Tại Hội nghị tổng kết công tác tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026, theo lãnh đạo Cục Quản lý chất lượng, Bộ Giáo dục và Đào tạo, một trong những phương án được Bộ đưa ra nhằm khắc phục những hạn chế, ngăn ngừa sai phạm trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông là bố trí điểm thi cần được nghiên cứu điều chỉnh theo hướng tăng cường trộn thí sinh của các trường khác nhau tại cùng điểm thi.
Theo một số chuyên gia giáo dục, để việc trộn thí sinh giữa các trường đạt hiệu quả, thì cần quy định rõ nguyên tắc trộn và công khai nguyên tắc này để tránh sự can thiệp chủ quan.
Giải pháp cần thiết để hạn chế gian lận
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng, việc tăng cường trộn thí sinh giữa các trường trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông là một giải pháp cần thiết để hạn chế nguy cơ gian lận. Khi thí sinh cùng trường, quen biết nhau tập trung tại một điểm thi, khả năng trao đổi, hỗ trợ nhau trong phòng thi có thể lớn hơn. Do đó, việc bố trí thí sinh từ nhiều trường sẽ góp phần giảm nguy cơ thông đồng và tạo thêm điều kiện giám sát khách quan.
Tuy nhiên, cần nhìn đúng bản chất của những sai phạm trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trở lại đây, đặc biệt là vụ việc tại Trường Trung học phổ thông chuyên Tuyên Quang. Gian lận không chỉ xảy ra giữa các thí sinh, mà còn có sự tham gia, tiếp tay của những người có trách nhiệm tổ chức thi. Nếu cán bộ coi thi cố tình vi phạm thì dù trộn thí sinh thế nào, gian lận vẫn có thể xảy ra.
Vì vậy, việc nghiên cứu áp dụng giải pháp này là hợp lý, nhưng phải đặt trong tổng thể các biện pháp bảo đảm liêm chính thi cử. Điều quan trọng không chỉ là tách những thí sinh quen biết nhau, mà phải ngăn chặn được sự thông đồng và tiếp tay của người lớn.
Theo ông Vinh, việc “trộn” thí sinh nhiều trường ở kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông về mặt kỹ thuật tổ chức, hoàn toàn có thể thực hiện vì nhiều địa phương, chẳng hạn như Hà Nội đã có kinh nghiệm bố trí thí sinh từ nhiều trường tại cùng điểm thi. Với những địa bàn có mật độ trường học cao, giao thông thuận tiện, việc sắp xếp theo cụm trường không quá phức tạp.
Khó khăn chủ yếu nằm ở những địa phương có địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông khó khăn, nhất là vùng núi, vùng sâu, vùng xa. Nếu buộc học sinh phải di chuyển hàng chục cây số, thậm chí thuê chỗ ở để dự thi chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu trộn thí sinh, sẽ vô tình làm tăng chi phí và áp lực cho gia đình. Hơn nữa, nếu số lượng thí sinh giữa các trường không đồng đều, việc bố trí phòng thi còn phải tính đến tổ hợp các môn tự chọn.
Còn theo bà Tăng Thị Ngọc Mai - Đại biểu Quốc hội khóa XIV, nguyên Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Trà Vinh (nay là tỉnh Vĩnh Long), đây là một chủ trương nhằm tăng tính khách quan và hạn chế tối đa các tiêu cực trong thi cử.
Xét trên phương diện kỹ thuật, việc sắp xếp danh sách và trộn thí sinh giữa các trường không còn là bài toán khó. Với sự hỗ trợ của các phần mềm quản lý thi, chỉ cần thiết lập thuật toán và tiêu chí rõ ràng, máy tính có thể phân bổ thí sinh một cách ngẫu nhiên và khách quan.
Tuy nhiên, thách thức nằm ở công tác hậu cần và tâm lý của người dự thi, đặc biệt là tại các địa phương có địa bàn rộng lớn, giao thông chia cắt hoặc số lượng học sinh giữa các trường không đồng đều. Việc di chuyển xa đến một điểm thi xa, cách nhà vài chục cây số, buộc thí sinh phải giải quyết hàng loạt vấn đề phát sinh như ăn ở, đi lại và chi phí ăn ở ngắn ngày. Điều này không chỉ gây tốn kém tài chính cho gia đình mà còn tạo ra áp lực tâm lý vô hình, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và phong độ làm bài của các em.
Vì vậy, để đảm bảo tính khả thi, quy định này cần được tính toán hết sức linh hoạt và kỹ lưỡng, chẳng hạn như chỉ áp dụng trộn giữa các trường trong cùng một địa bàn hoặc trộn các lớp trong cùng một trường có quy mô lớn, để vừa hướng tới sự công bằng trong thi, vừa tránh phát sinh những bất cập trong quá trình tổ chức.
Cũng theo bà Mai, điều quan trọng nhất không chỉ là khẳng định tính cần thiết của việc trộn thí sinh trên lý thuyết, mà phải đánh giá kỹ hai yếu tố cốt lõi: Một là có thực sự tiết kiệm chi phí cho người dân và ngân sách nhà nước hay không? Hai là hiệu quả ngăn chặn gian lận có xuất phát từ chính việc "trộn" hay nguyên nhân thực sự nằm ở khâu tổ chức và con người?
Còn theo ông Lê Như Tiến - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội (nay là Ủy ban Văn hóa và Xã hội), trộn thí sinh là giải pháp cần thiết bởi phương án này sở hữu những mặt tích cực rõ rệt, nổi bật nhất là việc tạo ra cơ chế giám sát chéo lẫn nhau giữa học sinh và giáo viên đến từ các cơ sở giáo dục khác nhau. Khi học sinh của trường A ngồi chung phòng thi hoặc chung điểm thi với học sinh của trường B, các trường sẽ có ý thức tự giác cao hơn trong việc giám sát lẫn nhau, từ đó hạn chế tối đa các biểu hiện thiên vị, nương tay hay sự tác động tiêu cực từ phía giáo viên chủ quản đối với học sinh của mình.
Tuy nhiên, thực tế qua các kỳ thi cho thấy, vẫn có những trường hợp cá biệt một vài học sinh trong phòng thi nhận được sự quan tâm, "chăm sóc" đặc biệt từ lực lượng giám thị. Những biểu hiện tiêu cực nhỏ lẻ, mang tính chất cá thể nhằm "lọt lưới" để đạt số điểm cao về cơ bản vẫn còn tồn tại.
Do đó, theo ông Tiến, việc tăng cường trộn thí sinh là một giải pháp mang tính tình thế. Về lâu dài, ngành giáo dục cần hướng tới việc nâng cao trách nhiệm của cán bộ coi thi và ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại để đảm bảo công bằng trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông.
Cần quy định rõ nguyên tắc trộn thí sinh, tăng cường giám sát chéo
Theo chia sẻ của các chuyên gia, việc trộn thí sinh là giải pháp cần thiết, nhưng để đảm bảo hiệu quả, thì cần phải được tính toán một cách rất cẩn trọng để tránh phát sinh bất cập.
Về vấn đề này, ông Lê Như Tiến cho rằng, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần tiến hành nghiên cứu giải pháp trộn thí sinh một cách căn cơ, lấy ý kiến rộng rãi từ nhiều phía từ sớm. Việc lắng nghe phải được thực hiện đồng bộ từ đội ngũ giáo viên trực tiếp giảng dạy, ban giám hiệu các nhà trường, học sinh, phụ huynh cho đến các nhà quản lý giáo dục.
Ông Tiến nhấn mạnh, để tổ chức kỳ thi tốt nghiệp minh bạch và công bằng, thì bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, thì yếu tố quan trọng hàng đầu vẫn phải bắt nguồn từ việc nâng cao ý thức trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ giám thị, các thầy cô giáo làm công tác coi thi và toàn bộ thành viên trong hội đồng thi.
Còn theo bà Tăng Thị Ngọc Mai, để trộn thí sinh hiệu quả, việc tính toán phạm vi và cự ly di chuyển cho thí sinh là yêu cầu quan trọng hàng đầu. Khoảng cách giữa nơi ở và điểm thi phải được giữ ở mức hợp lý để học sinh có thể dễ dàng đi lại. Đồng thời, việc đảm bảo học sinh được ăn nghỉ tại gia đình, thay vì phải lo lắng tìm nơi ăn chốn nghỉ sẽ giúp giữ vững tâm lý ổn định, tạo sự an tâm tối đa cho các em trong suốt quá trình dự thi.
"Một phương án trộn thí sinh khoa học, hiệu quả không nằm ở việc xáo trộn càng nhiều, càng rộng, mà nằm ở sự cân bằng, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho học sinh về cả thể chất lẫn tinh thần. Đặc biệt, việc tổ chức và giám sát cần chú trọng thực hiện theo cơ chế kiểm tra chéo", bà Mai bày tỏ.
Trong khi đó, Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh, không nên hiểu trộn thí sinh là xáo trộn học sinh trên phạm vi toàn tỉnh. Thay vào đó, có thể tổ chức theo những cụm trường gần nhau, bảo đảm điều kiện đi lại thuận lợi và an toàn. Những nơi không đủ điều kiện thì cho phép áp dụng phương án khác, nhưng phải giải trình rõ lý do và tăng cường giám sát. Một chính sách tốt phải vừa bảo đảm sự nghiêm túc của kỳ thi, vừa bảo vệ quyền lợi của thí sinh. Không thể vì chống gian lận mà đẩy thêm khó khăn cho học sinh ở những vùng vốn đã nhiều thiệt thòi.
Để việc trộn thí sinh giữa các trường phổ thông đạt hiệu quả cao, ông Hoàng Ngọc Vinh đưa ra một số đề xuất.
Trước hết, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần quy định rõ nguyên tắc trộn thí sinh, chẳng hạn như việc trộn ở cấp điểm thi hay đến từng phòng thi. Nếu đưa học sinh nhiều trường về cùng một điểm thi nhưng vẫn bố trí riêng từng trường theo phòng thì tác dụng phòng ngừa gian lận sẽ hạn chế. Đồng thời, nên đánh giá tác động của phương án này trước khi áp dụng rộng rãi, nhất là chi phí đi lại, điều kiện tổ chức và những khó khăn phát sinh với thí sinh vùng xa.
Cùng với đó, các địa phương cần sử dụng phần mềm để phân bổ thí sinh khách quan, ngẫu nhiên trong những cụm trường phù hợp, đồng thời công khai nguyên tắc sắp xếp để tránh sự can thiệp chủ quan. Việc phân công cán bộ coi thi cũng phải được kiểm soát chặt chẽ, hạn chế giáo viên coi thi học sinh trường mình, tăng cường giám sát độc lập và kiểm tra chéo giữa các địa phương, đơn vị.
