Hiện nay, một số địa phương đang lúng túng trong việc giải quyết tình trạng thiếu/thừa giáo viên cục bộ. Nguyên nhân chủ yếu bởi tư duy nhập nhằng giữa “hợp đồng thỉnh giảng” và “thỏa thuận dạy liên trường” của người quản lý.
Thực tế cho thấy, đang tồn tại hai luồng quan điểm khác nhau: một bên vẫn duy trì thói quen thỉnh giảng, một bên cho rằng mọi hoạt động dạy học ngoài nhà trường tại một cơ sở giáo dục công lập khác đều phải chuyển sang hình thức dạy liên trường theo Luật Nhà giáo.
Sự thiếu thống nhất này dẫn đến việc giáo viên bị hạn chế tham gia hoạt động thỉnh giảng dù họ hoàn thành tốt nhiệm vụ nơi công tác. Nhà giáo không có cơ hội trao đổi chuyên môn và giảm nguồn thu nhập chính đáng.
Vì vậy, việc phân định rõ khái niệm, cơ chế áp dụng của 2 hình thức này sẽ gỡ khó cho cả hiệu trưởng (người sử dụng lao động) và giáo viên (người lao động).
Dạy thỉnh giảng và dạy liên trường khác nhau ra sao?
Theo Khoản 1, Điều 71 nêu: "Thỉnh giảng là việc cơ sở giáo dục mời người đủ tiêu chuẩn quy định tại Điều 67 của Luật này đến giảng dạy. Người được cơ sở giáo dục mời giảng dạy được gọi là giáo viên thỉnh giảng hoặc giảng viên thỉnh giảng".
Về mặt pháp lý, dạy thỉnh giảng mang bản chất của một giao dịch dân sự. Những người đáp ứng các tiêu chuẩn của nhà giáo (Điều 67 của Luật Giáo dục 2019) được một cơ sở giáo dục mời đến để giảng dạy hoặc thực hiện các nhiệm vụ giáo dục trong một khoảng thời gian nhất định. Hai bên ký kết hợp đồng thỏa thuận về quyền lợi (ví dụ 100.000 đồng/tiết) và kèm theo nghĩa vụ liên quan. Hoạt động này không làm thay đổi định mức tiết dạy của nhà giáo tại trường chính.
Tại Điều 20 Luật Nhà giáo 2025 quy định về dạy liên trường là một nhiệm vụ công vụ. Theo đó, dạy liên trường, liên cấp là việc nhà giáo được cơ quan quản lý giáo dục phân công giảng dạy, giáo dục đồng thời từ 02 cơ sở giáo dục trở lên cùng cấp học hoặc khác cấp học; từ 02 cấp học trở lên trong cơ sở giáo dục có nhiều cấp học; từ 02 trình độ đào tạo trở lên trong cơ sở giáo dục có nhiều trình độ đào tạo. Khoản 2, Điều 20 cũng quy định rõ: "Việc phân công nhà giáo dạy liên trường, liên cấp phải căn cứ vào địa bàn, chuyên môn, nghiệp vụ, chế độ làm việc và bảo đảm chế độ, chính sách của nhà giáo".
Hiểu cơ bản là nhà giáo thuộc biên chế tại một trường công lập được phân công, điều động giảng dạy tại các cơ sở giáo dục công lập khác trong cùng một hệ thống quản lý. Quyền lợi của nhà giáo là được cộng dồn số tiết dạy vào định mức tiết chuẩn và được hưởng các chế độ phụ cấp, hỗ trợ đi lại kèm theo. Hoạt động dạy liên trường như một giải pháp để giải quyết bài toán thiếu/thừa giáo viên ở một số môn học mới trong Chương trình phổ thông mới mà Luật Giáo dục 2019 chưa quy định rõ ràng. Chẳng hạn, một giáo viên trung học phổ thông dạy 15 tiết/tuần (thiếu 2 tiết/tuần) thì được phân công đến trường gần nhất dạy thêm 2 tiết/tuần nếu trường đó thiếu giáo viên cùng môn.
Khi nào thực hiện dạy liên trường, khi nào thỉnh giảng?
Dạy thỉnh giảng và dạy liên trường là 2 hình thức về bản chất là rất khác nhau. Nhà trường cần vận dụng linh hoạt từng trường hợp cụ thể để tạo động lực của nhà giáo trong bối cảnh mới.
Trong phạm vi bài viết này, người viết chỉ đề cập đến đối tượng là nhà giáo thuộc biên chế trường công lập khi nào dạy thỉnh giảng khi nào dạy liên trường. Theo đó, có hai trường hợp xảy ra:
Thứ nhất, nếu giáo viên chưa đủ tiết dạy theo định mức tại một cơ sở giáo dục thì phải chấp hành theo sự phân công dạy liên trường của cơ quan quản lý để đảm bảo đủ định mức tiết dạy. Đây là đối tượng chính của Điều 20 Luật Nhà giáo, đồng thời là cơ hội để nhà giáo thể hiện trách nhiệm, nghĩa vụ của mình.
Mục đích cốt lõi của việc phân công dạy liên trường là bảo vệ nhà giáo không bị trừ lương hoặc thiệt thòi trong đánh giá, xếp loại thi đua cuối năm. Chẳng hạn, những môn đặc thù như Địa lý, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Tin học, Mỹ thuật, Âm nhạc,… hiện nay đang dạy thiếu tiết chuẩn theo định mức thì nên dạy liên trường để hoàn thành nhiệm vụ.
Còn nếu giáo viên đã dạy đủ tiết theo định mức chuẩn thì không có quyền đề nghị hiệu trưởng ký kết với trường khác để được dạy liên trường nhằm hưởng chế độ cao hơn. Ngoài ra, dạy liên trường còn là sự công bằng trong lao động, khắc phục được tình trạng người thiếu tiết người thừa tiết nhưng vẫn hưởng lương như nhau, trong khi đó học sinh trường bên cạnh không có người dạy.
Thứ hai, với giáo viên đã đủ tiết theo quy định thì không bị bắt buộc phải dạy liên trường. Thực tế, chương trình giáo dục phổ thông mới có môn học lựa chọn ở bậc trung học phổ thông. Do đó, khi đơn vị khác có nhu cầu thì hiệu trưởng trường đó có thể cho giáo viên dạy theo hình thức thỉnh giảng. Nếu giáo viên đủ tiết hợp đồng dạy thỉnh giảng ở trường khác thì giờ dạy được tính là làm thêm, thù lao được chi trả trực tiếp theo thỏa thuận và không liên quan đến bảng lương tại trường chính.
Tuy nhiên, giáo viên thỉnh giảng cần báo cáo hiệu trưởng trường chính và được đồng ý của hiệu trưởng để đảm bảo không bị ảnh hưởng đến nhiệm vụ tại trường. Hiệu trưởng chỉ có quyền từ chối nếu chứng minh được việc dạy thỉnh giảng làm ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng chuyên môn hoặc các hoạt động chung của nhà trường.
Do đó, khi giáo viên đã hoàn thành định mức tại trường chính và đảm bảo hoàn thành nhiệm vụ, thì việc giáo viên thỉnh giảng là quyền lợi lao động hợp pháp được pháp luật bảo vệ. Hiệu trưởng cần tạo điều kiện cho giáo viên tăng thêm thu nhập hợp pháp, đồng thời tạo cơ hội cho nhà giáo trao đổi chuyên môn, nâng cao tay nghề.
Tóm lại, việc rạch ròi giữa hai hình thức dạy thỉnh giảng và dạy liên trường sẽ giúp người quản lý quyết đoán hơn trong quản trị nhân sự và tạo điều kiện cho giáo viên hoạt động chuyên môn đúng theo quy định.
Dạy liên trường là công cụ để điều phối nhân sự, còn thỉnh giảng là cơ chế để huy động nhân lực có chuyên môn. Khi đã là điều động công vụ để đủ định mức thì tuyệt đối không phát sinh thù lao thỉnh giảng nhằm tránh trục lợi. Ngược lại, các trường cũng không được lấy cơ chế liên trường để ép giáo viên làm thêm giờ mà không trả thù lao xứng đáng. Sự minh bạch này chính là chìa khóa để giữ chân giáo viên tâm huyết và điều phối nhân lực ngành một cách phù hợp.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
