sản”. Di sản không nên chỉ được nhìn nhận như những thực thể cần gìn giữ, mà cần được tích hợp vào các chuỗi giá trị của giáo dục, du lịch, công nghiệp văn hóa và phát triển cộng đồng.

Cuối cùng, nâng cao sức mạnh mềm của Hà Nội thông qua ngoại giao văn hóa và hợp tác quốc tế. Hà Nội cần chủ động xây dựng và quản trị thương hiệu văn hóa đô thị, mở rộng các mạng lưới hợp tác quốc tế, tổ chức các sự kiện văn hóa, học thuật và sáng tạo có tầm khu vực và toàn cầu, đồng thời tăng cường quảng bá hình ảnh Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”.

Nguyên tắc cốt lõi của phát triển văn hóa là không tách rời bảo tồn với phát triển

Một trong những mục tiêu được nêu trong Nghị quyết số 80-NQ/TW là đẩy mạnh phát triển các ngành công nghiệp văn hoá; hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp công nghiệp văn hoá, nghệ thuật sáng tạo. Trên nền tảng các chủ trương, chính sách đã được Thành phố triển khai, Hà Nội có nhiều điều kiện thuận lợi để chuyển hóa các nguồn lực văn hóa thành động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Đưa ra phương hướng khai thác hiệu quả hơn nữa nguồn lực văn hóa, Tiến sĩ Bùi Văn Tuấn cho hay, Hà Nội cần chuyển mạnh từ tư duy “quản lý từng tài sản văn hóa riêng lẻ” sang tư duy “kiến tạo hệ sinh thái văn hóa - sáng tạo”. Trong hệ sinh thái đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế; cộng đồng là chủ thể gìn giữ và thực hành văn hóa; doanh nghiệp tham gia đầu tư, tổ chức sản xuất; còn đội ngũ nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà nghiên cứu và người trẻ là lực lượng sáng tạo sản phẩm mới.

Trước hết, Hà Nội cần nhận diện, kiểm kê và phân loại đầy đủ các nguồn lực văn hóa theo từng địa bàn, từ di tích, lễ hội, nghề thủ công, tri thức dân gian, ẩm thực đến đội ngũ nghệ nhân, nghệ sĩ và các không gian sáng tạo. Trên cơ sở đó, thành phố có thể xây dựng bản đồ số về tài nguyên văn hóa, xác định những nguồn lực có khả năng hình thành sản phẩm đặc trưng và chuỗi giá trị văn hóa.

Tiếp theo, cần chuyển hóa giá trị văn hóa thành các sản phẩm và dịch vụ có chất lượng, nhưng không thương mại hóa bằng mọi giá. Di sản có thể được phát huy thông qua du lịch trải nghiệm, giáo dục di sản, nghệ thuật trình diễn, thiết kế, điện ảnh và truyền thông số. Làng nghề không chỉ dừng lại ở sản xuất đồ lưu niệm, mà cần được hỗ trợ về thiết kế, xây dựng thương hiệu, bảo hộ sở hữu trí tuệ, thương mại điện tử và kết nối với thị trường quốc tế. Nghệ thuật truyền thống cũng cần được đưa vào trường học, không gian công cộng, hoạt động du lịch và các sản phẩm truyền thông dành cho giới trẻ.

Bên cạnh đó, Hà Nội cần xây dựng các cụm và hành lang sáng tạo gắn với đặc trưng của từng khu vực. Khu phố cổ có thể phát triển các sản phẩm dựa trên ký ức đô thị, kiến trúc và nghề truyền thống; khu vực Hoàng thành Thăng Long - Văn Miếu có thể trở thành trung tâm giáo dục di sản; các làng nghề cần được tổ chức thành những điểm đến trải nghiệm và sản xuất sáng tạo; các nhà máy, công trình cũ có thể được chuyển đổi thành không gian nghệ thuật, thiết kế và khởi nghiệp văn hóa. Khi được liên kết trong một mạng lưới chung, những không gian này sẽ tạo ra dòng khách, việc làm, thị trường và cơ hội sáng tạo mới.

Ngoài ra, phải bảo đảm cộng đồng địa phương và nghệ nhân được hưởng lợi trực tiếp từ quá trình khai thác văn hóa. Khi văn hóa tạo ra sinh kế bền vững, cộng đồng sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để trao truyền nghề, gìn giữ không gian sống và bảo vệ các giá trị truyền thống.

Thành phố cũng cần hoàn thiện cơ chế hợp tác công - tư, quỹ hỗ trợ sáng tạo, chính sách ưu đãi đối với doanh nghiệp văn hóa, các chương trình ươm tạo dự án và đào tạo nguồn nhân lực. Đặc biệt, xây dựng cơ sở dữ liệu và bộ chỉ số đánh giá để đo lường không chỉ doanh thu, việc làm mà cả tác động xã hội, mức độ tham gia của cộng đồng và khả năng bảo tồn giá trị văn hóa.

Vị Phó viện trưởng bày tỏ: “Theo tôi, nguyên tắc cốt lõi của phát triển văn hóa là không tách rời bảo tồn với phát triển. Bảo tồn không chỉ nhằm gìn giữ các giá trị của quá khứ mà phải tạo không gian cho sáng tạo, đổi mới và gia tăng giá trị trong hiện tại. Ngược lại, thành quả của tăng trưởng kinh tế cần được tái đầu tư cho văn hóa, di sản, nghệ nhân và cộng đồng - những chủ thể sáng tạo và gìn giữ bản sắc.

Hà Nội đang hướng tới mục tiêu xây dựng hệ sinh thái văn hóa - sáng tạo giàu bản sắc, hiện đại vào năm 2030 và từng bước khẳng định vị thế là trung tâm văn hóa, sáng tạo và đổi mới có tầm vóc khu vực, quốc tế vào năm 2045. Để hiện thực hóa tầm nhìn này, thành phố cần tiếp cận văn hóa theo tư duy hệ sinh thái. Trên nền tảng đó, kiên định bốn nguyên tắc phát triển: văn hóa là nền tảng, con người và cộng đồng là chủ thể, đổi mới sáng tạo là động lực, phát triển bền vững là mục tiêu xuyên suốt".

“Trong kỷ nguyên cạnh tranh bằng tri thức, đổi mới sáng tạo và sức mạnh mềm, lợi thế lớn nhất của Hà Nội không chỉ nằm ở quy mô kinh tế hay hạ tầng, mà ở chiều sâu văn hiến, bản sắc văn hóa và năng lực sáng tạo được bồi đắp qua hơn 1000 năm lịch sử. Thách thức hôm nay không chỉ là bảo tồn di sản, mà là chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển, để văn hóa thực sự trở thành nền tảng của quản trị, động lực của công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và hội nhập quốc tế".

Tiến sĩ Bùi Văn Tuấn - Phó Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội)