Giáo dục, góc nhìn qua lăng kính “đột phá” (1)

11/09/2020 06:40 Xuân Dương
GDVN- Sự bát nháo trong xuất bản và bán sách giáo khoa năm học 2020-2021 không phải là vấn đề hóc búa đến mức Bộ Giáo dục và Đào tạo không thể dự báo.

Có vẻ như chủ trương đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo đã bắt đầu phát huy tác dụng nhưng không phải với giáo dục nói chung mà chủ yếu với nhóm lợi ích “Cai thầu giáo dục”.

Nhóm lợi ích “Cai thầu giáo dục” bao gồm nhiều thành phần: Người/cơ quan quản lý giáo dục, lãnh đạo nhà xuất bản, người viết sách, doanh nghiệp/đại lý phân phối, một bộ phận nhà giáo,…

Sự bát nháo trong xuất bản và bán sách giáo khoa năm học 2020-2021 không phải là vấn đề hóc búa đến mức Bộ Giáo dục và Đào tạo không thể dự báo.

Vì sao chỉ đến khi dư luận xã hội bức xúc, báo chí tung ra hàng loạt bài thì Bộ Giáo dục và Đào tạo mới vội vã ban hành một số chỉ đạo?

Trên không gian mạng, một số ý kiến quy lỗi cho tác giả, nhà xuất bản, lãnh đạo cơ sở giáo dục các cấp ở địa phương.

Phải chăng đó chỉ là nhìn cây mà không thấy rừng?

Trước hết xin nói đôi điều về “rừng”:

Người viết không tham vọng chỉ rõ đâu là nguyên nhân của sự lùm xùm trong giáo dục cũng như không dám khuyến cáo các vị chức sắc mà chỉ nêu lên vài suy nghĩ.

Bộ Giáo dục đang thẩm định 43 cuốn sách giáo khoa lớp 6
Bộ Giáo dục đang thẩm định 43 cuốn sách giáo khoa lớp 6

Biết rằng dù nói nhiều cũng chẳng mấy ai nghe bởi trong mấy năm qua, mỗi năm đã viết hơn chục bài về chính sách vĩ mô trong giáo dục.

Riêng chuyện sách giáo khoa năm học 2020-2021, cần phải nói ngay trách nhiệm để thiếu sách giáo khoa, sách kém chất lượng, tình trạng sách giáo khoa bán kèm với hàng loạt tài liệu “ăn theo” đều liên quan đến chủ trương “xã hội hóa giáo dục” không được kiểm soát chặt chẽ. Trách nhiệm trực tiếp thuộc về lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Đây không phải là “chụp mũ” mà dựa vào Nghị quyết số 88 năm 2014 và Nghị quyết số 51 năm 2017 của Quốc hội “Về đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông và sách giáo khoa phổ thông”.

Theo các nghị quyết nêu trên, Quốc hội giao Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức biên soạn một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông (Mầm non, Tiểu học, Trung học cơ sở, Trung học phổ thông).

Tuy nhiên, sau sáu năm (tính từ khi ban hành Nghị quyết 88) đến năm 2020 này, Bộ Giáo dục và Đào tạo không hoàn thành nhiệm vụ mà Quốc hội giao phó.

Nếu Bộ Giáo dục và Đào tạo hoàn thành việc biên soạn, xuất bản sách giáo khoa phổ thông thì có xảy ra tình trạng thiếu sách, bán sách kèm các ấn bản khác như hiện nay?

Mấy chục năm nay, đặc biệt là thời kỳ cả nước cầm súng bảo vệ tổ quốc, có bao giờ phụ huynh phải chạy khắp thành phố mà không mua nổi bộ sách giáo khoa (lớp 6) cho con em khi ngày khai giảng đã qua?

Theo đánh giá của một số đại biểu Quốc hội “Những kết quả chính đã đạt được sau gần 6 năm thực hiện Nghị quyết 88, gần 3 năm thực hiện Nghị quyết 51 của Quốc hội, đó là Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành được chương trình giáo dục phổ thông mới, cơ bản đáp ứng được yêu cầu của các nghị quyết”. [1]

(Ảnh minh hoạ: Báo Đại Đoàn kết).

Sáu năm nghĩa là hơn một nhiệm kỳ mới chỉ hoàn thành được “chương trình giáo dục phổ thông”, vậy bao nhiêu năm nữa mới đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo?

Có đại biểu Quốc hội cho rằng “Việc biên soạn thêm một bộ sách giáo khoa của Bộ bằng ngân sách nhà nước trong bối cảnh này vừa không cần thiết, vừa khó bảo đảm chất lượng và sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến việc thực hiện chủ trương xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa”. [1]

Ý kiến của vị đại biểu Quốc hội nêu trên có đại diện cho mong muốn của cử tri, có phải mang hàm ý “xã hội hóa” trong lĩnh vực giáo dục quan trọng hơn trách nhiệm quản lý nhà nước của Bộ Giáo dục và Đào tạo?

Quốc hội hiện đứng trước hai khả năng, hoặc là ban hành nghị quyết mới thay thế các nghị quyết đã ban hành nhưng không được thực thi hoặc là truy rõ trách nhiệm người/cơ quan không thực hiện nghị quyết của Quốc hội, tức là vi phạm quy định trong một văn bản quy phạm pháp luật?

Gần đây đã xuất hiện khả năng mới, đó là chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng: “Phải tạo được những bước đột phá thực sự về thể chế để giải quyết những vấn đề thực tiễn đang đặt ra, rất thiết thực và cụ thể”. [2]

Phát biểu của ông Nguyễn Phú Trọng cho thấy những “đổi mới, cải cách” thể chế được thực hiện hàng chục năm qua cho đến nay chưa đáp ứng những vấn đề thực tiễn đang đặt ra, nói cách khác dẫu là “đổi mới” hay “cải cách” thì vẫn chưa “thực sự”, chưa “đột phá” và điều này không chỉ nói về thể chế kinh tế hay thể chế chính trị mà bao trùm mọi hoạt động của “Hệ thống chính trị” trong đó có giáo dục và đào tạo.

Vậy “đột phá” trong giáo dục đào tạo là gì?

Là trả lời theo tư duy khoa học mấy câu hỏi:

- Triết lý giáo dục của Việt Nam là gì?

- Giáo dục độc lập hay gắn kết hữu cơ với cơ chế thị trường (và đó là cơ chế thị trường nào, định hướng hay không định hướng)?

- Nhà giáo hay học sinh là trung tâm trong nhà trường?

- Xã hội hóa giáo dục đến mức nào là vừa?

- Giáo dục cần quản lý theo mô hình nào (quân đội, công an hay doanh nghiệp)?

Hiện giáo dục đang được quản lý theo mô hình thời trước đổi mới, giáo dục đang bị chia nhỏ theo kiểu “Hoa thơm mỗi bộ, ngành, địa phương hưởng một ít”.

Đừng để các khoản “tự nguyện” không đóng không được tái diễn trong năm học này!
Đừng để các khoản “tự nguyện” không đóng không được tái diễn trong năm học này!

Toàn bộ nguồn lực và nhân lực và quyền lực giáo dục bị phân tán, bị chia năm xẻ bảy thì làm sao tạo nên sức mạnh để “đột phá”?

Không ít bộ, ngành, địa phương chỉ nhìn thấy lợi ích của cơ quan, đơn vị mình mà không quan tâm đến bộ phận khác, điều này không phải cá biệt mà diễn ra thường xuyên.

Việc nhân dịp ngày Nhà giáo Việt Nam, Đài truyền hình trung ương cho phát clip “Nhặt xương cho thày” có cho thấy tầm nhìn của lãnh đạo cơ quan truyền thông với sự nghiệp giáo dục?

Một ví dụ cho thấy mọi cố gắng của nhà giáo, của ngành Giáo dục trong cách dạy trẻ em phát âm tiếng Việt đều có thể uổng phí khi xem, nghe thuyết minh mấy chục tập đầu của bộ phim dài 90 tập “Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh - Biên niên sử truyền hình”.

Người đọc thuyết minh vốn là Nghệ sĩ ưu tú phát âm các từ “chiến tranh”, “chính trị” theo kiểu “xì hơi” giống nhau cả hai cụm ký tự ghép biểu thị phụ âm “ch” và “tr”.

Vậy trẻ em phát âm theo đài truyền hình hay theo thày cô?

Vừa qua hàng loạt cơ sở giáo dục bị phát hiện đào tạo siêu tốc, cấp khống văn bằng, các “lò ấp thạc sĩ, tiến sĩ” hoạt động hết công suất nhưng việc xử lý người sử dụng văn bằng “rởm” hình như mới chỉ “gãi từ vai trở xuống”.

Năm 2015 Vtv.vn đăng bài viết: “Bằng giả hoành hành: Chỉ có thể 'chui' vào cơ quan nhà nước”.

Cựu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Vũ Luận cho rằng: “Việc học giả, bằng giả, học thật nhưng chất lượng giả chỉ có thể “chui” vào hệ thống công chức nhà nước, không chui vào được tư nhân, doanh nghiệp nước ngoài”. [3]

Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam nhán mạnh: “Nếu cơ chế tuyển người và sử dụng người trong các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp nhà nước mà đổi mới theo chất lượng thì chất lượng giáo dục sẽ tự nhiên kéo theo”. [3]

Những phát ngôn nêu trên cho thấy chính “cơ quan nhà nước, doanh nghiệp nhà nước” - nơi tuyển dụng và sử dụng người có bằng giả - là một trong những yếu tố khiến chất lượng giáo dục không được cải thiện.

Phải chăng đang có tình trạng rừng không dành cho cây mà cho dây leo và cỏ dại?

Theo cách ví von của một vị nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, nếu giáo dục vẫn là đoàn tàu với mấy chục triệu hành khách (nhà giáo, nhà quản lý và học sinh, sinh viên) chạy trên đường ray thì tăng tốc hay rẽ ngang đều có thể gây nên tai nạn.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng từng nêu ý kiến:

“Trên có chính sách thì dưới có đối sách”;

“Một số người có chức có quyền giữ tác phong quan cách, gia trưởng, phụ trách địa phương nào, đơn vị nào, thì như một “ông vua con” ở đấy!”.

Liệu chính sách mà Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành có vượt qua cửa ải của những “ông vua con” phụ trách địa phương, đơn vị?

“Rừng” là như thế liệu “cây” có thể sống khỏe?

(Còn nữa)

Tài liệu tham khảo:

[1] https://vtv.vn/giao-duc/bo-gddt-khong-can-bien-soan-them-bo-sach-giao-khoa-bang-kinh-phi-tu-ngan-sach-202006140019275.htm

[2] https://nhandan.com.vn/tin-tuc-su-kien/chuan-bi-va-tien-hanh-that-tot-dai-hoi-xiii-cua-dang-dua-dat-nuoc-buoc-vao-mot-giai-doan-phat-trien-moi-615015/

[3] https://dantri.com.vn/giao-duc-khuyen-hoc/bang-gia-chi-lot-duoc-vao-co-quan-nha-nuoc-1393975396.htm

Xuân Dương