Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) dự kiến được trình Quốc hội xem xét vào ngày 11/11/2026, nổi bật với định hướng chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý xuyên suốt chuỗi cung ứng và tinh gọn bộ máy quản lý nhà nước theo Kết luận số 114-KL/TW của Bộ Chính trị.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Huế đã chia sẻ một số góp ý đối với Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).
Quản lý theo nguy cơ không đồng nghĩa với “nới lỏng” quản lý
Phóng viên: Thưa đại biểu, Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) thay đổi tư duy quản lý từ bị động sang chủ động kiểm soát nguy cơ theo toàn bộ chuỗi cung ứng. Sự thay đổi này sẽ tạo ra những chuyển biến gì trong công tác quản lý an toàn thực phẩm thời gian tới?
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu: Theo tôi, đây là một trong những đổi mới có ý nghĩa nền tảng của Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), thể hiện sự chuyển biến tư duy từ xử lý khi có vi phạm, sự cố sang chủ động phòng ngừa nguy cơ ngay từ đầu.
An toàn thực phẩm không chỉ dừng ở giấy tờ thủ tục hay chứng nhận lưu thông, mà cốt lõi là kiểm soát toàn bộ “mắt xích” từ sản xuất, sơ chế, chế biến, vận chuyển, bảo quản đến khi tới tay người tiêu dùng. Với rau củ, mối nguy nằm ở nguồn nước tưới hay dư lượng thuốc bảo vệ thực vật; với các sản phẩm thịt là khâu chăn nuôi, giết mổ; còn với thủy sản là điều kiện nuôi trồng và chuỗi lạnh bảo quản... Nếu chỉ kiểm tra ở khâu cuối, chúng ta chỉ phát hiện vi phạm khi “chuyện đã rồi”, mà chưa chắc xác định và ngăn chặn kịp thời được nguồn phát sinh nguy cơ.
Điểm tiến bộ của Dự thảo là đã đặt việc quản lý theo chuỗi cung ứng tại khoản 4 Điều 4, đồng thời xây dựng cơ chế phân tích nguy cơ tại các Điều 51, 52 và 53, bao gồm cả đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ. Đây là cơ sở để cơ quan quản lý xác định đúng mối nguy, lựa chọn biện pháp kiểm soát phù hợp và thông tin kịp thời cho người dân.
Tôi cho rằng, khi thực hiện tốt cơ chế này, công tác quản lý sẽ có 3 chuyển biến quan trọng:
Thứ nhất, kiểm soát từ “gốc” thay vì chỉ xử lý ở “ngọn”.
Thứ hai, phân bổ nguồn lực theo mức độ rủi ro thay vì kiểm tra dàn trải.
Thứ ba, phát hiện, cảnh báo, ngăn chặn sự cố trước khi gây hậu quả trên diện rộng.
Một thực tiễn tại thành phố Huế - nơi tôi sinh ra, lớn lên và công tác - với đặc thù là đô thị di sản, thành phố du lịch và có nhiều hoạt động lễ hội, yêu cầu bảo đảm an toàn thực phẩm không chỉ đặt ra đối với các cơ sở sản xuất, mà còn đối với nhà hàng, quán ăn, thức ăn đường phố, chợ truyền thống, cơ sở cung cấp suất ăn và bếp ăn tập thể. Vì vậy, việc kiểm soát cần gắn với đặc điểm từng nhóm thực phẩm, từng địa bàn và từng thời điểm, nhất là mùa du lịch, mùa lễ hội và thời điểm học sinh bước vào năm học mới.
Từ thực tiễn đó, tôi đề nghị, việc phân tích nguy cơ phải được triển khai trên cơ sở dữ liệu thực tế: kết quả kiểm nghiệm, thông tin sự cố, lịch sử tuân thủ của cơ sở và cảnh báo từ các địa phương, quốc gia khác.
Đối với những nhóm thực phẩm có nguy cơ cao, cần tăng cường giám sát, kiểm tra, truy xuất nguồn gốc và kịp thời thu hồi khi phát hiện vi phạm.
Đối với các cơ sở tuân thủ tốt, sản phẩm có nguy cơ thấp, có thể giảm các hoạt động kiểm tra không cần thiết, nhưng vẫn duy trì giám sát phù hợp.
Tuy nhiên, tôi cũng nhấn mạnh rằng, quản lý theo nguy cơ không đồng nghĩa với “nới lỏng” quản lý. Đây phải là cách quản lý khoa học hơn, có trọng tâm hơn và có trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn.
Muốn vậy, Nhà nước phải xây dựng được hệ thống dữ liệu đáng tin cậy, mạng lưới kiểm nghiệm đủ năng lực, đội ngũ cán bộ có chuyên môn và cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các ngành, các cấp. Mục tiêu cuối cùng không phải là có thêm bao nhiêu quy trình quản lý, mà là phải giảm được nguy cơ thực phẩm không an toàn, hạn chế ngộ độc, bảo vệ sức khỏe nhân dân và củng cố niềm tin của người tiêu dùng.
Cắt giảm thủ tục phải đi đôi với tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả hậu kiểm
Phóng viên: Một trong những điểm nhận được nhiều sự đồng tình là cắt giảm thủ tục hành chính tối đa, cải cách biện pháp quản lý thực phẩm, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Đồng thời, thực hiện số hóa và xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu về an toàn thực phẩm. Theo đại biểu, những điểm mới trên sẽ mang lại những thuận lợi gì trong công tác quản lý?
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu: Tôi đồng tình với định hướng cải cách thủ tục hành chính, đổi mới biện pháp quản lý thực phẩm và đẩy mạnh chuyển đổi số của Dự thảo Luật.
Tuy nhiên, quan điểm của tôi là cắt giảm thủ tục phải đi đôi với tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả hậu kiểm; đơn giản hóa quy trình, nhưng tuyệt đối không hạ thấp yêu cầu bảo vệ sức khỏe của người tiêu dùng.
Thứ nhất, việc phân loại sản phẩm và áp dụng hình thức công bố phù hợp tại các Điều 46, 47 có thể giúp giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ sản xuất, kinh doanh. Cơ quan quản lý cũng có điều kiện tập trung nguồn lực vào những sản phẩm và cơ sở tiềm ẩn nhiều nguy cơ hơn.
Điều này có ý nghĩa thiết thực, đối với các địa phương có nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ, các sản phẩm đặc sản và các sản phẩm truyền thống… như địa bàn miền núi, vùng cao, vùng biên giới, hải đảo… Nếu được hướng dẫn rõ ràng, các cơ sở có thể tiết kiệm chi phí hành chính để đầu tư tốt hơn cho nguyên liệu, thiết bị, quy trình bảo quản và chất lượng sản phẩm.
Thứ hai, việc chuyển mạnh sang hậu kiểm theo Điều 57 sẽ nâng cao tính chủ động và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh. Doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến việc hoàn thiện hồ sơ ban đầu, mà phải duy trì chất lượng thực tế của sản phẩm trong suốt quá trình lưu thông. Cơ quan quản lý cần đặt ra và căn cứ vào kết quả đánh giá nguy cơ, dữ liệu kiểm nghiệm, thông tin sự cố và lịch sử tuân thủ để lựa chọn đối tượng, sản phẩm cần kiểm tra.
Thứ ba, hệ thống thông tin dữ liệu tại Chương III, nhất là các Điều 14, 15 và 18 của Dự thảo Luật có thể tạo một bước chuyển quan trọng trong truy xuất nguồn gốc, cảnh báo sớm, điều tra sự cố và thu hồi sản phẩm không an toàn. Khi dữ liệu được kết nối, cơ quan có thẩm quyền có thể xác định nhanh hơn sản phẩm đến từ đâu, được phân phối qua những khâu nào, kênh nào và đang lưu thông tại những địa bàn nào. Điều đó giúp hạn chế tình trạng mỗi cơ quan nắm giữ một phần thông tin, phải yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại giấy tờ hoặc mất nhiều thời gian xác minh khi xảy ra sự cố.
“Thước đo” thực chất của một nền quản lý hiện đại
Phóng viên: Vậy, để công tác này mang lại hiệu quả, sẽ cần có những lưu ý gì, thưa đại biểu?
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu: Qua nghiên cứu các điều luật liên quan đến nội dung này, theo tôi, cần đặc biệt lưu ý 3 vấn đề:
Một là, phải thiết kế hậu kiểm đủ mạnh để bù đắp cho việc giảm tiền kiểm. Với những nhóm thực phẩm có ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ em, người bệnh, người cao tuổi hoặc các nhóm thực phẩm có nguy cơ cao, cần duy trì biện pháp kiểm soát tương xứng. Đối với cơ sở vi phạm nhiều lần ấy, có dấu hiệu sử dụng nguyên liệu không an toàn hoặc là có lịch sử tuân thủ kém, phải tăng cường kiểm tra đột xuất, lấy mẫu và xử lý nghiêm.
Tôi đề nghị rà soát lại quy định tại khoản 8 Điều 57 về tần suất kiểm tra không quá 1 lần trong năm, đồng thời làm rõ mối quan hệ với các trường hợp được tăng tần suất kiểm tra theo Điều 51 và khoản 2 của Điều 57. Quy định cần bảo đảm rằng giới hạn tần suất không bị hiểu theo cách cản trở việc kiểm tra cần thiết đối với cơ sở, sản phẩm có nguy cơ cao hoặc có dấu hiệu vi phạm.
Hai là, bảo đảm hệ thống dữ liệu liên thông, chính xác và có khả năng sử dụng thực tế. Số hóa không chỉ là đưa hồ sơ giấy lên môi trường điện tử hay gắn mã QR trên bao bì. Dữ liệu phải phản ánh đúng nguồn gốc nguyên liệu, cơ sở sản xuất, thông tin lô hàng, điều kiện vận chuyển, bảo quản, kết quả kiểm nghiệm và tình trạng lưu thông của sản phẩm.
Tôi đề nghị, quy định rõ trách nhiệm cập nhật, kiểm tra và chịu trách nhiệm về tính chính xác của dữ liệu, thời hạn cập nhật khi có thay đổi, cơ chế chia sẻ thông tin giữa các cơ quan, cũng như yêu cầu bảo mật, an toàn hệ thống và bảo vệ dữ liệu.
Đồng thời, cần có giải pháp hỗ trợ cho các cơ sở nhỏ lẻ, hợp tác xã và người sản xuất ở miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận công nghệ, tránh để chuyển đổi số trở thành một “rào cản” mới.
Ba là, phải nâng cao năng lực thực thi tại địa phương. Muốn hậu kiểm có hiệu quả, phải có cán bộ đủ chuyên môn, kinh phí lấy mẫu, phòng thử nghiệm đáp ứng yêu cầu và cả quy trình xử lý thông tin nhanh chóng.
Đặc biệt, khi phát hiện một lô thực phẩm không an toàn, cơ quan chức năng phải phối hợp để cảnh báo, ngăn chặn lưu thông và thu hồi kịp thời, thay vì chỉ dừng ở việc lập biên bản vi phạm.
Tôi cho rằng, hiệu quả của cải cách cần được đánh giá bằng kết quả cụ thể: “thời gian giải quyết thủ tục được rút ngắn bao nhiêu”, “số vụ vi phạm được phát hiện từ sớm, thời gian truy xuất, thu hồi sản phẩm được rút ngắn như thế nào” và “mức độ an toàn thực phẩm được cải thiện ra sao”… Đó mới là “thước đo” thực chất của một nền quản lý hiện đại.
Phóng viên: Thành phố Huế cũng như nhiều địa phương phát triển du lịch thường gắn liền với ẩm thực đường phố. Theo bà, cần thêm những quy định nào để kiểm soát và truy xuất nguồn gốc đối với loại hình này?
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu: Truy xuất nguồn gốc ẩm thực đường phố là bài toán rất khó do đặc thù loại hình đa dạng, phân tán rộng, trong khi lực lượng quản lý không thể phủ kín toàn bộ để kiểm tra đồng loạt tại cùng một thời điểm.
Vì vậy, Luật cần bổ sung khung quy chuẩn chung và siết chặt các quy định:
Quản lý qua định danh và cam kết: Yêu cầu các hộ kinh doanh, cá nhân bán hàng rong phải đăng ký, gắn mã định danh cá nhân để dễ dàng quản lý; đồng thời cam kết bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm và vệ sinh môi trường.
Quy định tiêu chí bắt buộc: Bắt buộc khai báo điều kiện kinh doanh và minh bạch nguồn gốc thực phẩm.
Đề cao trách nhiệm người bán: Gắn trách nhiệm pháp lý và đạo đức trực tiếp lên từng tiểu thương đối với độ an toàn và chất lượng của sản phẩm cung ứng ra thị trường.
Cần quan tâm đến an toàn thực phẩm trong bếp ăn tập thể, trường học và hoạt động kinh doanh trên môi trường số
Phóng viên: Bên cạnh những chia sẻ vừa rồi, đại biểu có góp ý gì thêm cho Dự thảo Luật?
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu: Đối với Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), theo tôi, cũng cần quan tâm thêm đến một số nội dung sau:
Trước hết, cần làm rõ cơ chế phối hợp và trách nhiệm của từng cơ quan khi xảy ra sự cố an toàn thực phẩm.
Điều 63 xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm; Điều 71 quy định nhiệm vụ của chính quyền địa phương. Đây là định hướng thiết yếu, nhưng khi triển khai, phải làm rõ cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, trách nhiệm cung cấp dữ liệu và trách nhiệm xử lý trong từng tình huống cụ thể.
Thực tế cho thấy, một số sự cố đã liên quan đồng thời đến cả vùng nguyên liệu, cơ sở giết mổ hoặc sơ chế, đơn vị vận chuyển, nhà phân phối và cơ sở chế biến... Nếu trách nhiệm không rõ ràng hoặc việc trao đổi thông tin chậm trễ, nguy cơ vẫn tiếp tục lan rộng, dù là pháp luật đã có những quy định về kiểm tra, xử lý.
Vì vậy, tôi đề nghị quy định cụ thể quy trình phối hợp liên ngành khi phát hiện nguy cơ, cơ chế kích hoạt cảnh báo, thời hạn trao đổi thông tin, trách nhiệm truy xuất và thu hồi sản phẩm. Việc phân cấp, phân quyền phải đi đôi với phân bổ nhân lực, kinh phí, trang thiết bị và cơ chế kiểm tra trách nhiệm thực thi.
Thứ hai, cần quan tâm đến an toàn thực phẩm trong bếp ăn tập thể, trường học và hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường số.
Đối với bếp ăn trường học, việc kiểm soát không thể chỉ dừng lại ở giấy tờ của nhà cung cấp. Cần bảo đảm khả năng kiểm chứng nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện tiếp nhận, bảo quản, quy trình sơ chế, chế biến, lưu mẫu thức ăn và truy xuất nguồn gốc khi xảy ra sự cố. Bên cạnh trách nhiệm của đơn vị cung cấp suất ăn, phải xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở tổ chức bếp ăn, đồng thời xây dựng cơ chế giám sát phối hợp giữa nhà trường, phụ huynh cùng các chủ thể liên quan.
Còn đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm trực tuyến - tức là trên môi trường số, Điều 13 và Điều 36 đã đặt ra trách nhiệm nhất định đối với cơ sở kinh doanh và chủ quản nền tảng.
Tuy nhiên, tôi đề nghị, tiếp tục làm rõ trách nhiệm xác thực thông tin của người bán, lưu trữ dữ liệu giao dịch cần thiết (hiện nay phần lớn thực hiện giao dịch điện tử). Cần tăng cường việc tiếp nhận và xử lý phản ánh, phối hợp truy xuất nguồn gốc và gỡ bỏ thông tin về sản phẩm vi phạm khi có yêu cầu hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền. Mục tiêu là không để môi trường số trở thành nơi dễ dàng tiêu thụ thực phẩm không rõ nguồn gốc hoặc quảng cáo sai lệch về chất lượng, công dụng.
Thứ ba, phải có cơ chế hỗ trợ thực chất đối với các hộ sản xuất kinh doanh nhỏ lẻ, hợp tác xã và người dân miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Việc dự thảo đề cập chính sách hỗ trợ các cơ sở nhỏ tại khu vực này trong áp dụng quy trình sản xuất an toàn, truy xuất nguồn gốc, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm là định hướng rất ý nghĩa. Tuy nhiên, nội dung này cần được cụ thể hóa bằng các chương trình tập huấn, hướng dẫn quy trình, trang bị thiết bị bảo quản phù hợp, cung cấp công cụ ghi chép nguồn gốc đơn giản và đặc biệt là hỗ trợ kết nối thị trường - bởi đây vốn là điểm yếu lớn của người dân nơi đây
Đối với địa bàn miền núi như ở xã A Lưới 2 của chúng tôi, cần quan tâm hướng dẫn phù hợp với điều kiện sản xuất, khả năng tiếp cận công nghệ và đặc sản, sản phẩm địa phương.
Quản lý an toàn thực phẩm cần được thực hiện nghiêm, nhưng cũng cần có lộ trình khả thi, hỗ trợ để người dân làm đúng, duy trì sản xuất an toàn và nâng cao giá trị sản phẩm thay vì chỉ tăng yêu cầu mà thiếu đi điều kiện thực hiện.
Song song với hỗ trợ, cần xử lý nghiêm các hành vi cố ý vi phạm, gian lận nguồn gốc hoặc đưa thực phẩm không an toàn ra thị trường.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của đại biểu!
