Chính phủ vừa trình Quốc hội Dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) với nhiều cơ chế, chính sách đặc thù nhằm trao quyền mạnh hơn cho chính quyền thành phố Hà Nội, mở rộng phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, tạo không gian thể chế đủ rộng để Thủ đô phát huy vai trò đầu tàu, cực tăng trưởng của vùng đồng bằng sông Hồng và cả nước.
Dự thảo Luật được kỳ vọng không chỉ tháo gỡ những điểm nghẽn trong quản lý và phát triển đô thị mà còn tạo nền tảng pháp lý để Hà Nội thử nghiệm các cơ chế, chính sách mới, tiên phong trong quản trị đô thị hiện đại, chuyển đổi số, phát triển khoa học - công nghệ và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.
Hoàn thiện thể chế cho Thủ đô lại trở nên cấp thiết trong giai đoạn hiện nay
Tại tọa đàm "Luật Thủ đô (sửa đổi): Động lực thể chế cho Hà Nội bứt phá" do Cổng Thông tin điện tử Chính phủ tổ chức chiều ngày 27/3, Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) Nguyễn Quốc Hoàn chia sẻ, trong Dự thảo Luật Thủ đô có rất nhiều mục tiêu, trước hết là hoàn thiện những thiết chế, thể chế đặc thù, vượt trội cho Thủ đô để bảo đảm có một cơ chế ổn định lâu dài và để đáp ứng được mục tiêu là ổn định phục vụ cho mục tiêu 100 năm cùng với phù hợp vị trí hạt nhân là đô thị đặc biệt, trung tâm chính trị hành chính của cả nước.
Mục tiêu thứ hai là xác lập vai trò thiết kế chính sách cho Hà Nội, đổi mới tư duy từ việc Thủ đô không chỉ thực thi chính sách mà là chuyển giao quyền chủ động cho việc thiết kế chính sách ở tầm cao để giúp Hà Nội có đủ các cơ chế chính sách, cơ sở pháp lý và công cụ pháp lý để dẫn dắt, lan tỏa sự phát triển cho vùng Thủ đô cũng như cả nước.
Thứ ba, thực hiện chủ trương phân quyền triệt để, toàn diện, gắn với trách nhiệm tài chính của Hà Nội theo phương châm "địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm". Đó là ba mục tiêu lớn.
Sự cần thiết của việc xây dựng Luật Thủ đô lần này là sự hội tụ của ba yếu tố cả về mặt chính trị, pháp lý cũng như thực tiễn. Ở góc độ chính trị, Bộ Chính trị vừa ban hành Nghị quyết số 02 ngày 17/3/2026 về xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới. Cùng với đó là chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư về việc tạo không gian pháp lý đủ rộng để Hà Nội phát triển.
Trên cơ sở đó, việc xây dựng Luật Thủ đô chính là kịp thời thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng cho sự phát triển của Hà Nội.
Ở khía cạnh thứ hai là về mặt thực tiễn, Hà Nội đã xác định một số điểm nghẽn rất quan trọng cần phải khắc phục kịp thời trong bối cảnh thay đổi rất nhanh. Cho nên cần phải có cơ chế pháp lý đủ mạnh để Hà Nội chủ động tháo gỡ các điểm nghẽn.
Thứ ba là về mặt pháp lý. Có thể nói sau khi Luật Thủ đô số 39 năm 2024 được thông qua thì rất nhiều văn bản quy phạm pháp luật, các luật của Quốc hội đã được ban hành. Nhiều cơ chế chính sách được quy định trong Luật Thủ đô năm 2024 cũng đã được đưa vào các luật hiện hành. Nhiều cơ chế chính sách đặc thù của Thủ đô theo Luật 2024 đã trở thành những cơ chế chính sách được áp dụng chung trong phạm vi cả nước. Vì vậy Hà Nội cũng cần những cơ chế đặc thù để bảo đảm cơ sở pháp lý để thực thi, thực hiện những nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới.
Ngoài ra, Dự thảo Luật cũng dành nhiều nội dung cho cơ chế thu hút và trọng dụng nhân tài, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho Thủ đô.
Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, có thể nói dự thảo Luật Thủ đô sửa đổi lần này đã có những kiến tạo rất lớn để Hà Nội có thể thu hút được các chuyên gia, nhà khoa học và nhân lực chất lượng cao. Khi Luật Thủ đô được triển khai thực chất, có hiệu quả đối thì Hà Nội có thể trở thành một "thỏi nam châm" thu hút các chuyên gia, các nhà khoa học.
Dự thảo Luật Thủ đô đã có cách tiếp cận mới, toàn diện và hệ thống để thu hút, trọng dụng nhân tài, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao cho Hà Nội. Điểm đáng chú ý là giao quyền, trao quyền cho Hà Nội, cụ thể là Hội đồng nhân dân Thành phố chủ động quyết định các chính sách phù hợp với yêu cầu thực tiễn để thu hút các chuyên gia. Trong đó có những nguyên tắc, ví dụ như người trực tiếp sử dụng nhân lực có quyền tuyển dụng và đánh giá, đặc biệt đối với các đơn vị sự nghiệp ở khu vực công. Đấy là một trong những điểm mà chúng tôi cho rằng đã tạo ra cơ chế để Hà Nội có thể thực hiện được việc thu hút các chuyên gia và các nhà khoa học.
Một điểm nữa là chính sách để thu hút các chuyên gia, các nhà khoa học có thể được thiết kế trong Luật Thủ đô, có những chính sách có thể triển khai ngay, bao trùm từ thu nhập, tiền lương, tiền thưởng, các chế độ ưu đãi liên quan đến thuế thu nhập cá nhân. Đấy là những chính sách được thiết kế trong Luật Thủ đô để tạo cơ hội cho Hà Nội có đủ nguồn lực cũng như chuẩn bị nguồn lực để thực thi chính sách này.
"Và một điểm mới nữa quan trọng trong các quy định của dự thảo là không tách rời từng chính sách đơn lẻ mà thiết kế theo hướng liên kết chặt chẽ giữa môi trường làm việc, cơ hội phát triển, chế độ đãi ngộ đối với các nhóm chuyên gia, các nhà khoa học.
Từ việc phát triển các khu công nghệ cao, đào tạo, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo đến các chính sách ưu đãi thu hút đầu tư và chính sách riêng cho nhân tài ở các khu vực hoặc trong các lĩnh vực đó, tất cả cùng hình thành một hệ sinh thái đồng bộ để thu hút và giữ chân các chuyên gia, nhà khoa học cũng như nguồn nhân lực chất lượng cao", ông Hoàn nhấn mạnh thêm.
Dự thảo tập trung vào những lĩnh vực then chốt liên quan đến quản trị đô thị
Theo dự thảo Luật, có 192 thẩm quyền từ Trung ương được phân cấp cho chính quyền Hà Nội, trong đó 141 thẩm quyền chưa có quy định hiện hành (tức là phân quyền thêm), nhiều thẩm quyền được giao cho Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội.
Liên quan đến nội dung này, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Nguyễn Phương Thủy chia sẻ, một trong những mục tiêu của Luật sửa đổi Luật Thủ đô lần này là đẩy mạnh hơn nữa việc phân cấp, phân quyền cho thành phố Hà Nội. Đây là một bước đột phá rất đáng chú ý trong dự thảo Luật lần này. Điều quan trọng không phải là số lượng bao nhiêu mà là phạm vi phân quyền. Bà đánh giá rằng các nội dung phân quyền trong dự thảo Luật lần này tương đối bao quát và đã tập trung vào những lĩnh vực rất then chốt liên quan đến quản trị đô thị.
Có thể thấy rõ là Hà Nội được trao quyền chủ động trong bốn lĩnh vực.
Thứ nhất là về tổ chức bộ máy và nhân sự. Thành phố có thể quyết định linh hoạt hơn về tổ chức các cơ quan thuộc chính quyền cấp thành phố cũng như các cơ sở; được quyền quy định, điều chỉnh các nội dung liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan; được linh hoạt hơn trong việc xác định biên chế, trong việc xác định vị trí việc làm cũng như có các cơ chế cán bộ phù hợp. Chính những điều này sẽ tạo điều kiện để Hà Nội có thể phát triển được đội ngũ công chức đủ năng lực, đủ động lực để làm việc.
Thứ hai là về thể chế và chính sách. Hà Nội không chỉ thực hiện theo các quy định chung của pháp luật mà còn được giao quyền để có thể ban hành các quy định, thậm chí khác hoặc chưa được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan nhà nước cấp trên. Có thể tiến hành thí điểm một số cơ chế chính sách khác quy định của luật. Đây là một bước thay đổi rất lớn về mặt tư duy và tạo không gian đổi mới, sáng tạo để Hà Nội có thể phát triển một cách bứt phá.
Thứ ba là về quy hoạch và quản lý không gian đô thị. Trong dự thảo Luật cũng kế thừa các quy định của Nghị quyết số 258 đã được Quốc hội thông qua tại kỳ họp tháng 10 vừa qua. Theo đó, cho phép Hà Nội được xây dựng, quyết định và điều chỉnh các quy hoạch. Trong dự thảo Luật cũng có các quy định liên quan đến việc quản lý không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian trên cao. Đây sẽ là chìa khóa để xử lý các vấn đề nóng của đô thị hiện nay như giao thông hay quá tải về hạ tầng hoặc giãn dân đô thị.
Thứ tư là về tài chính và đầu tư. Dự thảo Luật đưa ra các cơ chế để Hà Nội được phép giữ lại một phần của phần tăng thu, chủ động quyết định các dự án lớn. Điều này sẽ giúp Hà Nội rút ngắn đáng kể các quy trình cũng như không bị phụ thuộc quá nhiều vào các tầng lớp trung gian ở cấp trên. Và sẽ giúp cho việc tăng tốc phát triển cũng như sử dụng nguồn lực một cách có hiệu quả.
"Tôi nghĩ rằng điểm tích cực lớn nhất trong dự thảo Luật sửa đổi lần này đẩy mạnh phân quyền kèm theo là các quy định liên quan đến trách nhiệm. Đặc biệt là các quyết định mà Thành phố đưa ra sẽ gần dân hơn, sát dân hơn, đáp ứng kịp thời các nhu cầu phát triển của Thủ đô. Cùng với các quy định về phân quyền, trong dự thảo Luật cũng đã có các quy định liên quan đến việc kiểm soát quyền lực. Theo đó, chúng ta đã xây dựng các cơ chế kiểm soát đa tầng từ giám sát, kiểm tra của Quốc hội đến Chính phủ cũng như giám sát xã hội từ phía nhân dân. Cùng với đó là các quy định liên quan đến công khai, đến các yêu cầu về minh bạch quy trình thủ tục cũng như trách nhiệm giải trình của các cơ quan thực thi chính sách.
Ở góc độ của cơ quan thẩm tra, chúng tôi đánh giá rất cao góc tiếp cận như thế này. Tuy nhiên, chúng tôi cũng mong muốn dự thảo Luật sẽ đầu tư nhiều hơn nữa các nội dung này, để các cơ chế về kiểm tra, kiểm soát quyền lực, cơ chế giải trình... cụ thể hơn và tính khả thi cao hơn. Các quy định về phân quyền trong Luật cần phải đủ rõ và đủ cụ thể.
Quá trình thực thi cũng phải nhấn mạnh yêu cầu về sáu rõ (rõ người, rõ việc, rõ quy trình trách nhiệm, rõ thời gian, rõ kết quả sản phẩm và rõ hiệu quả). Điều này sẽ giúp cho việc kiểm tra, giám sát và đánh giá dễ dàng hơn. Cũng cần tăng cường hơn nữa các cơ chế về công khai, minh bạch một cách thực chất, đề cao trách nhiệm giải trình không chỉ trong quá trình xây dựng, ban hành chính sách mà cả trong quá trình thực thi, triển khai chính sách, cơ chế đã được Luật quy định hoặc Thành phố sẽ quy định tiếp theo. Và có các cơ chế can thiệp kịp thời khi cần thiết để đảm bảo việc phân quyền này đi đúng hướng.
Tóm lại, trong dự thảo Luật Thủ đô lần này, nội dung phân quyền là một bước phát triển rất lớn. Nhưng để phát huy hiệu quả thì phân quyền phải đi kèm với kiểm soát quyền lực và bảo đảm việc thực thi phải rõ ràng. Làm tốt yêu cầu này sẽ tạo sự vững tin cho đại biểu Quốc hội khi bấm nút biểu quyết thông qua Luật cũng như tạo sự an tâm cho các cán bộ của chính Hà Nội khi tổ chức triển khai quyền lực mình được giao", bà Nguyễn Phương Thủy nhìn nhận.
