Cơ chế đặc cách thăng tiến trong dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà giáo thu hút sự quan tâm của đội ngũ giảng viên. Trong đó, hai trường hợp được xem xét thăng tiến đặc cách gồm nhà giáo có phẩm chất, năng lực nổi trội, có thành tích đặc biệt xuất sắc trong hoạt động nghề nghiệp và người được công nhận, bổ nhiệm các chức danh giáo sư, phó giáo sư.
Quy định được kỳ vọng sẽ mang lại sự động viên, khuyến khích xứng đáng cho những cá nhân có nhiều đóng góp cho giảng dạy, nghiên cứu.
Thúc đẩy giảng viên phấn đấu đạt chuẩn chức danh
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, nhìn nhận việc đưa quy định xét thăng tiến nghề nghiệp theo cơ chế đặc cách vào dự thảo là một chủ trương tích cực, thể hiện rõ định hướng khuyến khích, tôn vinh những đóng góp thực chất của đội ngũ giảng viên trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học.
“Việc dự thảo xác định hai nhóm nhà giáo được xem xét thăng tiến đặc cách, gồm nhà giáo có thành tích xuất sắc trong hoạt động chuyên môn và nhà giáo được công nhận, bổ nhiệm các chức danh giáo sư, phó giáo sư, là phù hợp với thông lệ học thuật quốc tế cũng như yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho giáo dục đại học Việt Nam hiện nay.
Chính sách này không chỉ góp phần tháo gỡ những rào cản về thủ tục, mà còn tạo động lực rõ ràng để giảng viên tập trung đầu tư cho giảng dạy, nghiên cứu khoa học và các hoạt động học thuật có chiều sâu.
Thực tiễn cho thấy, một cơ sở giáo dục đại học có đội ngũ giáo sư, phó giáo sư đông đảo, hoạt động học thuật mạnh sẽ có nền tảng vững chắc hơn để nâng cao chất lượng đào tạo, mở rộng hợp tác nghiên cứu và từng bước khẳng định uy tín trong khu vực và trên trường quốc tế.
Việc gia tăng số lượng giáo sư, phó giáo sư không chỉ mang ý nghĩa về mặt danh xưng, mà quan trọng hơn là góp phần hình thành môi trường học thuật năng động, nơi tri thức được lan tỏa, kế thừa và phát triển bền vững” – thầy Phúc bày tỏ.
Theo thầy, trước tiên, khi được bổ nhiệm vào vị trí việc làm gắn với chức danh cao hơn, thu nhập của các thầy cô được cải thiện. Chính sách đãi ngộ có tác động trực tiếp sẽ đủ sức hấp dẫn để tạo động lực cho giảng viên tiếp tục nỗ lực, cống hiến lâu dài cho nhà trường và ngành giáo dục.
Cùng bàn luận về chủ đề này, Tiến sĩ Lê Nguyễn Quốc Khang - nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng đây là một chủ trương mang tính đột phá, thể hiện tư duy đổi mới trong quản lý và phát triển đội ngũ nhà giáo, đồng thời rất phù hợp với bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo hiện nay.
Theo thầy, chính sách này đã chuyển mạnh cách tiếp cận từ việc đánh giá, ghi nhận nhà giáo chủ yếu dựa trên thâm niên công tác sang coi trọng giá trị tri thức, năng lực chuyên môn và mức độ cống hiến thực chất. Đây có thể xem là một giải pháp “kích cầu trí tuệ” hiệu quả, tạo động lực để nhà giáo chủ động đổi mới, sáng tạo, nỗ lực nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu khoa học, thay vì chỉ phấn đấu đủ điều kiện về thời gian theo các quy định cứng nhắc.
Về việc xét đặc cách thăng tiến đối với nhà giáo được công nhận, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, Tiến sĩ Lê Nguyễn Quốc Khang chia sẻ: “Việc xét đặc cách thăng tiến đối với nhà giáo được công nhận, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư chắc chắn trở thành động lực thúc đẩy giảng viên phấn đấu đạt chuẩn chức danh.
Quy định này sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho đội ngũ giảng viên. Khi đã đạt được học hàm bằng nỗ lực học thuật nghiêm túc, giảng viên sẽ không phải mất thêm nhiều thời gian chờ đợi các đợt thi, xét thăng hạng theo chu kỳ, không bị rào cản bởi thủ tục hành chính hay yêu cầu về thâm niên giảng dạy. Nhờ đó, giảng viên có thể sớm được cải thiện thu nhập, hưởng đúng và đủ các quyền lợi nghề nghiệp tương xứng với năng lực và vị thế học thuật của mình.
Đồng thời, việc được thăng tiến kịp thời còn góp phần nâng cao uy tín chuyên môn, tạo điều kiện để giảng viên tham gia các hội đồng khoa học, chủ trì đề tài nghiên cứu, hướng dẫn nghiên cứu sinh và thực hiện các nhiệm vụ học thuật quan trọng một cách danh chính ngôn thuận, phù hợp với chuẩn mực học thuật quốc tế”.
Ở cương vị một giảng viên lâu năm, Nhà giáo ưu tú, Giáo sư, Tiến sĩ Cao Cự Giác - chuyên gia cao cấp của Khoa Hóa học, Trường Đại học Vinh cho hay: "Chủ trương đặc cách thăng tiến nghề nghiệp là một bước đột phá quan trọng, thể hiện tư duy quản lý hiện đại khi chuyển dịch từ mô hình dựa trên thâm niên sang chú trọng năng lực thực chất.
Việc xóa bỏ giới hạn chỉ tiêu số lượng và linh hoạt trong tiêu chuẩn chuyên môn giúp tháo gỡ "trần kính", tạo ra "làn đường ưu tiên" cho những nhà giáo có đóng góp vượt trội.
Quy định này không chỉ khẳng định sự trọng dụng nhân tài của ngành giáo dục mà còn tạo ra động lực mạnh mẽ để đội ngũ giáo viên nỗ lực đổi mới, sáng tạo, thay vì chỉ hoàn thành định mức theo lộ trình hành chính thông thường".
Theo thầy Giác, việc đặc cách thăng tiến cho nhà giáo được bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư là một bước đồng bộ hóa cần thiết, giúp thống nhất giữa hệ thống học hàm và chức danh nghề nghiệp, mang lại lợi ích kép cho giảng viên về cả vật chất lẫn vị thế khoa học.
Về mặt kinh tế, cơ chế này giúp giảng viên được chuyển xếp lương lên bậc cao hơn tương xứng với trình độ, cải thiện trực tiếp đời sống và sự an tâm cống hiến.
Về mặt chuyên môn, nó khẳng định vị thế pháp lý để giảng viên thuận lợi hơn khi chủ trì các đề tài khoa học cấp Bộ, cấp Nhà nước, đẩy mạnh công bố quốc tế, đồng thời giảm bớt các thủ tục hành chính và chứng chỉ phụ không cần thiết.
Đây chắc chắn sẽ là động lực mạnh mẽ thúc đẩy các giảng viên, đặc biệt là giảng viên trẻ, nỗ lực đạt học hàm bởi nó mở ra một lộ trình thăng tiến "tốc hành" dựa trên chất lượng nghiên cứu thực chất thay vì chỉ dựa vào tích lũy thâm niên, từ đó tạo ra một cuộc đua trí tuệ lành mạnh trong môi trường đại học.
Tuy nhiên, chủ trương cũng đòi hỏi họ phải nỗ lực gấp bội để chứng minh mình xứng đáng với sự đặc cách đó, đồng thời đòi hỏi các cơ sở giáo dục phải có quy trình xét duyệt thực sự công tâm, khách quan để tránh sự đố kỵ trong nội bộ.
Không lo thiếu minh bạch nếu có tiêu chí rõ ràng
Bàn về quy định trao quyền cho người đứng đầu cơ sở giáo dục trong việc xem xét thăng tiến nghề nghiệp đối với nhà giáo có năng lực nổi trội, thành tích đặc biệt, Tiến sĩ Lê Nguyễn Quốc Khang cho rằng đây là hướng đi đúng, nhưng phải đi kèm với khung pháp lý chặt chẽ.
Tiến sĩ Lê Nguyễn Quốc Khang chỉ ra, đặc cách thăng tiến chỉ phát huy tác dụng tích cực khi đi kèm với hệ thống tiêu chí xét đặc cách rõ ràng, minh bạch và thống nhất, tuyệt đối không hạ chuẩn, không chạy theo số lượng hay học hàm mang tính hình thức. Việc xét thăng tiến cần gắn chặt với những đóng góp thực tế, bền vững của giảng viên cho công tác đào tạo, nghiên cứu khoa học và sự phát triển chung của nhà trường.
Theo thầy, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần ban hành bộ tiêu chí thống nhất, trong đó xác định rõ các tiêu chí cứng, bắt buộc phải có và các tiêu chí linh hoạt để các cơ sở giáo dục cụ thể hóa theo điều kiện, đặc thù của từng đơn vị, nhưng không được thấp hơn chuẩn chung.
Về lâu dài, để tránh tình trạng mỗi nơi áp dụng một kiểu và bảo đảm tính công bằng, thống nhất trong toàn hệ thống, việc xét thăng tiến cần được thực hiện trên cơ sở tiêu chuẩn chung, quy trình minh bạch, có sự tham gia của tập thể, đi kèm với cơ chế giám sát chặt chẽ và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Chỉ khi hội tụ đầy đủ các yếu tố này, chính sách xét đặc cách thăng tiến nghề nghiệp mới thực sự trở thành động lực tích cực, góp phần xây dựng đội ngũ nhà giáo chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển giáo dục trong giai đoạn mới.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc cũng nhấn mạnh, để chính sách xét thăng tiến đặc cách phát huy hiệu quả và tạo được sự đồng thuận trong đội ngũ, hệ thống tiêu chí đánh giá cần được xây dựng theo hướng định lượng, rõ ràng và có thể kiểm chứng.
Để đánh giá nhà giáo có năng lực nổi trội, theo gợi ý của thầy Phúc, cần căn cứ vào cả số lượng và chất lượng các công bố khoa học quốc tế, trong đó chú trọng các bài báo đăng trên những tạp chí uy tín thuộc nhóm Q1, Q2. Bên cạnh đó, các thành tích học thuật có sức lan tỏa và ảnh hưởng rộng, như tham gia huấn luyện các đội tuyển sinh viên dự thi Olympic quốc tế và đạt giải, qua đó góp phần mang lại vinh dự cho đất nước, cũng là những tiêu chí quan trọng cần được xem xét.
“Khi các tiêu chí được lượng hóa cụ thể, minh bạch và áp dụng thống nhất, việc xét thăng tiến sẽ dựa trên những căn cứ khách quan, hạn chế tối đa nguy cơ chia bè kéo cánh, nâng đỡ cá nhân hay lạm dụng chính sách. Chỉ khi thiếu các tiêu chí định lượng thì mới dễ nảy sinh tiêu cực, còn khi mọi yêu cầu đều được chuẩn hóa và công khai, không ai có thể can thiệp hay làm sai quy định” - thầy Phúc chỉ ra.
