Trong quá trình đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương 2 cấp, việc tăng cường phân cấp trong lĩnh vực giáo dục, trong đó trao thêm thẩm quyền cho cấp xã được xác định là một trong những nội dung quan trọng nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý ở cấp cơ sở.
Chủ trương này được kỳ vọng rút ngắn khoảng cách giữa chính sách với thực tiễn, phát huy vai trò "gần dân, sát trường học" của chính quyền cấp xã. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, bên cạnh những chuyển biến tích cực bước đầu, việc thực hiện phân cấp trong giáo dục đặt ra một số vấn đề cần được tháo gỡ.
Chủ trương đúng đắn, phù hợp với thực tiễn
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, ông Hoàng Thanh Sơn - Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hạ Lang (tỉnh Cao Bằng) đánh giá, việc cấp xã được trao thêm nhiều thẩm quyền trong lĩnh vực giáo dục là chủ trương đúng đắn, phù hợp với thực tế, đặc biệt với khu vực miền núi, biên giới như xã Hạ Lang, nơi địa bàn rộng, giao thông đi lại khó khăn và đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ cao.
Sau 7 tháng triển khai, chuyển biến tích cực nhất thể hiện ở việc quản lý, điều hành hoạt động giáo dục trên địa bàn được thực hiện kịp thời, linh hoạt hơn. Ủy ban nhân dân xã đã chủ động phối hợp với trường học, điểm trường lẻ để nắm bắt tình hình sĩ số, cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên; từ đó kịp thời xử lý những vấn đề phát sinh liên quan đến học sinh vùng sâu, vùng xa, nhất là trong công tác duy trì sĩ số, hạn chế tình trạng bỏ học.
Bên cạnh đó, việc gắn trách nhiệm của chính quyền cấp xã với sự nghiệp giáo dục được thể hiện ngày càng rõ. Hiện nay, giáo dục không còn là "việc riêng của ngành giáo dục", mà trở thành nhiệm vụ chung của cả hệ thống chính trị ở cơ sở.
Theo ông Hoàng Thanh Sơn, từ thực tiễn triển khai, việc phân cấp thẩm quyền trong lĩnh vực giáo dục cho cấp xã đã tạo ra nhiều thuận lợi, cụ thể như sau:
Trước hết, cấp xã là cấp gần dân, sát trường, sát học sinh, trực tiếp nắm bắt điều kiện sinh hoạt, phong tục, tập quán của đồng bào các dân tộc trên địa bàn nên việc chỉ đạo, vận động học sinh ra lớp cũng như phối hợp với phụ huynh được thực hiện rất hiệu quả.
Quy trình xử lý công việc được rút ngắn đáng kể. Nhiều nội dung trước đây phải báo cáo, xin ý kiến qua nhiều cấp, nay chính quyền xã có thể chủ động giải quyết hoặc đề xuất trực tiếp, bảo đảm tính kịp thời trong tổ chức thực hiện.
Việc phân cấp cũng góp phần tăng cường phối hợp liên ngành ở cơ sở. Ủy ban nhân dân xã chủ động huy động sự tham gia của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức đoàn thể, già làng, người có uy tín trong công tác vận động học sinh đến trường, nhất là học sinh dân tộc thiểu số.
Ngoài ra, cơ chế này phù hợp với đặc thù miền núi, cho phép địa phương linh hoạt đề xuất, triển khai các giải pháp gắn với điều kiện thời tiết, mùa vụ sản xuất của người dân, qua đó hạn chế tình trạng học sinh nghỉ học, bỏ học theo gia đình đi làm nương rẫy.
Cùng chia sẻ về vấn đề này, ông Sùng Thành Công - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nậm Có (tỉnh Lào Cai) cho biết, việc trao thêm thẩm quyền trong lĩnh vực giáo dục cho cấp xã đã mang lại nhiều thuận lợi trong công tác quản lý giáo dục mầm non, tiểu học và trung học cơ sở trên địa bàn. Với lợi thế sát trường học, chính quyền cấp xã có điều kiện xử lý thủ tục hành chính nhanh gọn hơn, giúp hoạt động quản lý giáo dục địa phương vận hành thông suốt. Nhiều nội dung được triển khai hiệu quả như giải quyết hồ sơ chính sách cho học sinh; tuyên truyền, vận động và huy động học sinh ra lớp; cải tạo cơ sở vật chất cho các trường.
Tuy vậy, trong quá trình triển khai xã Nậm Có vẫn còn gặp khó khăn trong thu hút các dự án lớn, có tiềm năng theo quy hoạch mới. Đồng thời, do chưa có đội ngũ công chức được đào tạo chuyên sâu về quản lý giáo dục khiến quá trình trao đổi, hướng dẫn công tác chuyên môn, nghiệp vụ cho các trường còn gặp nhiều hạn chế.
Vì vậy, để việc phân cấp thực sự phát huy hiệu quả cần xây dựng cơ chế luân chuyển giữa viên chức và công chức một cách hợp lý, nhằm tạo thuận lợi trong bố trí, sử dụng nguồn nhân lực phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ.
"Trong thời gian tới, chính quyền địa phương sẽ quan tâm sát sao hơn nữa đến lĩnh vực giáo dục, xác định đây là khâu then chốt trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đội ngũ cán bộ cũng như thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Tôi tin tưởng giáo dục địa phương sẽ có bước chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng, góp phần vào sự phát triển chung của ngành giáo dục tỉnh Lào Cai", ông Công bày tỏ.
Cần đồng bộ giữa trao quyền và tăng cường nguồn lực tài chính
Với vai trò là người đứng đầu chính quyền cấp xã, ông Chu Văn Thanh - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tân Uyên (tỉnh Lai Châu) khẳng định, cấp xã là nơi gần trường học, gần giáo viên, học sinh và phụ huynh nhất nên khi triển khai các chính sách giáo dục sẽ rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa văn bản trên giấy và thực tế.
Điều này thể hiện rõ nét trên địa bàn xã Tân Uyên khi tính chủ động trong điều hành và giải quyết công việc giáo dục ngày càng nâng cao. Những vấn đề như sửa chữa cơ sở vật chất, bố trí giáo viên hợp đồng ngắn hạn, hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn, phối hợp tổ chức các hoạt động giáo dục địa phương được xử lý nhanh, sát thực tế, không phải chờ đợi qua nhiều cấp trung gian.
Tuy nhiên, năng lực quản lý giáo dục của đội ngũ cán bộ cấp xã chưa đồng đều, trong khi yêu cầu công việc ngày càng chuyên sâu ở các lĩnh vực tài chính, nhân sự và kiểm định chất lượng.
Cơ chế tài chính cho giáo dục cũng chưa thực sự linh hoạt, định mức chi còn mang tính cứng nhắc, chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của từng địa phương. Ngoài ra, việc thiếu hướng dẫn chi tiết, đồng bộ trong giai đoạn chuyển tiếp cũng khiến một số địa phương còn lúng túng, e dè khi thực hiện thẩm quyền mới được giao.
Từ thực tiễn của địa phương, ông Chu Văn Thanh đề xuất cần có thêm cơ chế, chính sách để việc phân cấp hiệu quả hơn.
Thứ nhất, đẩy mạnh bồi dưỡng, tập huấn chuyên sâu về quản lý giáo dục cho cán bộ cấp xã như kỹ năng quản trị trường học, tài chính công, quản lý nhân sự để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong bối cảnh phân cấp ngày càng sâu.
Thứ hai, hoàn thiện khung pháp lý, quy trình hướng dẫn, bảo đảm thống nhất, tránh chồng chéo trách nhiệm giữa cấp xã và cấp tỉnh.
Thứ ba, trao quyền đi đôi với nguồn lực, trong đó cần phân bổ ngân sách ổn định, có phần dư để chủ động cho xã trong đầu tư cơ sở vật chất cũng như hỗ trợ giáo viên.
Đồng quan điểm, ông Hoàng Thanh Sơn cho rằng, cần bổ sung nguồn lực tài chính cho cấp xã, ưu tiên kinh phí duy tu, sửa chữa cơ sở vật chất trường lớp tại các điểm trường ở vùng sâu, vùng xa.
Về lâu dài, cần tiếp tục nghiên cứu, ban hành các chính sách đặc thù với xã miền núi, biên giới, như hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số, học sinh bán trú, cũng như có chính sách thu hút, giữ chân giáo viên yên tâm công tác.
Cuối cùng, đẩy mạnh phối hợp giữa ngành giáo dục và chính quyền cơ sở, bảo đảm thông tin thông suốt, hướng dẫn kịp thời và đồng hành cùng cấp xã trong quá trình tổ chức thực hiện.
Với những giải pháp đồng bộ trên, việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, trong đó tăng cường phân cấp cho cấp xã trong lĩnh vực giáo dục sẽ tiếp tục mang lại hiệu quả thiết thực, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và tạo nền tảng phát triển bền vững cho xã Hạ Lang nói riêng và các xã vùng núi, biên giới nói chung.
Nhân dịp năm mới Bính Ngọ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hạ Lang bày tỏ: "Khi vai trò và thẩm quyền của cấp xã trong lĩnh vực giáo dục tiếp tục được tăng cường, tôi kỳ vọng sẽ có nhiều chuyển biến tích cực về chất lượng giáo dục trên địa bàn, phù hợp với điều kiện thực tiễn của xã miền núi, biên giới, nơi đồng bào dân tộc thiểu số chiếm phần lớn.
Tôi mong muốn chất lượng giáo dục sẽ được nâng lên theo hướng thực chất và bền vững, trong đó tập trung giảm tỷ lệ học sinh bỏ học, duy trì sĩ số ổn định, nhất là ở các thôn, bản vùng sâu, vùng xa.
Chính quyền xã sẽ tăng cường phối hợp với nhà trường, gia đình và các tổ chức đoàn thể trong công tác quản lý học sinh; giáo dục đạo đức; kỹ năng sống; phòng, chống tệ nạn xã hội, góp phần hình thành thói quen học tập tích cực cho con em đồng bào các dân tộc, từ đó xây dựng môi trường giáo dục ngày càng thân thiện, an toàn.
Trong thời gian tới, giáo dục phải gắn kết chặt chẽ hơn với phát triển kinh tế - xã hội, góp phần nâng cao dân trí, thay đổi nhận thức, từng bước hình thành nguồn nhân lực tại chỗ, phục vụ phát triển nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới và bảo đảm an ninh biên giới.
Không chỉ vậy, cùng với việc tăng cường phân cấp cho cấp xã, hy vọng trách nhiệm của chính quyền cơ sở đối với giáo dục sẽ được thể hiện rõ nét hơn, tạo sự đồng thuận trong nhân dân, huy động sự tham gia của cả cộng đồng trong chăm lo sự nghiệp "trồng người".
