Hội thảo do Vụ Học sinh sinh viên (Bộ Giáo dục và Đào tạo), Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), UNICEF Việt Nam phối hợp tổ chức; Sáng kiến Z&Alpha là đơn vị điều phối.
Đây là diễn đàn để các nhà quản lý, các chuyên gia, các nhà khoa học, các cơ sở giáo dục, tổ chức quốc tế và các bên liên quan cùng chia sẻ bằng chứng nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm, nhận diện những thách thức tại Việt Nam và đặc biệt là cùng thảo luận về những giải pháp và hành động cần thiết trong thời gian tới.
Kỳ vọng xây dựng được một hệ sinh thái số thực sự an toàn và lành mạnh cho trẻ em
Phát biểu khai mạc tại Hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam - Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội đánh giá, không gian số mang đến cho các em những cơ hội chưa từng có để học tập, kết nối, sáng tạo và thể hiện bản thân. Nhưng cũng chính không gian đó đang đặt ra những thách thức ngày càng phức tạp. Áp lực phải được công nhận trên mạng, áp lực về hình ảnh bản thân, sự so sánh xã hội không ngừng, bắt nạt trực tuyến, sự phụ thuộc vào tương tác trực tuyến, suy giảm khả năng tập trung, giảm tương tác trực tiếp - đó không chỉ là những khái niệm trừu tượng, mà là những nỗi đau hàng ngày trong lớp học, trong cộng đồng, trong chính những gia đình của các em.
"Với vai trò là cơ sở đào tạo và nghiên cứu chuyên sâu về giáo dục, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội tin rằng, để giải quyết một vấn đề phức tạp như sức khỏe tâm thần của trẻ em trong môi trường số, không thể chỉ có một câu trả lời từ một lĩnh vực. Chúng ta cần sự kết nối giữa khoa học giáo dục, tâm lý học, xã hội học, y tế, khoa học dữ liệu, truyền thông, chính sách công - và đặc biệt, tiếng nói của chính trẻ em và thanh thiếu niên.
Tại Hội thảo hôm nay, Trường Đại học Giáo dục rất vui mừng được chia sẻ những kết quả nghiên cứu về tác động của mạng xã hội đối với sức khỏe tâm thần của trẻ em và thanh thiếu niên, trong đó có nghiên cứu thực nghiệm về tác động của việc tạm ngưng sử dụng mạng xã hội trong 54 giờ đối với cảm xúc và chiến lược ứng phó của thanh thiếu niên được trình bày bởi chính những người trẻ.
Từ những nghiên cứu như vậy, chúng tôi mong muốn đóng góp một cách tiếp cận dựa trên bằng chứng: thay vì chỉ nói rằng trẻ em nên hay không nên sử dụng mạng xã hội, chúng ta cần hiểu sâu hơn về cách các em sử dụng, điều gì khiến các em dễ bị tổn thương, yếu tố nào có thể bảo vệ các em và người lớn cần đồng hành với các em như thế nào?", Phó Giáo sư Trần Thành Nam chia sẻ.
Tôi kỳ vọng rằng sau Hội thảo, chúng ta không chỉ có thêm những trao đổi học thuật, mà quan trọng hơn là có thể xác định được một số hướng hành động cụ thể: từ nghiên cứu và giáo dục kỹ năng số; truyền thông nâng cao nhận thức; hỗ trợ tâm lý trong trường học; đến hoàn thiện chính sách và tăng cường trách nhiệm của các nền tảng công nghệ.
Tôi mong muốn chúng ta thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa sự phối hợp giữa các nhà làm chính sách - nhà trường - gia đình - xã hội - các tổ chức quốc tế, các doanh nghiệp công nghệ. Bởi chỉ khi cùng chia sẻ trách nhiệm, chúng ta mới có thể xây dựng được một hệ sinh thái số thực sự an toàn và lành mạnh cho trẻ em.
Tại Hội thảo, Chuyên gia giáo dục UNICEF Việt Nam Lê Anh Lan cho rằng, thảo luận về mạng xã hội không nên chỉ bắt đầu từ nỗi sợ, và cũng không thể dừng ở thời lượng màn hình. Bằng chứng quốc tế cho thấy công nghệ số có thể mở rộng cơ hội học tập, duy trì quan hệ với gia đình và bạn bè, tạo không gian thể hiện bản thân, tiếp cận thông tin và hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Đặc biệt với trẻ em bị cô lập, khuyết tật, sống ở vùng xa hoặc thuộc nhóm thiểu số, môi trường số có thể giúp các em tìm thấy tiếng nói và cảm giác thuộc về.
Chuyên gia nhìn nhận, lợi ích không tự nhiên đến với mọi trẻ em. Việc lướt thụ động kéo dài, thiết kế gây nghiện, so sánh xã hội, áp lực hình ảnh, nội dung có hại, quấy rối và bắt nạt trên mạng, xâm phạm dữ liệu cá nhân và gián đoạn giấc ngủ có thể làm gia tăng căng thẳng, lo âu, cảm giác cô đơn và giảm sự hài lòng với cuộc sống.
"Tuy nhiên, rủi ro trực tuyến không tự động biến thành tổn hại; tác động phụ thuộc vào nội dung, cách sử dụng, hoàn cảnh, độ tuổi, giới, khuyết tật, mức độ dễ bị tổn thương và sự hỗ trợ xung quanh mỗi em. Vì vậy, không nên quy mọi khó khăn sức khỏe tâm thần cho mạng xã hội, cũng không nên đặt toàn bộ trách nhiệm lên trẻ em hay cha mẹ", bà nhấn mạnh thêm.
Mạng xã hội có thể kéo theo những tác động tiêu cực đáng lo ngại
Chia sẻ tại Hội thảo, bà Nguyễn Thị Nhung - Phó Vụ trưởng, Vụ Học sinh sinh viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo dẫn chứng báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Theo đó, tỷ lệ học sinh trung học phổ thông cảm thấy cô đơn cao hơn một cách đáng kể so với học sinh trung học cơ sở. Có 3,68% học sinh luôn luôn và 5,92% học sinh trung học cơ sở thường xuyên cảm thấy cô đơn trong khi các tỷ lệ này gần gấp đôi ở học sinh trung học phổ thông (6,16% và 10,14%). Có 4,94% học sinh thường xuyên cảm thấy lo âu.
Bên cạnh đó, theo báo cáo của UNICEF năm 2022, các yếu tố nguy cơ đối với vấn đề sức khoẻ tâm thần ở trẻ vị thành niên bao gồm: sự gắn kết giữa học sinh với giáo viên và học sinh với trường học, áp lực học tập, sự kỳ vọng của gia đình, hành vi bắt nạt, các mối quan hệ bạn bè, xã hội, sự cô đơn, thiếu các kỹ năng quản lý cảm xúc, thiếu sự hỗ trợ và tư vấn về sức khỏe, học tập và các mối quan hệ xã hội.
"Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và mạng xã hội đã tạo ra môi trường mới có ảnh hưởng sâu sắc đến thói quen và đời sống của học sinh sinh viên, các nền tảng mạng xã hội như TikTok, YouTube, Facebook… có thể được sử dụng tích cực để cung cấp thông tin các thông tin về chăm sóc sức khỏe tâm thần, giảm kỳ thị, phân biệt và tạo không gian để thanh thiếu niên chia sẻ tiếng nói của mình, kết nối, giao tiếp, học tập, giải trí, thể hiện bản thân và tìm kiếm sự hỗ trợ.
Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực của mạng xã hội, kéo theo những tác động tiêu cực đáng lo ngại, đặc biệt đối với sức khỏe tâm thần như giảm khả năng tập trung trong học tập, rối loạn giấc ngủ và giảm các hoạt động thể lực, rối loạn hành vi ăn uống, lo âu, trầm cảm và gặp các vấn đề bạo lực, lừa đảo trên môi trường mạng… ảnh hưởng đến sự phát triển về thể chất, tinh thần và các mối quan hệ xã hội của học sinh, sinh viên", bà Nhung nhận định.
Tại Hội thảo, các đơn vị, nhà khoa học, chuyên gia đã chia sẻ các tham luận chuyên đề liên quan đến chủ đề Hội thảo, đồng thời đưa ra nhiều ý kiến thảo luận.
Tham gia góp ý, chia sẻ tại Hội thảo, các chuyên gia nhấn mạnh, bảo vệ và thúc đẩy sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh môi trường số không thể là trách nhiệm của riêng gia đình hay nhà trường, mà cần sự vào cuộc đồng bộ của toàn xã hội.
Theo đó, mỗi chủ thể cần được xác định rõ vai trò và trách nhiệm, từ hoàn thiện chính sách, pháp luật; xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh; nâng cao năng lực giáo dục, hỗ trợ và tham vấn tâm lý; đến đồng hành, lắng nghe và tôn trọng tiếng nói của trẻ em.
Các chuyên gia cho rằng, điều quan trọng là không nên chỉ dừng lại ở việc nhận diện nguy cơ hoặc tranh luận về việc "cấm" hay "không cấm" trẻ em sử dụng môi trường số. Thay vào đó, cần chuyển hóa nhận thức thành những hành động cụ thể, thiết thực và có sự phối hợp giữa nhiều bên. Sự phối hợp đồng bộ đa bên sẽ góp phần hình thành một hệ sinh thái số an toàn, lành mạnh, trong đó trẻ em vừa được bảo vệ trước các nguy cơ, vừa được tôn trọng quyền tham gia, học tập, tiếp cận tri thức và phát triển tích cực trong môi trường số.
