Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trương đưa Hoạt động trải nghiệm (ở cấp tiểu học) và Hoạt động trải nghiệm- Hướng nghiệp ở cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông với số lượng mỗi tuần 3 tiết/ lớp. Nếu so sánh hoạt động giáo dục này với một số môn học khác thì số tiết nhiều hơn so với đa số các môn học khác đang được dạy tại các trường phổ thông.
Tuy nhiên, cách thực hiện về số tiết ở mỗi trường hiện nay đang có sự khác nhau. Thực tế giảng dạy hoạt động giáo dục này cũng đang khác nhau, nhất là khi phân công hoạt động giáo dục này cho giáo viên chủ nhiệm thì những tiết chủ nhiệm nhiều khi không được giảng dạy mà giáo viên dạy bằng môn học khác.
Công tác tập huấn, bồi dưỡng cho giáo viên về Hoạt động trải nghiệm - Hướng nghiệp chưa được chú trọng nên giáo viên còn nhiều lúng túng và đâu đó vẫn có tình trạng giáo viên xem nhẹ hoạt động giáo dục này.
Mục đích của Hoạt động trải nghiệm - Hướng nghiệp thì lớn nhưng thực hiện không được bao nhiêu
Trong Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018, hoạt động trải nghiệm (ở tiểu học) và hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp (ở cấp trung học cơ sở; trung học phổ thông) được đưa vào như một nội dung giáo dục bắt buộc.
Mục đích của hoạt động này không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức mà chủ yếu hướng tới hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh thông qua thực tiễn.
Trước hết, hoạt động trải nghiệm giúp học sinh phát triển các phẩm chất chủ yếu như yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm. Thông qua các hoạt động tập thể, sinh hoạt chủ đề, hoạt động xã hội, lao động hay thiện nguyện, học sinh có cơ hội tiếp xúc với đời sống thực tế, từ đó hiểu hơn về con người, cộng đồng và biết sống có trách nhiệm với bản thân cũng như xã hội.
Bên cạnh đó, hoạt động trải nghiệm nhằm phát triển các năng lực chung của học sinh như năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo.
Khi tham gia vào các hoạt động như thảo luận nhóm, tổ chức sự kiện, tham quan, dự án nhỏ…, học sinh được trực tiếp suy nghĩ, hành động và rút ra kinh nghiệm cho bản thân. Quá trình “học qua làm” này giúp việc giáo dục trở nên sinh động và hiệu quả hơn so với việc chỉ học lý thuyết.
Một mục đích quan trọng khác là giúp học sinh hiểu bản thân và định hướng nghề nghiệp. Thông qua các hoạt động khám phá bản thân, tìm hiểu nghề nghiệp, giao lưu với các ngành nghề trong xã hội, học sinh dần nhận ra sở thích, khả năng của mình, từ đó có cơ sở để lựa chọn hướng học tập và nghề nghiệp phù hợp trong tương lai.
Ngoài ra, hoạt động trải nghiệm còn góp phần gắn nhà trường với gia đình và xã hội, đưa việc học ra khỏi phạm vi lớp học. Học sinh được tham gia các hoạt động văn hóa, lao động, bảo vệ môi trường, hoạt động cộng đồng… qua đó hiểu rằng kiến thức học ở trường có ý nghĩa thiết thực trong đời sống.
Vì thế, mục đích cốt lõi của hoạt động trải nghiệm trong chương trình phổ thông là tạo cơ hội cho học sinh học tập thông qua thực tiễn, hình thành phẩm chất, phát triển năng lực và định hướng nghề nghiệp, giúp các em phát triển toàn diện hơn.
Thế nhưng, tại nhiều trường học hiện nay, môn Hoạt động trải nghiệm còn thực hiện khá hình thức, đơn điệu. Lý do thì nhiều nhưng có lẽ điểm mấu chốt của vấn đề là giáo viên chưa được bồi dưỡng về chuyên môn kĩ lưỡng. Một khi chưa hiểu sâu về hoạt động giáo dục này nên dẫn đến hiệu quả chưa cao.
Mỗi trường thực hiện mỗi kiểu, mỗi giáo viên thực hiện mỗi cách Hoạt động trải nghiệm- Hướng nghiệp
Thực tế hiện nay, Hoạt động trải nghiệm - Hướng nghiệp trong chương trình phổ thông thường được triển khai không đồng đều giữa các trường, thậm chí giữa các giáo viên trong cùng một trường. Nhưng, mỗi giáo viên thực hiện mỗi cách khác nhau.
Trước hết, điều này xuất phát từ tính mở của chương trình. Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018 chỉ quy định mục tiêu, nội dung định hướng và yêu cầu cần đạt, còn cách tổ chức hoạt động được trao quyền cho nhà trường và giáo viên chủ động thiết kế.
Vì thế, các trường có thể linh hoạt lựa chọn hình thức phù hợp với điều kiện thực tế, đặc điểm học sinh và bối cảnh địa phương. Tuy nhiên, chính sự linh hoạt này cũng dẫn đến tình trạng thiếu sự thống nhất trong cách thực hiện.
Một nguyên nhân khác là nhiều giáo viên chưa được tập huấn sâu về phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm. Không ít nơi vẫn tổ chức theo kiểu sinh hoạt lớp, nói chuyện chuyên đề hoặc giao nhiệm vụ mang tính hình thức.
Vì đây là hoạt động giáo dục đang được phân công cho giáo viên chủ nhiệm lớp thực hiện nên khi thực hiện trên lớp, không ít giáo viên đem môn dạy chính của mình ra dạy, hoặc thực hiện như một tiết sinh hoạt lớp.
Khi thực hiện tập trung, hình thức thực hiện khá đơn điệu. Chủ yếu là cho học sinh thực hiện một vài tiết mục văn nghệ rồi giáo viên đặt ra những câu hỏi cho học sinh trả lời.
Trong khi đó, đúng nghĩa của hoạt động trải nghiệm phải là học sinh được tham gia, được làm, được suy ngẫm và rút ra bài học cho bản thân. Khi giáo viên chưa quen với cách tiếp cận này, việc triển khai dễ trở nên rời rạc, thiếu hiệu quả.
Bên cạnh đó, điều kiện cơ sở vật chất, kinh phí và sự phối hợp với các lực lượng ngoài nhà trường cũng khác nhau giữa các địa phương. Có trường tổ chức được nhiều hoạt động tham quan, hướng nghiệp thực tế; nhưng cũng có nơi chỉ dừng lại ở các hoạt động trong lớp học.
Bên cạnh đó, cách tính tiết cho giáo viên chưa được đồng nhất, có trường tính 3 tiết/ giáo viên/ lớp/ tuần. Nhưng, cũng có trường tính 2 tiết; 1 tiết. Thậm chí có trường chỉ tính mỗi tuần 1 tiết, những tuần ôn tập, kiểm tra học kỳ trừ ra. Thành ra, giáo viên không có sự đầu tư nghiêm túc cho hoạt động giáo dục này.
Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động giáo dục hướng nghiệp trong trường phổ thông
Trong Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018, Hoạt động trải nghiệm - Hướng nghiệp giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành phẩm chất, phát triển năng lực và giúp học sinh định hướng nghề nghiệp.
Tuy nhiên, trong thực tế triển khai ở các trường phổ thông hiện nay, hoạt động này vẫn còn nhiều hạn chế: nội dung đôi khi còn mang tính hình thức, cách tổ chức chưa thống nhất, giáo viên còn lúng túng trong việc thiết kế và triển khai.
Vì vậy, việc tìm ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động trải nghiệm - Hướng nghiệp là hết sức cần thiết.
Trước hết, nhà trường cần xây dựng kế hoạch tổ chức hoạt động trải nghiệm - Hướng nghiệp một cách khoa học và thống nhất. Kế hoạch cần xác định rõ mục tiêu, nội dung, chủ đề theo từng tháng hoặc từng học kỳ, đồng thời phân công trách nhiệm cụ thể cho các bộ phận và giáo viên phụ trách.
Khi có định hướng chung, việc tổ chức hoạt động sẽ tránh được tình trạng mỗi lớp, mỗi giáo viên thực hiện một cách khác nhau, đảm bảo tính đồng bộ trong toàn trường.
Bên cạnh đó, bồi dưỡng năng lực tổ chức hoạt động cho giáo viên là giải pháp quan trọng. Giáo viên cần được tập huấn về phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm, cách thiết kế chủ đề, xây dựng nhiệm vụ cho học sinh và đánh giá kết quả hoạt động. Thông qua sinh hoạt chuyên môn, giáo viên có thể chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau để nâng cao hiệu quả tổ chức.
Ngoài ra, nhà trường có thể tổ chức cho học sinh tham quan cơ sở sản xuất, làng nghề, giao lưu với người lao động ở nhiều lĩnh vực khác nhau hoặc tham gia các hoạt động cộng đồng. Những trải nghiệm thực tế sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về các ngành nghề, từ đó hình thành nhận thức và định hướng nghề nghiệp phù hợp.
Cùng với đó, cần tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội trong việc tổ chức hoạt động. Sự tham gia của phụ huynh, doanh nghiệp, cơ sở nghề nghiệp sẽ giúp hoạt động hướng nghiệp trở nên sinh động và thiết thực hơn.
Đặc biệt, ngành giáo dục cũng cần định hướng cho các nhà trường phân công người phụ trách hoạt động giáo dục này. Mặc dù là một hoạt động giáo dục được định hướng 3 tiết/ lớp/ tuần nhưng không có tổ chuyên môn nên phần lớn các trường hiện nay do phó hiệu trưởng chuyên môn chỉ đạo. Nhưng, phó hiệu trưởng chuyên môn có nhiều công việc nên những chỉ đạo cũng mờ nhạt, hình thức.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
