Ngày nay, đi tập thể dục đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống. Người ta chạy bộ, đạp xe, bơi lội, tập gym… để giữ cơ thể khỏe mạnh. Nhưng nếu lùi lại một chút để nhìn vào lịch sử, có một điều khá thú vị: con người càng văn minh, càng phải tập thể dục nhiều hơn.
Ngày trước, phần lớn con người sống bằng lao động chân tay. Đi lại, mang vác, cày cấy, săn bắt, xây dựng… đều cần đến sức lực. Cơ bắp không chỉ để khỏe, mà còn là công cụ lao động và năng lực sinh tồn.
Rồi máy móc xuất hiện. Máy kéo thay sức người. Ô tô thay đôi chân. Máy nâng thay sức kéo. Những công việc nặng nhọc dần được chuyển giao cho máy móc. Con người có thêm thời gian, năng suất cao hơn, đời sống tiện nghi hơn. Nhưng cũng từ đó, cơ thể con người ít được vận động hơn. Và thế là xuất hiện một nghịch lí: máy móc càng làm thay nhiều việc, con người càng phải chủ động tập luyện để giữ lại sức khỏe mà công việc không còn đòi hỏi.
Có lẽ, câu chuyện ấy đang lặp lại. Nhưng lần này không phải với cơ bắp. Mà với trí óc.
Khi máy móc làm thay cơ bắp, AI bắt đầu làm thay một phần trí óc
Lịch sử phát triển của con người, nhìn ở một góc độ nào đó, cũng là lịch sử của việc con người tạo ra công cụ để mở rộng năng lực của chính mình.
Từ hòn đá, cây gậy, bánh xe đến máy móc hiện đại, con người luôn tìm cách làm cho đôi tay mạnh hơn, đôi chân đi xa hơn, đôi mắt nhìn xa hơn. Rồi đến máy tính. Con người không còn phải thực hiện những phép tính phức tạp bằng tay. Máy tính làm nhanh hơn, chính xác hơn. Internet giúp con người tiếp cận kho tri thức khổng lồ mà trước đây phải mất nhiều năm mới có thể tìm kiếm.
Và hôm nay là trí tuệ nhân tạo. AI có thể tìm kiếm, tổng hợp, dịch thuật, phân tích dữ liệu, viết văn bản, lập trình, tạo hình ảnh, âm thanh… và ngày càng tham gia sâu hơn vào những hoạt động vốn được xem là lao động trí óc của con người.
Điều này trước hết là một thành tựu đáng kinh ngạc của khoa học và công nghệ. Nhưng cũng giống như câu chuyện của cơ bắp, nó đặt ra một câu hỏi khác. Khi một năng lực không còn được sử dụng thường xuyên vì đã có máy móc làm thay, liệu con người có cần chủ động rèn luyện để duy trì năng lực ấy hay không? Đó là câu hỏi không chỉ dành cho công nghệ. Đó là câu hỏi dành cho giáo dục.
Không phải sợ AI, mà phải nghĩ xa hơn AI
Có lẽ sẽ là một cách nhìn đơn giản nếu cho rằng AI làm con người lười suy nghĩ, ít nhớ hơn, ít sáng tạo hơn rồi từ đó lo sợ rằng con người sẽ “teo tóp” về trí tuệ.
Lịch sử phát triển của nhân loại cho thấy công nghệ thường không chỉ lấy đi một số công việc, mà còn mở ra những năng lực mới. Máy tính khiến con người ít phải tính toán thủ công hơn, nhưng mở ra khả năng xử lí những bài toán lớn hơn. Internet khiến con người không cần ghi nhớ mọi thông tin, nhưng tạo ra một không gian tri thức chưa từng có.
AI cũng có thể như vậy. Vấn đề không nằm ở chỗ AI làm thay con người bao nhiêu việc. Vấn đề sâu hơn là khi AI làm thay một số hoạt động nhận thức, con người sẽ dành năng lực của mình cho những điều gì?
Đây mới là câu hỏi đáng để giáo dục suy nghĩ. Bởi không phải cái gì AI làm được thì con người đều phải tiếp tục tự mình làm. Không ai cần quay trở lại thời chưa có máy tính để chứng minh mình thông minh. Không cần bắt học sinh tính những phép tính dài hàng trang giấy chỉ để cạnh tranh với máy tính. Không cần cấm AI để bảo vệ việc học. Điều cần thiết hơn là phân biệt được cái gì có thể giao cho máy và cái gì con người cần tự mình hình thành.
Một câu trả lời có thể được AI tạo ra trong vài giây. Nhưng câu hỏi nào đáng đặt ra? Câu trả lời ấy có đúng không? Dữ liệu nào đứng phía sau? Giả định nào đã được sử dụng? Điều gì còn thiếu? Nếu áp dụng vào một con người, một cộng đồng hay một chính sách cụ thể thì hệ quả sẽ như thế nào?
Những câu hỏi ấy vẫn cần con người. Và có lẽ, càng nhiều câu trả lời được máy tạo ra, năng lực đặt câu hỏi càng trở nên quan trọng.
“Thể dục trí não” – một cách nghĩ cho giáo dục tương lai
Có thể chúng ta chưa có một thuật ngữ thật hoàn chỉnh cho điều này. Nhưng có thể gọi một cách giản dị là “thể dục trí não”.
Giống như con người tập thể dục không phải để cạnh tranh với máy móc, mà để giữ sức khỏe trong một đời sống ngày càng ít vận động, “thể dục trí não” cũng không phải để con người cạnh tranh với AI. Mà để giữ cho những năng lực nhận thức quan trọng không bị bỏ quên.
Một đứa trẻ đọc một câu chuyện và tự mình suy nghĩ trước khi hỏi AI. Một học sinh thử giải một bài toán trước khi xem lời giải. Một sinh viên viết suy nghĩ của mình trước khi nhờ AI phản biện. Một nhóm học sinh tranh luận với nhau trước khi tìm kiếm câu trả lời trên mạng. Một người học quan sát một hiện tượng tự nhiên, đặt giả thuyết, làm thí nghiệm, thất bại rồi làm lại.
Những hoạt động ấy có thể chậm hơn. Nhưng chính sự “chậm” đó có khi lại là một phần của quá trình hình thành trí tuệ. Bởi học không chỉ để có câu trả lời. Học còn là quá trình tạo ra năng lực để có thể tự mình tìm kiếm, kiểm chứng và đánh giá câu trả lời. Đây là điểm mà giáo dục cần đặc biệt lưu ý khi AI ngày càng mạnh.
Giáo dục có thể phải chuyển từ “dạy cái gì” sang “rèn năng lực nào”
Trong thời gian dài, giáo dục thường bắt đầu bằng câu hỏi: Người học cần biết gì? Sau đó là: Người học cần làm được gì? Trong thời đại AI, câu hỏi sẽ là: Người học cần tự mình hình thành năng lực nào, ngay cả khi AI có thể làm thay?
Đây là một câu hỏi rất lớn. Bởi nếu AI có thể nhớ thay, giáo dục phải nghĩ lại về vai trò của ghi nhớ. Nếu AI có thể viết thay, giáo dục phải nghĩ lại về việc dạy viết. Nếu AI có thể giải bài thay, giáo dục phải nghĩ lại về việc đánh giá năng lực giải quyết vấn đề. Nếu AI có thể đưa ra hàng chục phương án, giáo dục phải quan tâm hơn đến khả năng lựa chọn, phán đoán và chịu trách nhiệm.
Điều đó không có nghĩa là chúng ta bỏ kiến thức nền tảng. Ngược lại, không có tri thức nền thì rất khó tư duy sâu. Không biết thì khó đặt câu hỏi đúng. Không hiểu bản chất thì khó phát hiện một câu trả lời sai. Không có khả năng suy luận thì rất dễ bị thuyết phục bởi một câu trả lời nghe có vẻ hợp lí.
Vì thế, AI càng phát triển, giáo dục càng phải coi trọng một số năng lực nền tảng: đọc sâu, suy luận, đặt câu hỏi, phản biện, sáng tạo, giao tiếp, hợp tác, tự học, tự điều chỉnh và đặc biệt là khả năng phán đoán. Nhưng quan trọng hơn nữa là khả năng sử dụng các năng lực ấy cùng với AI. Đó không phải là quay lưng với công nghệ. Đó là học cách sống cùng công nghệ mà vẫn giữ được quyền chủ động của con người.
Đằng sau AI là một câu hỏi lớn hơn về chính con người
Có lẽ đến đây, câu chuyện đã vượt ra ngoài phạm vi của AI. Nếu muốn chuẩn bị cho tương lai, chúng ta cần hiểu sâu hơn về chính con người. Con người học như thế nào? Não bộ phát triển ra sao? Trí nhớ được hình thành thế nào? Sự chú ý bị chi phối bởi những gì? Tư duy phát triển qua trải nghiệm như thế nào? Cảm xúc tác động ra sao đến việc học? Vận động có quan hệ thế nào với nhận thức? Môi trường số và AI đang làm thay đổi những quá trình ấy ra sao?
Đây là những câu hỏi của khoa học nhận thức, nhưng đồng thời cũng là những câu hỏi cốt lõi của khoa học giáo dục. Có lẽ trong tương lai, khoa học giáo dục không thể chỉ đứng một mình. Nó cần kết nối sâu hơn với khoa học nhận thức, khoa học thần kinh, tâm lí học, khoa học dữ liệu, công nghệ và nhiều lĩnh vực khác để hiểu một vấn đề căn bản: Trong một môi trường mà trí tuệ nhân tạo ngày càng mạnh, con người sẽ học, suy nghĩ và trưởng thành như thế nào? Đây không chỉ là câu hỏi của hôm nay. Đó là câu hỏi cho vài thập niên tới.
Từ “dạy AI” đến “hiểu con người trong thời đại AI”
Có lẽ chúng ta đang đứng trước một chuyển dịch quan trọng. Thời gian qua, khi nói về AI trong giáo dục, chúng ta thường quan tâm đến việc dạy AI, dạy kĩ năng sử dụng công cụ AI, đưa AI vào lớp học, xây dựng học liệu với AI, hay dùng AI để hỗ trợ giáo viên và người học.
Những việc ấy cần thiết. Nhưng có lẽ vẫn chưa đủ. Một tầng sâu hơn là nghiên cứu con người trong môi trường AI. AI đang thay đổi cách con người tìm kiếm thông tin. Thay đổi cách viết. Thay đổi cách đọc. Thay đổi cách ghi nhớ. Thay đổi cách giải quyết vấn đề. Thay đổi cả cách chúng ta đặt câu hỏi. Vậy những thay đổi ấy tác động thế nào đến sự phát triển nhận thức của trẻ em? Sinh viên? Giáo viên? Người trưởng thành? Chúng ta cần dữ liệu và nghiên cứu để trả lời, thay vì chỉ dựa vào cảm giác hoặc những dự đoán hấp dẫn.
Có lẽ đây là lúc Việt Nam cần đầu tư mạnh hơn cho khoa học con người, khoa học nhận thức và khoa học giáo dục, không chỉ để giải quyết những vấn đề trước mắt của nhà trường, mà để chuẩn bị cho một nền giáo dục của vài thập niên tới. Bởi công nghệ có thể thay đổi rất nhanh. Nhưng câu hỏi về con người thì còn ở lại.
Ngày trước, con người lao động bằng cơ bắp. Máy móc xuất hiện, cơ bắp được giải phóng. Con người chuyển sang lao động bằng trí óc.
Ngày nay, AI đang bắt đầu giải phóng con người khỏi một phần lao động trí óc. Vậy sau đó là gì? Có lẽ không ai có thể trả lời đầy đủ. Nhưng có một điều có thể bắt đầu từ hôm nay: Đừng chỉ hỏi AI có thể làm thay con người những gì. Hãy hỏi con người nên trở thành người như thế nào khi AI có thể làm thay ngày càng nhiều việc.
Một ngày nào đó máy móc nhớ tốt hơn chúng ta, tính nhanh hơn chúng ta, viết tốt hơn chúng ta và xử lí thông tin nhiều hơn chúng ta, thì giá trị của giáo dục có lẽ không nằm ở việc con người phải thắng máy trong những cuộc thi ấy. Giá trị nằm ở chỗ con người biết lựa chọn, biết suy nghĩ, biết yêu thương, biết chịu trách nhiệm, biết tìm kiếm ý nghĩa và biết dùng trí tuệ của mình để định hướng cho trí tuệ nhân tạo.
Và có lẽ, cũng như cơ thể cần được vận động để khỏe mạnh, trí óc cũng cần được thử thách để trưởng thành. Không phải để chống lại AI, mà để cùng AI đi xa hơn. Không phải để giữ con người trong quá khứ, mà để chuẩn bị cho con người một tương lai mà chính chúng ta hôm nay chưa thể hình dung hết.
Có khi, câu hỏi quan trọng nhất của giáo dục trong thời đại AI không phải là: “AI sẽ làm thay con người những gì?” mà là “khi AI ngày càng thông minh, chúng ta sẽ làm gì để con người ngày càng trưởng thành?” và có lẽ, hành trình ấy bắt đầu từ một việc rất giản dị: đừng quên “tập thể dục” cho bộ não của mình.
