Sự nhầm lẫn giữa 2 bức tranh chuột

(GDVN) - Hai bức tranh dân gian Đông Hồ tuy cùng tái hiện đám rước chuột có vẻ giống nhau, nhưng nội dung phản ánh không hoàn toàn giống nhau.

So với các con vật khác như gà, lợn, trâu... đề tài “chuột” được phản ánh trên tranh dân gian khá ít ỏi.

Trước hết có lẽ phải kể đến bức tranh “Chuột múa rồng”, phản ánh hoạt động vui chơi múa rồng qua phương thức nhân hóa cả đám rước toàn là chuột, hân hoan nhảy múa, thổi kèn, đánh trống, gõ phèng la... cờ giong trống mở múa rồng đón xuân vui tết.

Bức tranh thể hiện sự khát khao hoà bình, cầu cho mưa thuận gió hoà và mong cho toàn dân được mùa, cuộc sống bình an, no đủ. 

Tranh Chuột múa rồng.

Hai bức tranh nữa có nhân vật chính là chuột, là bức Đám cưới chuộtChuột vinh quy vốn là hai bức tranh khác nhau, thế nhưng, xưa nay khá nhiều người nhầm lẫn, cho rằng đó chỉ là hai tên gọi của cùng một bức tranh dân gian Đông Hồ.

Quả thật, thoạt trông thì 2 bức tranh có vẻ giống nhau, nhưng nếu đặt cạnh nhau và quan sát kỹ thì ta mới cảm nhận được sự khác biệt giữa chúng.

Tranh Đám cưới chuột.

Tranh Đám cưới chuột diễn tả một “đám cưới chuột” khá long trọng, tưng bừng, rộn rã. Giữa không khí tưng bừng, “chuột anh” cưỡi ngựa hồng đi trước, “chuột nàng” ngồi kiệu theo sau. Lũ lượt theo hầu hạ, đón rước là đông đảo họ hàng nhà chuột.

Tranh bố cục theo kiểu bình đồ dân gian, phân làm 2 tuyến. Tuyến trước (gần) là chuột anh, chuột nàng và quân sĩ theo hầu trong dáng vẻ sợ hãi, thấp thỏm, ngơ ngác, mắt lấm la lấm lét, ngó trước, nhìn sau.

Tuyến sau (xa) là “phái đoàn” họ nhà chuột đi “lót tay” cho lão mèo già, đang khúm núm “cống nạp” phẩm vật là những “đặc sản” khoái khẩu của họ nhà mèo như: chim câu, cá chép…

Bố cục hai tuyến gần như cân bằng trên - dưới, miêu tả 2 sự việc khác nhau diễn ra ở 2 không gian khác nhau nhưng vẫn không hề gây cảm giác bức tranh bị cắt đôi.

Lão mèo già đang giơ chân, phồng má, trợn mắt, gương râu, múa vuốt ra uy doạ dẫm được bố trí ở góc trên bức tranh, là “nhân vật trung tâm” được các tác giả dân gian tập trung khắc họa, tạo sự chú ý tập trung của người xem.

Đáng lưu ý thêm là những chữ Hán làm rõ thêm nội dung bức tranh: miêu (mèo), tống lễ (lễ biếu), tác nhạc (tấu nhạc), lão thử thủ thân (chuột già giữ mình), chủ hôn, nghênh hôn

Tranh Chuột vinh quy.

Tranh Chuột vinh quy lại diễn tả một “đám rước chuột” vinh quy, cũng tưng bừng, rộn rã với đông đảo họ hàng nhà chuột.

Tranh cũng bố cục theo kiểu bình đồ phân tuyến, nhưng không có đường phân cách giữa tranh. Và phẩm vật “cống nạp” cho lão mèo già đã bị lược đi bớt con chim câu, chỉ còn mỗi cá chép.

Các chữ Hán trên tranh cũng đổi khác cho phù hợp với nội dung bức tranh: trước con chuột xách cá có ba chữ hiệu thủ lễ (lễ đi cống nạp), hai con chuột theo sau thì kèn, trống inh ỏi.

Hàng dưới có con chuột rước cờ ngũ sắc ghi hai chữ vinh quy dẫn đầu và con chuột thứ 3 vác tấm biển ghi hai chữ tiến sỹ.

Cả 2 tranh Chuột vinh quy và Đám cưới chuột cùng là những minh họa sống động và hóm hỉnh cho quan hệ mạnh hiếp yếu trong xã hội.

So sánh

Tranh 1

(Đám cưới chuột)

Tranh 2

(Chuột vinh quy)

Số chuột

12

11

Lễ vật cống nạp

Cá chép, chim câu

Cá chép

Số chữ trên tranh

13

7

Đường phân cách giữa bức tranh

Không có

Cờ ngũ sắc dẫn đầu

Không có

Hình ảnh mèo

Vểnh râu đe dọa

Hiền hòa hơn

Tranh “Đám cưới chuột” và “Chuột vinh quy” cùng có nội dung phê phán hiện tượng“Cá lớn nuốt cá bé”.

Cả 2 bức tranh đều là minh họa sống động cho quan hệ kẻ mạnh ăn hiếp kẻ yếu trong xã hội phong kiến.

Người ta mượn hình ảnh chuột để châm biếm chua cay, hài hước về một tệ nạn mà xã hội cần lên án và loại bỏ.

Ý tưởng sâu xa của 2 bức tranh là chất châm biếm, đả kích sâu cay, lên án, tố cáo tệ nạn nhũng nhiễu, tham ô, hối lộ, ăn của đút lót của bọn quan lại phong kiến thống trị.

Qua tranh dân gian Đông Hồ, con mèo như là đại diện cho thế lực quan lại, thống trị; con chuột thuộc tầng lớp hạ đẳng bị cai trị, áp bức, bần cùng.

Cả đời nhà chuột từ lúc sinh ra, cả khi học hành “đỗ đạt thành tài”, vinh quy bái tổ, hoặc lúc lập gia thất “cưới vợ” sinh đàn, khi nào cũng phải sống nhẫn nhục trong nguy cơ, đe dọa của loài mèo.

Do vậy, loài chuột trong bức tranh, vô hình trung lại trở thành nhân vật được người xem tranh thương cảm, yêu mến.

Hai bức tranh dân gian Đông Hồ tuy cùng tái hiện đám rước chuột có vẻ giống nhau, nhưng nội dung phản ánh qua tên tranh cũng như qua hình ảnh minh họa, chữ viết trên tranh gợi nên 2 nội dung không hoàn toàn giống nhau về ngày vu quy và ngày vinh quy.

Nhân dịp đầu xuân Canh Tí, chúc bạn đọc Báo điện tử Giáo dục Việt Nam có thêm nhiều phát hiện mới về sự khác biệt giữa hai bức tranh chuột nổi tiếng này.

Đỗ Thành Dương
Đang tải tin...