Cảm nhận mới về bài đồng dao “Mèo – Chuột”

(GDVN) - Bài đồng dao “Con mèo mà trèo cây cau” được các thế hệ người Việt thuộc lòng và chắc chắn sẽ còn được lưu truyền mãi trong dân gian từ đời này sang đời khác.

Đồng dao - một bộ phận của ca dao, là thơ ca dân gian truyền miệng của trẻ em Việt Nam.

Với ranh giới mang tính tương đối, đồng dao bao gồm nhiều thể loại: các bài hát vui của trẻ em, lời hát trong các trò chơi, bài hát ru em, câu đố vui trẻ em...

Trong đó, quen thuộc nhất là các bài đồng dao gắn liền với các trò chơi của trẻ em, vừa hát vừa chơi - vừa chơi vừa hát.

Bài đồng dao “Con mèo mà trèo...” hết sức quen thuộc mà bao thế hệ người Việt từng được nghe bà, mẹ hát ru từ thuở nằm nôi, từng thuộc lòng được ghi lại trong sách giáo khoa (dẫn nguyên văn) như sau:

“Con mèo mà trèo cây cau

Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà.

Chú chuột đi chợ đàng xa.

Mua mắm mua muối giỗ cha con mèo!”

Ảnh: Sách giáo khoa Ngữ văn 7 (trang 53, tập I), Nhà xuất bản Giáo dục, 2007

Như các bài đồng dao trong các trò chơi trẻ em người Việt ở mọi miền trên đất nước đều có nội dung khá giống nhau, bài “Con mèo mà trèo...” lưu truyền ở các vùng cũng chỉ khác biệt nhau một vài từ/ tiếng địa phương mà thôi.

“Con/ (chú) mèo mà/ (mày) trèo cây cau

Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà.

Chú chuột đi chợ đàng/ (đường/ đồng) xa.

Mua mắm mua muối giỗ cha con/ (chú) mèo!”

Con mèo trèo cây cau (Ảnh minh họa: tác giả cung cấp).

Dễ dàng nhận thấy, bài đồng dao “Con mèo mà trèo cây cau” này nằm trong hệ thống các bài ca dân gian có cùng mô-típ câu mở đầu theo cấu trúc quen thuộc (chủ thể - “mà” - vị thể) như: Con kiến mà leo cành đa.../ Con cò mà đi ăn đêm.../ Cái kiến mà kiện củ khoai...

Bài ca dao đối đáp này có thể tạm xác định hai phần hỏi - đáp rõ rệt:

Con mèo mà trèo cây cau

Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà.

Chú chuột đi chợ đàng xa

Mua mắm mua muối giỗ cha con mèo!

Hai nhân vật cũng được xác định rõ và nhắc đi nhắc lại trong bài ca dao, với từ xưng hô phân biệt: chú chuộtcon mèo.

Tuy chỉ gồm 4 câu ngắn gọn, cô đúc bài đồng dao đã gây băn khoăn, thắc mắc cho người đọc từ bao đời nay.

Chúng ta đều biết, mèo là một trong những con vật nuôi gần gũi, thân thiết của con người. Mèo còn giúp con người bắt chuột, hạn chế những thiệt hại do lũ chuột gây ra. Còn chuột, ai cũng biết, là loài phá hoại, đáng ghét.

Trong đời sống mèo là kẻ thù truyền kiếp, không đội trời chung với chuột, có tập tính bắt chuột để ăn thịt. Quan hệ giữa chúng là mối quan hệ loại trừ.

Khá nhiều băn khoăn nảy sinh trong bao thế hệ người đọc khi tiếp xúc với bài đồng dao, như: Chuột có làm tổ trên cây cau? Mèo có ăn mắm muối? Nhân vật nào hỏi và trả lời? Và băn khoăn bao trùm nhất chính là ý nghĩa của bài đồng dao là gì?


Một cách học Văn khác

Có ý kiến cho rằng: Bài đồng dao phản ánh sự giả tạo của con mèo và sự khôn ngoan của chú chuột. Ý hàm ngôn là trong xã hội còn kẻ mạnh ức hiếp người yếu và kẻ mạnh thường nguỵ trang tinh vi bằng bộ mặt giả nhân giả nghĩa.

Bài ca dao toát lên một tiếng kêu công lý, một tiếng cười thông minh, sắc sảo như một màn kịch ngắn hấp dẫn và thú vị, kết thúc bằng câu chửi gằn giọng độc địa của chú chuột “cha con mèo”!

Ý kiến khác lại cho rằng: Chú chuột đã “chơi khăm” con mèo thông qua sự việc “giỗ cha con mèo” bằng mắm với muối, thực chất là nhằm nguyền rủa dòng họ nhà mèo.

Cách dùng từ “hỏi thăm”, “chú chuột” nói lên sự dối trá, tinh quái của mèo. Nhưng chú chuột tinh khôn, láu lỉnh không dễ bị đánh lừa, lại nói kháy mèo cho bõ ghét, cho hả giận.

“Đi chợ đàng xa”, nghĩa là chuột muốn nói với mèo rằng mình đã cao chạy xa bay rồi, không tóm được đâu. Mèo tinh quái nhưng chuột còn tinh ranh hơn. Kết cuộc là cảnh chú chuột nhỏ bé tinh khôn đã thắng lão mèo to xác hung dữ - một kết thúc có hậu.

Thêm một góc nhìn khác: Chẳng hề có chuyện mèo chuột ở đây, mà chính là chuyện con người. Bài đồng dao mách nước cho kẻ yếu cách ứng xử với kẻ mạnh; chuột khôn khéo, mềm mỏng đáp lại sự “ân cần hỏi han” của mèo để cầu sự bình an theo phương châm “Mạnh dùng sức, yếu dùng chước”.

Nhà sưu tập từng trải N.U ở Thành phố Hồ Chí Minh qua trao đổi ý kiến với chúng tôi thì lại quả quyết rằng: “Ý nghĩa bài đồng dao tương tự như bức tranh Đông Hồ “Đám cưới chuột”, chúng đều là kiệt tác nghệ thuật dân gian, nhằm phản ánh hiện thực xã hội đương thời; qua đó phê phán nạn vòi vĩnh, hối lộ, tham nhũng... Những giá trị văn hóa ấy có ý nghĩa trường tồn”.

Ta thường thấy ở các làng quê Việt Nam, hiện tượng “con mèo trèo cây cau” mài vuốt là theo tập tính giống loài thông thường của nó. Mượn hình ảnh ngộ nghĩnh đó, tác giả dân gian đã sáng tác nên bài đồng dao vui vẻ, sinh động mà trong đó, hai nhân vật mèo - chuột trở thành đôi bạn thân thiết, biết sống quan tâm đến nhau.

Trong bài đồng dao, với những hình ảnh đẹp, không còn mối quan hệ đối nghịch sống chết giữa mèo và chuột, mà trở thành câu chuyện cảm động trong thế giới tâm hồn trẻ thơ hồn nhiên qua nhiều thế hệ. Qua “đôi mắt xanh non” của trẻ em, đôi bạn mèo - chuột hiện lên chan hòa tình bằng hữu thân thiện, nhân hậu.


Đọc thơ và hiểu thơ

Tác giả dân gian đã rất có lý khi quan niệm rằng chưa nên vội sớm gieo vào đầu óc trẻ thơ chuyện thù hằn, giết chóc lẫn nhau giữa muôn loài, mà hãy nên nuôi dưỡng tình cảm nhân hậu, yêu thương, nghĩa tình trong đầu óc thơ trẻ.

Rõ ràng, bài đồng dao này đưa ra một bài học cho trẻ em về lòng nhân ái, chung sống hòa bình, chưa biết đến hận thù giữa muôn loài.

Lời lẽ dung dị, dễ hiểu, không triết lý cao siêu, nhưng gói ghém tình ý rất sâu sắc; không phải chỉ để ru em, mà còn nhằm cho người lớn suy ngẫm và giáo huấn con cháu.

Trên khắp thế giới cũng không thiếu những con chuột khác nổi tiếng từ bao lâu nay. Đó là chú chuột Mickey, hay như cặp Tom & Jerry trên phim ảnh thiếu nhi, chúng không hề đối kháng sống - chết mà chỉ vui đùa, hóm hỉnh, nghịch ngợm, chung sống hòa bình, được cả trẻ em lẫn người lớn yêu thích.

Chúng tôi thiên về quan điểm đây chỉ là một bài đồng dao thuần túy, trước hết nhằm cung cấp cho trẻ em những hiểu biết thường thức từ gần đến xa, từ cụ thể đến trừu tượng, trong buổi đầu các cháu làm quen, tiếp xúc với các sự vật, hiện tượng tự nhiên và xã hội xung quanh mình, qua lời hát ru của bà, của mẹ, tương tự như các bài hát ru khác: “Con mèo con chuột có lông/ Cây tre có mắt, nồi đồng có quai” hay bài “Con gà cục tác lá chanh...”, “Thằng Cuội ngồi gốc cây đa...”.

Về mặt nghệ thuật, bài đồng dao “Con mèo mà trèo cây cau” ngắn gọn, dễ nhớ, dễ thuộc đã tái hiện màn hoạt cảnh sinh động giữa 2 nhân vật mèo và chuột một cách hết sức tự nhiên.

Trẻ em tìm thấy ở đây một mẩu chuyện vui, hấp dẫn về những con vật quen thuộc; người lớn cũng cảm nhận từ bài đồng dao triết lý nhẹ nhàng, giàu tính nhân văn của ông cha mình.

Chính vì vậy mà bài đồng dao này được các thế hệ người Việt thuộc lòng và chắc chắn sẽ còn được lưu truyền mãi trong dân gian từ đời này sang đời khác.

Đỗ Thành Dương
Đang tải tin...