Tiếng Việt và những biến đổi thú vị

Giáo dục 24h

Thạc sĩ ĐỖ THÀNH DƯƠNG

(GDVN) - Hiện tượng từ toàn dân và phương ngữ cùng song song tồn tại là hiện tượng bình thường, tùy theo trường hợp sử dụng mà chúng ta lựa chọn từ nào cho phù hợp.

LTS: Quý vị và các bạn đang theo dõi bài viết của tác giả Đỗ Thanh Dương, người đang trực tiếp tham gia vào công tác giảng dạy trong ngành giáo dục tại tỉnh Khánh Hòa.

Ở bài viết này, tác giả đã chia sẻ những phân tích, nhìn nhận và cách sử dụng từ ngữ trong Tiếng Việt của chúng ta hiện nay. Từ đó, tác giả cho rằng càng đi sâu tìm hiểu, quả nhiên càng thấy tiếng Việt còn tiềm ẩn biết bao nhiêu điều thú vị!

Tòa soạn trân trọng gửi đến độc giả bài viết. Nội dung và văn phong bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.

Trong chuyến công tác mới đây của đoàn cán bộ, giáo viên trường tôi, khi đặt chân đến sân bay Nội Bài, nhiều người tỏ ra thắc mắc trước những bảng chỉ dẫn ghi hàng chữ: “Cửa ra tầu bay”.

Cuộc tranh luận liền “nổ” ra giữa hai “phe”: nhóm thì cho rằng viết “tầu bay” là ổn rồi, là chấp nhận được vì xưa nay vẫn thấy viết như thế; nhóm còn lại thì quả quyết viết như vậy là sai chính tả, cần phải viết đúng là “tàu bay”.

Di chuyển thêm một đoạn nữa – cũng tại sân bay Nội Bài, bất chợt chúng tôi nhìn thấy một số biển chỉ dẫn khác lại ghi là “tàu bay”.

Cuộc tranh luận đang bất phân thắng bại, đến đây tạm thời nhanh chóng kết thúc - kết quả không thể ôn hòa hơn, với sự nhất trí trong sự lúng túng của cả hai “phe”: hóa ra là ghi cách nào cũng được!

Vậy, “tầu” hay “tàu” - thực ra cách ghi nào đúng?

Viết “tầu bay” có sai không? 

“Tàu” là “tên gọi chung các phương tiện vận tải lớn và hoạt động bằng máy móc phức tạp. Tàu thủy. Bến tàu. Đường tàu. Tàu vũ trụ.” [Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê].

Nhưng, theo tập quán sử dụng của người Việt, từ “tàu” xưa nay vốn ít dùng để chỉ máy bay. Người ta thường hỏi nhau “Bạn đi xe hay đi tàu?”.

Rõ ràng, hàm ý trong câu hỏi mặc nhiên chỉ nhằm đến hai khái niệm phương tiện giao thông đường bộ “ô tô” và phương tiện giao thông đường sắt “tàu lửa” chứ không hề hàm ý chỉ phương tiện giao thông đường thủy “tàu thuyền” và phương tiện giao thông đường hàng không “máy bay”.

Nhan đề các ca khúc “Chuyến tàu hoàng hôn”, “Tàu về quê hương”, “Tàu anh qua núi”... cũng đều hoàn toàn đề cập đến tàu lửa.

Đồng âm với từ tàu (thuyền) trong tiếng Việt còn những từ khác như: tàu (lá), tàu/chuồng (ngựa), (mực) tàu,... và đây chính là dạng phổ thông, toàn dân.

Còn trong những trường hợp trên, nếu viết thành từ “tầu” (tầu bay, tầu dừa, tầu ngựa, thịt kho tầu,...) là không sai, nhưng tất cả đều ở dạng phương ngữ.

Tuy viết “tầu bay” là không hề sai nhưng rõ ràng trong trường hợp biển ghi ở nơi công cộng, mang tính phổ dụng cho tất cả mọi người ở mọi vùng miền, thì nếu cân nhắc giữa hai cách ghi từ toàn dân hay từ địa phương thì có lẽ không nên ghi ở dạng phương ngữ.

Tiếng Việt trong thế giới toàn cầu

Tương tự, trường hợp trong văn bản hành chính “kính gửi/ gởi”, ta nên ghi “kính gửi” (từ toàn dân) hơn là “kính gởi” (từ địa phương).

Viết “tàu bay” có sai không? 

Như trên đã dẫn các từ “tàu”, hầu hết là từ toàn dân, nhưng riêng từ “tàu bay” thì vẫn không phải là từ toàn dân, mà được xác định là từ phương ngữ, lại còn là từ cũ [Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê, tr.861] và nhà soạn từ điển khuyến nghị nên dùng từ toàn dân đồng nghĩa là từ “máy bay” với giải nghĩa "máy bay" là phương tiện vận tải hay chiến đấu bay trên không nhờ động cơ”.

Vậy, đến lượt mình, cách viết “tàu bay” trên biển chỉ dẫn ở sân bay vẫn là cách viết phương ngữ, chứ chưa phải từ toàn dân. Nếu cho chọn cách viết tối ưu có lẽ các cơ quan hữu quan nên ghi biển chỉ dẫn theo như ở một số sân bay khác (Cam Ranh, Tân Sơn Nhất) hiện đang ghi là “Cửa ra máy bay” là phù hợp nhất.

Lại càng nên tránh lối viết không nhất quán ở các biển chỉ dẫn hành khách, lúc thì ghi “tầu bay”, lúc lại viết “tàu bay” như ở sân bay Nội Bài.

Nguyên nhân dẫn đến “tàu – tầu”

Trong từ vựng tiếng Việt, hiện tượng từ toàn dân và phương ngữ cùng song song tồn tại là hiện tượng bình thường, người dùng tùy theo trường hợp sử dụng mà lựa chọn từ nào cho phù hợp với ngữ cảnh và mục đích sử dụng. 

Nhìn chung, vì phương ngữ Bắc Bộ thường có xu hướng “â hóa” các nguyên âm /a/ giữ vị trí âm chính trong một số âm tiết, như các trường hợp: cày → cầy (ruộng), màu → mầu (sắc), giàu → giầu (sang); mày → mầy (mò) ... mà dẫn đến các trường hợp dùng từ địa phương như trên.

Tuy nhiên cũng có trường hợp “bất quy tắc” khá thú vị trong xu hướng “â hóa” này, đó là tất cả các từ: mầu sắc, mầu mè, mầu mỡ, hoa mầu, đất bạc mầu đều là từ phương ngữ, muốn viết chuẩn theo từ toàn dân thì phải viết là “màu”.

Trong lúc đó, ngược lại, trong trường hợp từ “nhiệm mầu” thì đây chính là từ toàn dân, còn “nhiệm màu” thì lại là phương ngữ; hoặc như từ địa phương “thày giáo” viết chuẩn phải là “thầy giáo”. Còn như từ “bánh giầy” là dạng chuẩn từ toàn dân hiện đang bị viết sai thành “bánh giày/dày/dầy”.

Ngoài ra, một số trường hợp khác được xác định là dạng cặp từ tương đương, “lưỡng khả”, cả hai cách viết đều là từ toàn dân song song tồn tại chứ không xác định từ nào là từ địa phương (không có từ nào viết sai chính tả) như: giầy/giày (dép); gầu/gàu (múc nước); … 

Xem ra, càng đi sâu tìm hiểu, quả nhiên càng thấy tiếng Việt còn tiềm ẩn biết bao nhiêu điều thú vị!

Năm học mới sắp bắt đầu, chuyện lạm thu trong các trường học ngày càng trở nên tinh vi là nỗi ám ảnh, bức xúc của phụ huynh học sinh và các thầy cô giáo chân chính.

Báo Điện tử Giáo dục Việt Nam trân trọng mời quý độc giả gửi thông tin phản ánh tình trạng lạm thu và tiêu cực ở các trường, các hội phụ huynh để chung tay góp phần làm trong sạch môi trường giáo dục nước nhà.

Chúng tôi cũng rất mong muốn nhận được các câu chuyện tấm gương người tốt việc tốt, những bài viết phản ánh hơi thở cuộc sống học đường từ các thầy cô, các nhà quản lý giáo dục và các bạn học sinh sinh viên trên cả nước.

Các thông tin và bài viết, quý bạn đọc vui lòng gửi về hòm thư điện tử 

toasoan@giaoduc.net.vn

Ngoài ra, vui lòng cung cấp thông tin cá nhân (số chứng minh thư nhân dân, số tài khoản ATM, địa chỉ liên hệ / nơi công tác) để Tòa soạn tiện liên hệ xác minh và chi trả nhuận bút, nếu bài được đăng.

Các thông tin cá nhân của người cung cấp nguồn tin được chúng tôi cam kết bảo mật theo pháp luật nhà nước.

Trân trọng cảm ơn!


Thạc sĩ ĐỖ THÀNH DƯƠNG
Từ khóa :
từ toàn dân , từ phương ngữ , tiếng Việt , sân bay Nội Bài , tranh luận
Tiếng Việt và những biến đổi thú vị
Chủ đề : Bình luận Giáo dục
Chủ đề : Góc nhìn
Viết bình luận của bạn về bài viết này ...
toanvuthien
1

Còn một sự việc khác cũng liên quan đến chuyện này là: ở sân bay thì ghi là "tầu bay" (hay "tàu bay"), nhưng trên vé lại ghi là "máy bay" ("cửa ra máy bay" ghi rõ ràng trên vé) thì giải thích thế nào?

Nhân v Quả
2

Có người nhận xét rằng, tàu - tầu, màu - mầu, giàu - giầu, giày - giầy, cày - cầy, ... là "mẹo" thêm dấu, biến âm của dân kẻ chợ (phố thị) điệu đà để phân biệt khéo với dân quê. Giờ dân trí khá, phân biệt sẽ vô duyên. Nên chăng truyền thông dùng từ gốc dân dã, bớt dấu, tiết kiệm thao tác, phát âm 'phẳng' hơn?.

khainguyen
1

Tôi còn nhớ lúc miền nam vừa mới thống nhất, có nhiều vị "học giả" đã đổi tên Bệnh Viện Phụ Sản Từ Dũ thành "Xưởng Đẻ"!!!! Đúng là "hết ý"!. Cửa Ra Tàu Bay nghe "nôm na" quá, sao không đổi là "Cửa Lên Máy Bay" ( chữ Tàu Bay nghe như loại ngôn ngữ nói hơn là ngôn ngữ viết ).

Tô Quốc Q
2

Khi nói "lối ra phi trường" hoặc "lối ra phi cảng " thì mọi người sẽ hình dung và hiểu ngay là nói về hàng không

Tô Quốc Q
2

Ở ngoài bắc thì mọi phương tiện vận chuyển( đường thủy, đường bộ, trên không) đều gọi bằng "tàu" hay"tầu". Còn trong nam không gọi "lối ra tàu bay" mà gọi là "lối ra phi cảng" hoặc "lối ra phi trường"

duy duy
3

Ko biết căn cứ vào cứ liệu nào mà tác giả kết luận "nhiệm mầu" là từ toàn dân nhỉ? Đến đoạn "bánh giầy" là chuẩn từ toàn dân khi so với bánh giày/dày thì cho thấy ông ko phân biệt được phạm trù chuẩn chính tả và phạm trù từ địa phương rồi, chưa kể phạm trù âm vị học về cách giải quyết "gi/d" trong 2 từ này. Lập luận rất thiếu cơ sở. Thân.

Đỗ Thành Dương
3

Cứ liệu bài viết dẫn từ "Từ điển tiếng Việt" của Hoàng Phê: mầu nhiệm [trang 602], bánh giầy [tr 33]; còn về cặp phụ âm đầu d/gi xin xem bài"Hiện tượng từ vựng tiếng Việt âm đầu "d - gi"'. Trân trọng.

Xem thêm bình luận
Tin khác